Skip to main content

Full text of "Evliyalar Şehri Sivas"

See other formats


Yazar Hakkmda 

1951 Manisa dogumlu. 1976 'da 
Istanbul Universitesi Edebiyat Fakiiltesi 
Psikoloji Bolumiinden mezun oldu. Ogretmen 
olarak Erzurum, Karabiik, Afyon-Sandikh, 
Manisa-Gordes, ve Amasya-Suluova'da gorev 
yapti. 2005 'te emekliye aynlan Abdulhalim 
Durma 'Evliyalar §ehri' adiyla bir kitap dizisi 
hazirlamaya basladi. Elinizdeki kitaptan once 
Amasya, Kastamonu, Afyonkarahisar, 

Isparta, Tokat ve Samsun'u yaymlayan 
yazarm hazirlanmakta olan son kitabi 
Adiyaman ile ilgili. 

Yazarm aynca, Din Psikolojisi ve 
Kisilik isimleriyle ebook formatmda iki 
terciimesi ile Kadi Kizi adiyla bir roman 
cahsmasi vardir. 



11 



EVLIYALAR §EHRI 
SlVAS 



Yayina Hazirlayan 

Abdulhalim Durma 



111 



ISBN 
978-9944-0466-6-4 

Dizgi 
Abdulhalim Durma 

Kapak Tasanmi 
Abdulhalim Durma 



Baski Yen ve Yih 

Yenigiin Matbaacihk San. Tic. Ltd. Sti. Turgut Ozal 

BulvanNo. 53/1 iskider/ Ankara 

Tel-: 0312 384 6183-84 2009 



Bu kitabm butiin haklan Abdulhalim Durma' ya aittir. 

Hicbir §ekilde kopyalanamaz, cogaltilamaz ve 

yayimlanamaz. Kaynak gosterilmek §arti ile almti 

yapdabilir. 



1000 Adet basihm§tir. 



iCiNDEKILER 

Sivas Evliyalari 

13.asir 25 

14.asir 49 

15.asir 61 

16.asir 62 

17.asir 73 

18.asir 75 

19.asir 78 

20.asir 88 

Ve digerleri 106 

Akmcilar Evliyalari 120 

Altmyayla Evliyalari 123 

Divrigi Evliyalari 144 

Dogan§ar Evliyalari 185 

Gemerek Evliyalari 185 

Golova Evliyalari 186 

Giiriin Evliyalari 191 

Hafik Evliyalari 208 

imranh Evliyalari 226 

Kangal Evliyalari 241 

Koyulhisar Evliyalari 258 

Su§ehri Evliyalari 265 

§arki§la Evliyalari 270 

Ula§ Evliyalari 290 

Yildizeli Evliyalari 297 

Zara Evliyalari 307 



Sivas'ta Tarikatlar 

Sivas'ta Halvetiyye 322 

Sivas'ta Kadirilik 329 

Sivas'ta Mevlevilik 331 

Sivas'ta Naksibendilik 341 

Sivas'ta Rifailik 345 



0£ ?rt Kt" 











i 



SIVAS EVLIYALARI 




Hristiyanlikla 90k erken zamanda tamsan Sivas, ilk 
kiliselerden birinin de kuruldugu yerdir 1 . Roma hakimiyeti 
sirasmda Hristiyanlara yapilan tophi katliamlara sahne olan sehir, 
buna ragmen birfok piskopos yetistirir. Roma imparatoru Licinius 
(d. 250- 6. 325) zamamnda, Hristiyan olduklan i9in Sivas'ta kirk 
kisi buz gibi bir gole sokularak sehit edilir ve bu olay ce§itli 
kaynaklarda Kirk Sivas Sehidi, Kirk Azizler ve Kirk Sehidler 
olarak geger 2 . 

"Kirki da Hiristiyanligi kabul etmis olup Kapadokya 
Kraliyet ordusunun askerleriydiler. Krai Lukianos, 
Konstantinos'la imzaladigi ozgiirliik fermanma sadik 
kalmayrp, kendi smirlan i9indeki Hristiyanlara eziyet 
etmeye baslar. Donemin yargici bu kirk askeri yanma 
9agirarak, giine kadar gostermis olduklan 
kahramanhklan overek, krallik emrine uyup 
Hiristiyanhktan vazge9melerini ister. Kabul etmezler, 
bunun iizerine iskence tehdidi ile hapse atihrlar. Aym gece 
hapiste Hz. isa onlara goziikiir ve, "Zafer gelengi sonuna 
kadar sabredenlerindir, korkmayimz, sizinleyim", der. 



^ozpolat S. Tanzimat'tan Once Sivas'ta Gayrimiislimler. Yiiksek Lisans 
Tezi. Cumhuriyet tlni. Sivas. 2007 

2 Ucer M. Sivas'ta Onyedi Asirhk bir Efsane Kirklar ve Kirklar Pinan 



Askerler ertesi gun dinlerini birakmayacaklanm, 
inanflarma sikica sanlacaklarmi soylerler ve bunun iizerine 
yargif tarafmdan Sivas'taki buzlu gole atihrlar. Bunlardan 
bir tanesi soguga dayanamadigmdan inancmdan 
dondugunii soyler ve onu golden 9ikanp, yakmdaki hamam 
gibi sicak bir yere goturiirler. Fakat asker buzlu sudan cikip 
sicaga girince orada oliir. Putperest hukumdarm askerleri 
goliin etrafmi sarmislar, kimsenin ka9mamasi i9in nobet 
tutmaktadirlar. Gece vakti golde bir aydmlanma olur. 
Gokten kirk tane ta9 inmekte ve olmekte olan otuz dokuz 
kisinin basma konmaktadir. Gokten inen kirkmci ta9 
sahibini bulamaz, doniip dururken, nobet tutan askerlerden 
biri, Allah'a inandigi i9in, kendini gizlemez ve buzlu suya 
atlar. Bu ta9 da onun basma konar. Ertesi sabah, olen bu 
askeri yakip kiillerini de nehre (Kizihrmak) serperler. 
Rumlar ve Latinler 9 Martta, Ermeniler biiyiik orucun 
dordiincii Cumartesinde bu olayi anarlar." 

Yine Hristiyanlarm onemli azizlerinden olan ve kabri 
Gokmedrese Mahallesinde bulunan Sivash Aziz Vlas (280-316) 
da Roma'nm yaptigi katliamlar neticesinde sehit edilir. Efsanevi 
Hristiyan azizi Sebasteli Vlas (280-316) hekim ve ayni zamanda 
piskopostur 3 . Hristiyanhgm takibata ugradigi donemde iskenceyle 
olduriiliir. Hakkmda anlatilan oykiilerden bazilan soyledir. 
Olduriilmeden once, bir kurtla konusur ve ona zarar verdigi bir 
domuzu serbest birakmasmi soyler. Kurt da oyle yapar. Vlas 
a9liktan olmek iizereyken domuzun sahibi yasamasmi saglamak 
igin ona gizlice yiyecek verir. 

Imparator Diocletianus'un (d. 245-6. 312) elinden kurtulmak 
i9in bir magaraya yerlesir ve kesis gibi yasamaya baslar. Rivayete 
gore onu dagdaki geyikler, kuslar beslemektedir. 



3 www.wikipedia.org/ 



Hastalandiklarmda oniinde diz 9okiip tedavi olurlar. Bir giin ava 
9ikan Romah askerler bir geyigin ardmdan girdikleri magarada 
Vlas'm oniinde dizilen hayvanlan gordiiklerinde sok ge9irirler. 
Telasla kosup valiye durumu anlatirlar. Biiyiik bir birlik 
ohistururur. Magaraya gittiklerinde Vlas onlari beklemektedir. 
Onlara, "Hos geldiniz focuklanm, goriiyorum ki Tann beni 
unutmamis", der. Vlas'i sehre indiren kafilenin online bir kadm 
cikar. Bogazma kilfik takilan oglunu online koyup, hayatmi 
kurtarmasi i9in yalvanr. Vlas focugun hayatmi kurtanr. O giinden 
beri kemik veya diken yutan birinin nefes borusu tikandigmda 
hemen Aziz Vlas'm adi amlmakta ve ge9ecegine inamlmaktadir. 
Daha sonra veba salgmlan sirasmda 'vebaya karsi koruyucu aziz' 
olarak da amlmistir 4 . 

Hapse atilan Vlas bir sure sonra hiikumdarm huzuruna 
9ikanlacaktir. Pagan tannlarma biat etmezse oldiiriilecegi soylenir. 
Reddedince gole atihr. Fakat Vlas suyun iistiine ha9 isareti yapar 
ve gol kurur. Onu almaya gelen 65 asker, sularm yeniden geri 
donmesi iizerine bogulur. Vali bu olanlara aldirmadan, inancmdan 
vazge9meyen Aziz Vlas'a bir degnekle vurur. Viicudunu demir bir 
tarakla par9alar ve kafasim keser. 

Katolik azizler takviminde Meryem Yortusundan bir giin 
sonra Vlas Yortusu yer ahr. Hristiyan ikonlarmda Vlas genellikle 
sehit edilmesinde kullamlan demir dokuma taraklanyla tasvir 
edilir. Vatikan 1527'de onun azizligini tasdik eder. Cerrahlarm, 
bagcilann, bahk9ilarm, mimarlarm hamisi olarak Hristiyan 
teolojisinde yerini ahr. 

Sivas Turklerin eline gegtikten sonra Hristiyan azizin kabri 
zamanla miisliimanlarm da ugradiklan bir yer haline gelir. Artik 
Gokmedrese yakmlarmdaki sapeli Hristiyanlar (bogazma kil9ik 



4 Yurdakok M. (^ocukta bogaza takilan kilfik ve Sivash Aziz Vlas (280- 
316) 



takilan 90cugun hayatmi kurtardigi i9in) bogaz, Musliimanlar goz 
rahatsizhklan i9in ziyaret ederler. Sivaslilar mezar kapagmdaki 
oyuk sebebiyle sapele Goz Baba Tiirbesi admi takmistir. Goz 
hastalan etrafmda doniip dua etmektedir. 1947'deki sehrin yeniden 
imari sirasmda tiirbenin ustiinden otoyol ge9er. Basucu tasi, mezar 
kapagi ve ayakucu tasmdan olusan lahit o giinlerde miize olarak 
kullanilan Gok Medrese'ye tasimr. 

Ermeniler, 1021 yilmda, Imparator II. Basil'in Van 
(Vaspuragan) bolgesini ilhak etmesi ve burada yerlesik Ermenilere 
yurt edinmeleri i9in Sivas'i vermesi sonucunda, Krai Johan 
Senekerim onderliginde, hanedanlan ve yaklasik 15 bin kisilik 
niifuslanyla Sivas'a gelerek yerlesir ve hakimiyetlerini buraya 
ta§irlar. Boylece Sivas Gregoryen Ermenilerin merkezi olur. Bu 
tarihten itibaren Sivas'ta, Ermeniler, siirekli olarak Greklerin baski, 
i§kence ve katliamlarma ugrami§ olmalarma ve daha sonra da §ehir 
pek 90k devlet arasmda ve pek 90k kez el degi§tirmesine ragmen, 
varliklanm korurlar. Rum niirusu ise bolgede Turk hakimiyetinin 
saglanmasmdan sonra zaman i9inde giderek azahr ve az da olsa 
Osmanhnin sonuna kadar bolgede varliklanm surdiiriir. 

Menkibevi hayat hikayesiyle efsanevi kahramanm zamam 
asan kisiliklerle, halkm muhayyilesinde zenginleserek adeta sehrin 
simgesi haline geldigi goriiliir. Bir yandan Peygamber efendimizin 
bayraktandir, diger yandan iki asir sonra Battal Gazi'nin arkadasi 
olup bir9ok yerin fethine katilmistir. Tanyu, "Abdiilvehhap 
Gazi'nin genis vakfi mevcut iken vakif tarafmdan satilmis olmasi 
ve sehir i9inde Kep9eli Caddesinden Dikilitas'a kadar firm ve 
diikkanlarm geliri (nin) bu tiirbe ve camie ait iken satilmasi halk 
arasmda 90k olumsuz karsilamyor ve manevi bakimdan da 
saygisizhk addediliyor", diye kaydeder 5 . 



5 Tanyu H. Ankara ve (Jevresinde Adak ve Adak Yerleri. Ankara 
Universitesi Basimevi. 1967 



"Yukan Tekke namiyle maruf, Sivas'm 
kusbakisi goriindiigu, yiiksek Akkaya semtinde 
medfun Abdiilvehap Gazi, kendi adiyla anilan caminin 
icinde iistii yesil ortulii bir sandukanm bulundugu 
tiirbede yatmaktadir. Soylenildigine gore bu mezarm bu 
semte kaldinhp tiirbe haline getirilisi H. 1 160'da Sultan 
Mahmud Han zamamnda olmus ve cami de miladi 
1460 yilmda yapilmis. Hicretten 200 yil kadar sonra bu 
Rum diyari fetholunarak Abdiilvehhap Gazi 
Malatya'ya geliyor. Seyid Battal Gazi ile goriisiiyor. 
Bircok yerlerin fethinden sonra Sivas'a gelip Soguk 
Cermik mevkiinde Ahmed Duran Gazi (bu zat o yerde 
medfun) ile sehid oluyor. Bu zat sele diisiiyor, Sivas'a 
kadar siiriiklenip bir kumlukta kahyor. Sultan Mahmud 
zamamnda bir veli riiyasmda goriiyor ve yerini bu 
suretle tesbit ediyorlar. Bu yere kaldinhyor ve 
Zarahzade Mehmet pasa (Sivas valisi) bu riirbeyi 
yaptinyor." 
Yazar, ayrica buramn bir Naksibendi tekkesi oldugunu 
kaydeder. 

Tiirbede tabiinden oldugu ifade edilen Abdulvahhap Gazi 
yatmaktadir. Bu zat Battal Gazi'nin silah arkadasidir. Halk 
kendisini sahabe olarak bilmekle beraber, tarihi kisiligini 
inceleyenler bu iddiamn ger9ek olmadigim ifade etmektedirler. 
insa tarihi ve banisi bilinmeyen riirbeyi Cakirhanoglu Serefeddin 
Ahmet vakfetmistir 6 . Miistemilatmda sadece Abdulvahhap 
Gazi'nin kabri vardir. Tiirbe, tek kubbeli sekizgen planh kesme 
tastan yapih bir binadir. 

Ash Kaya cahsmasmda, tiirbenin bati cephesinden 
Abdulvahab Gazi Camii ile bitisik olup girisin, caminin 



6 Kaya D. Sivas Evliyalan 



i^erisinden; bati cephesinde bulunan kapidan yapilmakta oldugunu 
kaydeder 7 . Hakki Onkal'm, "mezar tasmda hem hicri hem de 
miladi takvimin verilmesinden dolayi yenilendigini, Abdulvehab 
Gazi'nin 1080 senesinde vefat etmis oldugunu" ileri surdugiinii 
nakleder. Degerlendirmesinde, Hakki Acun'un 1988 senesinde 
yaptigi inceleme sirasmda yapmm icinin tamamen orijinal kalem 
isi siislemelerle kaph oldugunu soyledigini, ayrica kubbe ve kubbe 
altmda Osmanh donemine ait Osmanhca yazilarla siislemelerin yer 
aldigim, giiniimiizde ise, tiirbe icinde bulunan orijinal kalem isi 
siislemelerin tamamen yenilenmis oldugunu aktanr. Yazar ayrica, 
§erare Yetkin'in, "Abdulvehab Gazi'ye ait sandukamn 9inilerinin 
muhakkak ki bir Selcuklu sarayma ait olup bir tamirat sirasmda 
buraya kondugu anlasilmaktadir", seklindeki yorumunu ilave eder. 

Tiirbe, Sivas'm en iinlii dini mekanlarmdan olup halk burayi 
siirekli biiyiik gruplar halinde ziyaret eder. Her tiirlii hastahk i9in, 
ev sahibi olmak isteyenler, her tiirlii dilegi olanlar, ve siinnet 
olacak gocuklar igin ziyaret edilir. Ziyaretciler burada, benzeri 
tiirbe ziyaretlerinde oldugu gibi, mum yakar, duvarlarma tas 
yapistinr. Tas yapistinrken niyet tutarak 9akil taslarmi tiirbe 
duvarma surtiip yapismasim beklerler. Tanyu 9ahsmasmda, 
evlenmek dileginde olan kizlarm buraya fecir zamani giderek, 
"Dalehim (talibim) dagda mism, tasta mism, su da mism, 9olde 
misin, nerede isen gelisin, bu gece beni bulasm", diye dua 
ettiklerini kaydeder. "Yandaki pencereye kiigiik bez par9alan 
baglanmisti. I9eriye kii9iik, fasulye kadar taslarm atildigi 
goriiliiyordu. Bu pencereler tiirbenin arka kismma isabet ediyor." 

Bakimi cami gorevlileri tarafmdan yapilan tiirbenin 90k 
sayida ziyaret9isi oldugu goriiliir. 1939 Erzincan depreminde 



7 Kaya A. Sivas'ta II Merkezinde Turk Devri Tiirbe Mimarisi. Yiiksek 
Lisans Tezi. Gazi Uni. Ankara. 2007 



tiirbesinden cikrp gokyiiziindeki kirmizi bulutlan eliyle 
uzaklastirarak, Sivas'i zelzeleden korudugu, 93 Harbinde 
(1877/1878) diger erenlerle birlikte uzun ciibbesi ve yesil sangiyla, 
Anadolu'nun iclerine dogru ilerleyen Ruslarm karsisma cikarak 
onlan durdurdugu, imamin riiyasma girdigi ve camiden esya calan 
hirsizi ihbar ederek yakalanmasmi saglamis oldugu anlatihr. 

Sivas'ta Selcuklu devrinde varhgi bilinen ilk tiirbe 
Abdiilvehhap Gazi tiirbesidir 8 . ister Bizans devrinde isterse 
Malazgirt savasmdan sonra sehit ohnus olsun, ona Mismil Irmak 
ile mezarhk arasmda Sivas sehrine hakim bir tepede, sehrin 
dogusunda bir tiirbe yapilmi§ ve bu tiirbe Sivas 'in simgesi haline 
gelmistir. Bu tiirbe icin 1325 tarihinde Abdiilvehhap Gazi 
evladmdan Serefiiddin Ahmed bin Cakirhan tarafmdan bir vakfiye 
diizenlenerek Sivas 'in Kab Nahiyesine bagh Kuyucak, Alaca, Ilyas 
Oglani ve Kilise koyleri gelirleri vakfedilir. Vakfm miitevelliligine 
de, Seyh Muiniddin Ahmed bin Seyh Abdulaziz tayin edilir. Vakif 
gelirleri tiirbeye, tiirbe yamndaki fesmeye, bu harcamalardan geri 
kalani ise miitevelliye brrakilmistir. 

Mahalli rivayete gore, sahabe olup "La ilahe illallah 
Muhammediirrasulullah" yazih olan Peygamberimizin sancagim, 
cihad icin hazirlanan ordunun oniinde tasimistir. Peygamberimizin 
sancaktan olarak bilinir. 

Hiiseyin Celik, Abdiilvehhap Gazi ile ilgili 9ahsmasmda 
mahalli kiiltiire dahil olan uygulamalan soyle anlatir 9 . 

"Yapilan diigiin merasimlerinde, oglan tarafi gelini 
almak icin baslarmda bayraktarlan bayragi cekmis bir 
halde kizm bulundugu koye veya mahalleye yaklasirlar. 



Demir M. Tiirkiye Selfuklulan ve Beylikler Devrinde Sivas Sehri. 
Doktora Tezi. Ege Uni. Izmir. 1996 
9 (Jelik H. Abdulvehab Gazi ve Sivas Sehri 



Bunlan kiz tarafi karsilar. Kiz tarafimn bayraktan, oglan 
tarafimn bayraktarma §6yle seslenir: 

Kitap ustiinde yazi, 

Okurlar bazi bazi 

Pirimiz Abdulvehhab Gazi 

Verelim Muhammed'e selavat, 

Sallii alii Muhammed 

Herkes salavat-i §erife getirir. Bundan sonra, oglan 

tarafimn bayragi elinde tasiyan bayraktan, kiz tarafimn 

bayraktarma: 

Bayraktar bayragini, kaldir 
Yonunii kibleye dondilr 
Pirine bir salavat gonder 
Verelim Muhammed'e selavat, 
Sallii ala Muhammed 
Yine herkes salavat-i §erife getirir. Ve kiz tarafimn 
bayraktan oglan tarafimn bayraktarma maniler §eklinde 
bilmeceler sorar. Bilirse oglan tarafma gelini almalan icin 
yol verilir. Bilinmezse bayraktar, 

-Bildigimin alimiyim, bilmedigimin talibiyim. Ben 
haddimi bilirim. Cevabi bilmiyorum. Siz soyleyin 
ogrenelim, der. Kiz tarafimn bayraktan cevap verir ve 
oglan tarafma yine yol verilir." 

Evliya £elebi Seyahatnamesinde, Sivas halkmm gayet 
dindar olmasi sebebiyle her mahallede birer ikiser zaviyenin ve 1 1 
tane de tekkenin bulundugundan bahseder. iste bu tekkelerden biri 
de Abdulvehhab Gazi Tekkesidir. Mamur olmasiyla, gelirlerinin 
fazlahgiyla, zikir, dua ilim ve fenle me§gul olan muritlerinin 
9okluguyla me§hur olan Tekke, bulundugu yerin bu adla 
anilmasina sebep olmu§tur. 



Evliya Celebi'nin Seyahatname'sinde bahsettigine gore, 4. 

Murat Sivas'a gelip Abdulvehhab Gazi tiirbesini ziyaret eder ve 

turbenin duvarma talik yaziyla §u beyti yazar 10 . 

"§u denlil devr ede bu garhi devvar 
Ne ben kala, ne hat kala, ne divar" 

Evliya Celebi'ye gore, Abdiilvehhap Gazi Hz. Peygambere 
a§ik olup, onun huzurunda Musliiman olmu§, Hz. Ali kemerini 
baglami§, debbaglarm piri olmu§tur. Ne var ki, Evliya Celebi, 
Abdulvehhab Gazi'den sahabi olan Siiheybi Riimi olarak 
bahsediyorsa da, Siiheybi Rumi hicri 38 de Medine'de vefat 
etmi§tir n . 

Tiirbesindeki kabir ta§mda §u ifadeler vardir. 

"Hiivelbaki, Ashabi Kiramdan Haza Merkadiil Magfur 
merhum Hazreti Abdulvehhab Gazi (r.a) ruhuna fatiha H. 113, M. 
732" 

Abdulvehhab Gazi'nin menakibi 1688 senesinde ulemadan 
San Hatipzade Ahmet Hamdi Efendi 12 tarafmdan nazmen kaleme 
almmi§tir. 

Semseddin Sivasi Hazretlerine atfen §unlar nakledilir. 
"Abdulvehhab Gazi, genclik 9agma eri§mesinden itibaren 



10 (Jelebi Evliya, Seyahatname. 3.cilt. 



11 Hata etme endi§esi ve rivayetteki titizligi sebebiyle hadis nakletmeyen 
Suheyb b. Sinan (6.659)'in ge? donemde kaleme alman bazi eserlerle 
giiniimuzde yazilan bazi kitaplarda 669'da ger^ekle^en Istanbul seferine 
katildigi, donu§te Qorum'a ugradigi, burada hastalanarak vefat ettigi, 
Hidirhk diye bilinen yere defnedildigi, bugun burada cami ve ziyaret 
edilen tiirbesinin bulundugu, Medine'de oldugiiniin kesin olarak 
bilindigine gore, burasmm sadece bir makam olabilecegi ileri suriilur. 

12 San Hatipzadeler diye bilinen Sivas'in koklii ailelerinden Seyh 
Abdurrahman'in oglu ve Seyh muftii Numan Sabit'in babasidir. Ulu 
Cami'nin miitevellisi olan Ahmet Hamdi Efendi Istanbul'da vefat etmi§ 
ve iinlii divan §airi Nabi'nin yattigi mezarhga gomulmu§tur. 

9 



Peygamberimizle beraber yapilan gazalara istirak etmis, daima 
O'nunla, sefere 9ikmistir. Seferlerde peygamberimiz ona tasimasi 
ifin bayrak vermis ve, "Nice yerler gezesin, Allah sana uzun 
omiirler versin", diye dua etmistir. Bu duamn bereketi iizerine 
Abdulvehhab Gazi 90k uzun seneler yasamistir. 

Bir gun iki cihan giinesi, beseriyyet icabi kederlenir, 
miibarek yiiziinde uziintii alametleri goruliir. Bu keder icerisinde 
etrafma toplanmis olan eshabma soyle der."Kim Allah tarafmdan 
meydana gelen, gordiigii tuhaf, acaib seylerden bahsetmek ister?" 
Peygamberimizin bu talebi iizerine, Abdulvehhab Gazi kiyam eder, 
boyun biiker ve utanarak soyle der. "Ey Cihanm Fahri!.. Ben nice 
yerler dolastim. Iran ikliminin ciimlesini gordiim. §ehirlerini ve 
beldelerini seyrettim. Gordiigiim bu yerler oyle giizel yerlerdi ki, 
diinyada buralarm bir misli daha yoktu. Daglan agaflarla dolu idi. 
Bunlardan bir kismi da meyve agaci idi. Bag ve bahceleri de 
meyvelerle dolmustu. O yerin havasi 90k hostu. Erkekleri Araba 
muhabbet eder, kadmlan ise pek giizeldi. Buralar ne kadar oviilse, 
buna layiktir. Fakat bunlarm bir kusuru vardi, da, musluman 
olmayi§lanydi. Ya Resulellah, nolaydi bu diyar bize miiyesser 
olsaydi da, buralar, musluman askerleriyle dolsaydi." 

Abdulvehhab Gazi'nin bu sozleri iizerine Peygamberimiz 
Allah'a dua eder ve, "Ya Rabbi!.. Bu diyan iimmetime nasib eyle", 
der. 

Bu olay iizerine Cebrail (a.s) gelerek peygamberimiz (s.a.v) 
efendimize, "Ya Muhammed (s.a.v) Allah'm sana selami var. Bu 
yerler senin iimmetine nasip olacak. Miislumanlar buralan 
fethedecektir. Ikiyiiz sene sonra senin neslinden adi Cafer olan bir 
yigit 9ikacak ve onun karargahi Malatya olacaktir. Allah yolunda 
Cihad edecek olan bu yigit 90k yerleri fethedecektir." 

Cebrail (a.s)'m bu miijdesini peygamberimiz ashabma 
bildirdi. Ashab cok sevindi. Abdulvehhab Gazi soz alarak 
Peygamberimize: 

10 



"Ya Resulullah, acaba ashabdan bu zamana erisecek kimse 
olur mu?" dedi. 

Bunun iizerine Cebrail (a.s) Peygamberimize soyle buyurdu: 

"Ya Muhammed (a.s), sana bu soruyu soran o zamana 
erecektir. Sen Abdulvehhab Gazi'ye vasiyyet et. Emanet birak." 

Peygamberimizden ikiyiiz sene sonra Abdulvehhab Gazi, 
Peygamberimizin vasiyyeti iizere, Cafer'i -ki Battal Gazi'dir- bulur. 
Ve emaneti ona teslim eder. Biitiin savaslarda onunla birlikte olur. 
Birlikte 50k yerler f ethederler. 

Soguk Cermik civarmda meydana gelen siddetli savasta 
Ahmet Turan'la birlikte, Abdulvehhab Gazi Hazretleri de sehid 
olur. Sehid olan Abdulvehhab Gazi suya diiser. Sel sulan 
Abdulvehhab Gazi'nin mubarek cesedini Yukari Tekke'deki 
Akkaya'nm eteklerine kadar getirir. Burada kumlarm altmda 
senelerce kahr. Sivas'ta bulunan biiyiik bir zat, Abdulvehhab 
Gazi'yi riiyasmda goriir. Abdulvehhab Gazi riiyasmda zata: 

"Gel beni buradan cikar," der. 

Sabah olunca zat, gordiigii riiya iizerine, ileri gelenlerle 
birlikte Abdulvehhab Gazi'nin bulundugu yere giderler. Cesedini 
kumlarm altmdan cikanrlar. Mubarek ceset kana bulanmis ter-ii 
tazedir, sanki yeni sehit olmus gibidir. 

Kumlarm arasmdan cikanlan ceset, Akkaya'nm ustiine, 
simdiki yerine defhedilir. Cesedi 9ikaran zat, Abdulvehhab Gazi'ye 
giizel bir tiirbe yaptinr." 

Eskiden Sivas halkmm yagmur duasi i9in Yukari Tekke'ye, 
Abdulvehhab Gazi tiirbesinin yanma geldigi, burada dua ettikleri 
nakledilir. 

Ikinci Beyazit doneminde Ahmet Pasa tiirbenin yanma bir 
mescit yaptinrken, tiirbeyi de yeniden yaptinr. Tiirbenin bakimi 
icin tiirbedar tayin edilerek gorevlilere kafi miktarda gelir 
vakfedilir.1747 senesinde Sivas Valisi bulunan Zarahzade Mehmet 
Pasa tarafmdan Abdulvehhab Gazi Vakfi zenginlestirilir ve kabri 

11 



yanmdaki mescit genisletilerek bir minare, bir zaviye ve bir de 
cesme Have edilir 13 . Bu arada tiirbe tamir goriir. 

Ahmed Hamdi Efendi'nin oglu Miifti Numan Efendi, 
Zarahzade Mehmet Pasa hakkmda yazmis oldugu bir kasidesinde 
tiirbenin tamirine soyle isaret eder. 

"Sim He oldu miizeyyen, mamur 
Merkadi pakii Abdulvehhap" 

1884 yilma ait Sivas salnamesinde de o gun icin 
Abdulvehhab Gazi tekkesinin acik ve mamur oldugu, tiirbe-i 
seriflerinin ise ziyaretcilerle dolup tastigi, ruhani feyizlerinin 
acikca goriildiigii kayithdir. 

1495'de yapilan ve 1748'de genisletilerek bir de minare 
ilave edilen cami, bugiinkii haliyle tamamen yeniden insa 
edilmistir. 1974 yilmda cemiyetin ve halkm yardimryla tamamen 
yeniden insa edilen ibadethane iki katlidir. Tiirbe seviyesinde olan 
asil caminin bir de zemin kati vardir. Burasi ziyarete, gelen 
kadmlar icindir. Vakit namazlarmda kadmlar burada namaz 
kilarlar. Cami kesme ta§lardan yapilmi§ olup kubbelidir. Ilk kitabe 
yazisi bazi kiiciik degi§ikliklerle bir mermere i§lenerek caminin on 
tarafmdaki zemin katm giri§ kapisi iizerine konulmu§tur. Kitabenin 
orijinali yoktur. Cami ile birlikte, tek §erefeli olan minare de 
yeniden in§a edilmi§tir. 

Caminin miilkiyeti vakiflara aittir. Arsa alam 311,40 m2 
olup cami alam ise 191,40 m2 dir. Cemaat kapasitesi 800 kisi olup, 
lojmam yoktur. Muezzin kadrosu olmayan Caminin bir Imam- 
Hatib kadrosu bulunmaktadir. 

Abdulvehhab Gazi Camii'nin icinde kuzeydogu kosesinde 
iki biiyiik iki kii9\ik olmak iizere dort tane kabir vardir. Bu 



13 Ege I. Son Donem Osmanh Tarihinde bir Ayan Ailesi: Zarah-zadeler. 
Yiiksek Lisans Tezi. Cumhuriyet Uni. Sivas. 2006 

12 



kabirlerin bas tarafmda duvara asilmis bir levhada su ifadeler 
yazihdir: 

"Sehzadeler Kanuni Sultan Siileyman'm oglu Bayezid ve 
ogullan, Osman, Orhan, Abdullah burada medfundur. Sehit 
masumlara fatiha, 23 Temmuz 1562" 14 

Buna gore Sehzadeler bir arada yatmaktadirlar. Halbuki 
kaynaklarda bir zamanlar Cayiragzi Mahallesindeki tarlamn icinde 
bulunan Melik Acem Zaviyesine defn edilmis olduklan kaydedilir. 
1562'de iran'da katledildikten sonra Sivas'a getirilip 
Cayiragzi'ndaki Melik Acem Zaviyesine defhedilen Sehzade 
Bayezid ve dort cocugunun riirbesi yine kaynaklarm ifadesine gore 
zamanla harap olmustur 15 . 

1454-1455 tarihli tahrir kaydmda ve daha sonraki muhtelif 
kaynaklarda, Abdulvahab Gazi Zaviye vakiflarim tasarruf eden bir 



14 Kanuni Sultan Siileyman'm oglu Sehzade Beyazid 1526 senesinde 
dogmu§ olup Selim'le ana baba bir 6z karde§tirler. Bunlar daha babalan 
hayatta iken taht kavgasina tutu§mu§lar, uzun miicadeleler sonucunda, 
Kanuni Sultan Siileyman'm, oglu Selimi desteklemesi sonucunda, 
Sehzade Beyazid 1562'de oldiiriiliir. Sehzade Beyazid'in, Orhan, Ay§e, 
Abdullah, Osman, Mehmet ve Murad isimlerinde bes. oglu ve bir kizi 
vardi. Dort biiyiik erkek kardes. babalanyla beraber Iran'da katledilirken, 
daha iic ya§inda bulunan en kiifiik kardes. ise Bursa'da 61duriilmii§tur. 
Sehzade Beyazid §airdi. Tiirk?e ve Fars?a divani vardir. Su beyit 
onundur: 

Ey seraser aleme Sultan Silleyman'im baba 

Tende canim, canimin iginde canim baba 

Bayazitine kiyar misin? Benim canim baba 

Bi gunahim Hak bilir benim sultanim baba. 

15 Melik Acem Zaviyesi sur icinde §ehrin giineyinde Cayiragzi mevkiinde 
idi. Fazla gorevliye sahip olan zaviyenin vakiflan bilinmemektedir. 
Vakfiyesinde zaviyedarlan ifin Cami-i Kebir ve Hasan Pa§a camilerinde 
tedris §arti konulmu§tur. 

13 



§eyh ailesinin mevcudiyeti bilinmektedir . Ba§ta §eyhler olmak 
iizere kalabalik bir sayiya ula§an aile hakkmda, 1700-1850 
tarihleri arasmda olduk9a fazla belgede §ecere 9ikanlacak 
mahiyette bilgiler yer almi§trr. Mesela 1835 tarihinde zaviyede 39 
neferin gorev aldigi ve 17'sinin §eyh olarak bulunduklan dikkati 
geker. §ehrin en onemli zaviyesi olarak bilinen Abdulvahab Gazi 
Zaviyesi mensublarmm (basta §eyh ve e§i) diger zaviye ve vakif 
gorevlilerine nazaran 90k fakir durumda olduklan goriilur. 

Abdiilvehhab Gazi Hazretleri'nin baslicalarr Bayburt'un 
Erenli koyiinde, Elazig'm Baskil il^esinin bati smirmda bulunan 
bir dag yamacmda, Afyonkarahisar'm Bolvadin ilfesinde Eber golii 
yolunun iizerinde, Bursa'nm iznik il9esinde §ehre hakim bir tepede 
olmak iizere muhtelif riirbeleri bulunmaktadir 17 . 



16 Demirel O. Sivas §ehir Hayatinda Vakiflann Rolii. Doktora Tezi. 
Ankara Uni. Ankara. 1991 

17 Bayburt'un Erenli koyiindeki tiirbe hakkmda Abdulvehhab Gazi Hz. 
Kulliyesi Yaptirma Yasatma Tanitma Dernegi tarafmdan yapilan 
aciklamalarda, "Basbakanhk Devlet Arsivleri Genel Mudurliigii Osmanh 
Arsivi Daire Baskanhgmdaki Evrak dosya 15070, sayfa 1-a daki yazinsal 
metinlerin cevirisi sonucu Erenli Koyiinde yatan Metfun zatin Hz. 
Muhammed'in sancaktan Abdulvehhab Gazi oldugu 08.02.2007 tarihinde 
Kiiltiir Bakanhgi Erzurum Kiiltiir ve Tabiat Varhklanni Koruma Bolge 
Kurulu tarafmdan tescil edilmis, ayni bahcede 10 metre dogusunda 
bulunan mezann ise Dede Korkut Efsanelerinde gecen Bamsi Beyrek'e 
ait oldugu belirlenmistir", denilmektedir. Elazig-BaskiPde ise, 
Abdulvehhab Gazi Dagi'nm alt eteklerinde eskiden Kale Koyii 
bulunmaktaydi. Karakaya Baraj goliine gomiilen bu koyiin hemen iist 
kismina diisen ziyaretgaha dik bir patika yolla cikihr. Bolvadin 
ilcesindeki tiirbe hakkmda 'Evliyalar §ehri Afyonkarahisar'da kisaca soz 
edilmektedir. Halk arasmda Bayrakh Dede ismiyle amlan zatin, Iznik'te 
sehre hakim bir tepe iizerindeki kabrinin de aym sekilde Abdiilvehhap 
Gazi'ye ait olduguna inamlmaktadir. 

14 



Tanyu, Soguk Cermik kaphcasmda bir tepenin iistiinde 
bulunan Ahmed Turan Gazi'nin ziyaretgahmm ragbet 
gordiigiinden soz eder 19 . Anlatihr ki, 90k siddetli bir savas olur. Bu 
savasta Hz. Cafer, Ahmed isimli bir kafirle cenge tutu§ur ve onu 
yener. Hz. Cafer'in yigitligi ve mertligi karsismda Ahmed sehadet 
kelimesini getirerek miisluman olur. Bunun iizerine Ahmed, Hz. 
Cafer'e 'BattaF ismini verir. Hz. Cafer bundan sonra Battal Gazi 
ismiyle §6hret bulur. Battal Gazi de, Miisluman olan Ahmed'e 
Turan ismini verir. Ahmet Turan miisluman olduktan sonra Battal 
Gazi ve Abdulvehhab Gazi'nin yamnda, musliimanlarm safinda 
sava§a girer. Sava§ siddetlenir. Gazilerin cogu §ehit dii§er. Bu 
arada Ahmet Turan da sehit olur. Ahmet Turan'm miibarek 
cesedini bulurlar ve Soguk Cermik'teki yiiksek yere, kayamn 
iistiine defnederler. 

Bir carpisma sirasmda ati, karsiki tepeden yaklasik 350-400 
metrelik mesafeye sicrar ve nal izleri hala durmaktadir, denilir. 
Sehit dii§erken 20 kayalardan sular fiskinr ve bugiinkii dica suyu 
ortaya fikar. Ihca suyunun sifah olu§unun sebebi bundandir. 
Yukandaki tepeden a§agidaki 9ermige (dicaya) kolunu uzatarak 
abdest aldigi anlatihr. Burasi ozellikle 90cuk sahibi olmak isteyen 
ve her turfu dilegi olanlar tarafmdan ziyaret edilir. Cocuk dilegi 
olan kadmlar, ufak olgiide" "llmeak = salmcak" yapiyorlar ve bu 
salmcaga ta§ koyarak salliyorlar. Cocuk olursa adanan kurban bu 
ziyaretgahta kesilir, adi Ahmet Turan / Ahmet Duran konulur. Bu 



18 Sivas-Erzincan karayolu uzerinde bulunan kaphca alam Sivas II 
Merkezine 18 km, Hafik Il^esi'ne 15 km uzakhkta yer almaktadir 

19 Tanyu H. Ankara ve (Jevresinde Adak ve Adak Yerleri. Ankara 
Universitesi Basimevi. 1967 

20 "Abdulvehhab Gazi -rahmetullahi aleyhi- gelip Abdulmiiminin'e, 
Abdiisselam'a, Ahmed-i Turran'a ve Muhammed-i Fellah'a haber verir. 
Gaziler gelip kafir ile sava§ir ve kafirleri zayif duruma du§urur...O zaman 
Serhayil orada Ahmed-i Turran'in arkasindan gider, yakalayip §ehid 
eder." Dani^mendname, Sh.53. 

15 



sekilde 9ocuklarma Ahmet Turan ismini koyan aileler bir hayli cok 
olup Sivas ve havalisinde 90k sayida Ahmet Turan ismi vardir. 

Danismendname'de sozii edilen Abdiilvehhap Gazi ve aym 
tarihte sehit diistiikleri nakledilen Ahmet Turan'm da Hakki 
Onkal'm dusiincesine gore, 1080'de vefat etmis oldugu ileri 
surtilebilir. 

Mezan Kilavuz Camii girisinde yapiya bitisik olarak sagda 
yer alan tiirbe Kilavuz Baba'ya aittir. Abdiilvahhabi Gazi'nin 
yamnda yer aldigi, birliklere kilavuzluk ettigi, yapilan savasta sehit 
dustiigii soylenir. Her tiirlii dilek sahipleri tarafmdan ziyaret edilir. 
Banisi hakkmda bilgi bulunmayan Kilavuz Camii, yakm 
zamanlarda tamamen yikilarak yerine aym isimle amlan 
betonarmeden yeni bir cami insa edilmistir 21 . Orijinalinin 1524'te 
ahsap olarak insa edilmis oldugu ileri surulur. 

Seyh Akba§ Baba (veya Akba§ Sultan) Tiirbesi 
Demircilerardi Mahallesindedir. Anlatildigma gore, Akba§ Baba, 
bir Arap evliyasidir 22 . Peygamber efendimizin sancaktan olarak 
Sivas 'a gelir. Bir savas sirasmda sehit dusiince sancagi 
Abdulvehab Gazi elinden ahr. O da sehit dustiigu yere gomuliir. 
Aradan zaman ge^ince Akbas Baba'nm mezan kaybolur. Bir gun, 
mahalle sakinlerinden birisinin riiyasma girer. Adama: 

- Benim mezanmm etrafmi fevirin, der. 
Adam da: 

- Mezarmm nerede oldugunu bilmiyorum, diye karsihk verir. 

- Ben tayin ederim, der. 

Sabah bakarlar ki Akbas Baba'nm ve diger dort mezarm 
etrafi taslarla 9evrilip belli edilmistir. Diger dort mezar, oglu, 
hammi, gelini ve torununa aittir. 



21 UNSAL M. Sivas II Merkezindeki Osmanh Camileri. Yiiksek Lisans 



Tezi, Erciyes Uni. Kayseri. 2008 

16 



22 Kaya D. Sivas'ta Yatirlar 



Turbenin yanmdaki 9esme suyu eskiden akarmis. Akbas 
Baba da sandukasmdan kalkar, 9esmeden abdest alip tekrar 
tiirbesine girermis. Mahalle sakinlerinin bu hadiseye ?ogu kez sahit 
olmus olduklan anlatihr. 

Akbas Baba tiirbesine iic, dort yasma geldigi halde 
yiiriiyemeyen 9ocuklar getirildigi i9in "Kiit Evliyasi" adi da 
verilmistir. Yiiriiyemeyen 9ocuklar, Akbas Sultan tiirbesine Cuma 
giinleri getirilir. Sela verilirken kibleye dogru tutularak, "Kiitler 
yiirtisiin, selalar verilsin", diye soylenir. 

Banisi ve mimari bilinmeyen eser malzeme, teknik ve 
iislubuna bakilarak 19. yiizyil baslarma tarihlenir 23 . Turbenin 
kuzey duvarmdan itibaren ii9iincii sanduka Akbas Sultan 
Hazretlerine aittir. Tiirbe, Vakiflar Genel Miidiirliigii tarafmdan 
yapilan onanmi sonrasmda bugiin saglam durumdadir. Kare plana 
sahip olan tiirbe kubbeli olup kare govdeden kubbeye pandantifler 
ile ge9ilmistir. Tiirbeye bati cephesinde eksenden kuzeye kaymis 
olan kapidan girilir. Bati cephesinde kapinin giineyine, giiney ve 
dogu cephelere pencereler a9ilmistir. Turbenin i9erisinde, dogu 
bati dogrultusunda, dort adet biiyiik, kuzey cepheden ikinci 
siradaki sandukamn arkasmda bir adet de kii9iik sanduka vardir. 
Dogu cephesinde, eksenin ortasma ve kasnaga yakm mazgal 
pencere bulunmaktadir. Turbenin beden duvarlarmda ve iist 
ortiisiinde moloz tas kullamlmis olup yapinin pencere ve kapi 
dogramalan ahsaptir. Pencerelerin onlerinde demir parmakhk 
bulunur. 

Mustafa Demir, Selguklularm yiikselis ve 9okiis sebeplerine 
bagh olarak Sivas'm medeni gelismesini ana hatlanyla ii9 donemde 



^ Kaya A. Sivas'ta II Merkezinde Tiirk Devri Tiirbe mimarisi. Yiiksek 
Lisans Tezi. Gazi Uni. Ankara. 2007 

17 



ele ahr 24 . 1071-1176 arasmi esas alan Birinci Donem kurulus 
devridir ki, Anadolu'nun idaresi Tiirklere ge9mistir. Sehirler, 
Tiirkler tarafmdan iskan edilmistir. Fakat gayr-i miislim unsurlar, 
Tiirklerden daha aktif ve sehir hayatma hakimdir. Gerek Bizans ile 
miicadeleler ve gerekse Danismendli-Selcuklu miicadeleleri, 
medeni gelismenin hizlanmasma engel olmustur. 1176-1277 yillan 
arasmi esas alan ikinci Donem yiikselis devri olur. Bu donem, 
Turkiye Sel9uklularmm Anadolu sehirlerinde kendine has orijinal 
bir medeni yapi olusturduklan bir gelisme devridir. Bu gelismenin 
siyasi olarak en onemli etkeni, Ha9h Seferleri sonucunda daha 
once Anadolu'ya gelen Turklerin Akdeniz ve Ege kiyilarmdan 
uzaklastinlmalan, bu arada giineyde kurulan hafh kontluklan 
vasitasiyla islam diinyasmdan da baglantilarmm kesilmesidir. Bu 
yeni durum sayesinde Tiirkler, XII. yiizyilm ikinci yansmdan 
itibaren Anadolu'da kendilerine has bir medeni yapi kurmayi 
basanrlar. Turk medeni anlayisim sehirlere yansitan Tiirkler, 
buralarda yerli halkla birlikte hosgoriiye ve sosyal uzlasmaya 
dayah bir sosyo-kiiltiirel yapi kurarlar. Bu gelisme o kadar hizh 
olur ki 1200'lii yillara gelindiginde Anadolu Turk sehirleri, Bizans 
sehirlerinin medeni diizeyinin 90k iizerinde bir gelismeyi 
ger9eklestirmis durumda bulunmaktadir. 

1277-1402 yillan arasmi esas alan Uciincii Donem, Anadolu 
sehirlerinin, Mogol isgali ile gerileme i9ine girmis olduklan 
donemdir. XIV. yiizyila gelindiginde Anadolu sehirlerinin bir 
90gunda durgunluk ve gerileme goriiliir. Fakat Mogol isgali, 
Turkiye Sel9uklu iilkesinin dogusundaki sehirlerin kisa siireli yerel 
gelisme i9ine girmelerine de sebep olur. Bunun en giizel ornegi, 
Sivas sehrinde goriiliir. 1277'den sonra biitiin bir Selcuklu iilkesi 
gerileme i9inde iken Mogollarla iliskisi daha fazla olan Sivas, 



24 Demir M. Turkiye Selcuklulan ve Beylikler Devrinde Sivas Sehri. 
Doktora Tezi, Ege Uni. Izmir. 1996 

18 



gelismesini siirdiirmeye devam eder. Fakat bu durum kisa surer ve 
iilkenin genel bir iktisadi cokiintii icinde olmasmdan Sivas da 
etkilenerek gerilemeye baslar. 

iktisadi ve medeni bakimdan cokiis i9inde bulunan Bizans 
Anadolu'sunda sur ve istihkamlan olmayan sehrin Turk akmlanyla 
tahrip ve ahalisinin de esir ve katledildikleri nakledilir 25 . Osman 
Turan'a gore, Roma ve Helen cagma ait mimari eserlerin yoklugu, 
sehrin medeni gelismeden mahrum oldugunu gosterir. Konya 
Selcuk Sultanlarmm eline gecinceye kadar, bir asir siiren 
Danismendliler idaresinde, Sivas sehrinin iptidai bir sekilde 
kurulmasmdan baska onemli bir imar ve gelisme faaliyeti goze 
garpmaz. Bununla birlikte, Mustafa Demir cahsmasmda, Ulu 
Camiden baska, Danismendlilerden Nizameddin Yagibasan ve 
Zahireddin Ili namma bir takim zaviye ve han bulunduguna dair 
1221 tarihli I. Izzeddin Keykaviis'e ait vakfiyede kayitlar mevcut 
oldugunu kaydeder 26 . Sivas'ta egitimin ilk verildigi Yagibasan 
Medresesinin, vakiflan vasitasiyla Tokat ve Niksar Yagibasan 
Medreselerinden de once insa edilen Turkiye'de ilk egitim kurumu 
oldugu anlasilmaktadir. Dariissifa Vakfiyesi'nde Dariissifa'nm 
kuzeyinde yer alan Yagibasan Kiilliyesi'ne ait Yagibasan Hankahi 
yamndaki Yagibasan Medresesi i9in Degirmenler malikanesinin 
vakfedilmis oldugu goriiliir. Sivas'taki ilmi ve edebi faaliyetler, 
siiphesiz ki daha Danismend Ahmed Gazi devrinde baslamistir, 
denilebilir. Ilim faaliyetleri XII. yiizyilda da devam eder. Miiverrih 
ibnii'l-Ezrak'm 1155'te Nizameddin Yagibasan'm yanma gelerek 
bir miiddet Sivas'ta kaldigi goriilur 27 . Yagibasan, ona ve Sivas'taki 



25 Turan O. Selfuklular Zamanmda Sivas Sehri 

26 Demir M. Tiirkiye Selfuklulan ve Beylikler Devrinde Sivas Sehri. 
Doktora Tezi. Ege Uni. Izmir. 1996 

17 Ibnii'l Ezrak el Fariki (1117-1177) eski adiyla Meyyafarkin olan 
Silvan'da diinyaya gelen iinlii tarihgi. 'Meyyafarikin ve Amid Tarihi' 
isimli eseriyle iinliidiir. 

19 



diger ilim adamlarma iyi muamelede bulunur, Sivas'a alim ve 
ediplerin gelmesini saglar. Guniimiize ulasmayan zaviyesi, 
medresesi, mescidi ile Tokat ve Niksar'daki eserlerine bakarak 
Yagibasan'm ilme ve egitime onem veren bir yonetici oldugunu 
soylemek mumkiindur. 

§ehir, 1143 tarihinden 1175 yihnda Sel9uklu iilkesi haline 
gelinceye kadar, Danismendli beylik merkezi olmustur. 
Danismendli iilkesi, II. Kihcarslan tarafmdan Selcuklu topraklarma 
baglandiktan sonra bir tedbir olarak Yagibasan'm ogullan 
Muzafferiiddin Mahmud, Zahuriddin lli ve Bedruddin Yusuf, 
Selcuklu Devleti'nin bati simrmda bulunan Tiirkmenlerin basma 
melikii'l-iimera olarak yerlestirilirler ve boylece daha sonra 
girisebilecekleri herhangi bir isyan tesebbiisleri onlenmis olur. 
Danismendogullan Bati Anadolu'ya gittikten sonra, orada Karesi 
Beyligi'nin temelini olusturacaklardir 28 . 

Sivas'ta giinumiize ulasan en eski Danismendli eseri Ulu 
Camidir ve daha sonra Osmanh doneminde yapilan camilerin 
hicbiri onun kadar tarihi bir deger tasimaz. Ulu Caminin 1150'li 
ydlarda yapdan Yagibasan Medresesinden once, muhtemelen 
1138'de Kizd Arslan bin Ibrahim tarafmdan yaptinlmis oldugu 
ileri siiriiliir. Sivas miizesinde bulunan kitabesi soyledir 29 . 

"Bi imareti hazel mescid'il-miibareke fi eyyam... 

El melik'ul adl'kutb'ud-diinya veddin Melik§ah bin Izze'd- 
din 

El abd'u ahihi lid rahmetullahi... Sene selase ve seldsine ve 
hamsemi'e (H: 533)" 

Camiye dair ikinci kitabe I. Izzeddin Keykavus zamamnda 
1213 tarihinde Yusuf tarafmdan Cami minaresinin yapildigmi 



28 Karesi Beyligi 1300-1360 yillan arasinda Bahkesir, Qanakkale, ve 
Bergama yoresinde hiikum siiren ilk Tiirk beyligidir. 

29 Altuntas, 1. 1. H. Naksi-Haki Tarikati ve Ilm-i lediin sirlan 

20 



gostermektedir. Ilk durumu korunarak bugiine gelen minaresi, bir 
yildinm diismesi sonucu egik olup, minare iizerinde yildinmm izi 
belirgin bir sekilde goriilmektedir. Giineyde koseye yakm bir 
kisimda bulunan minarenin kapisi caminin i9ine a9ilmaktadir. 
Minarenin kaidesinde kesme 9ini tekniginde kufi yazi bantlan 
serefe altmda ise dugumlu kufl yazi kusaklan vardir. Ayrica burada 
yesil keramikler goriilmektedir. Minare Kur'an-i Kerim'in sure 
adedince 114 basamakhdir. 

Caminin, Fetret devrinden sonra, Sultan I. Mehmed'in veziri 
Bayezid Pasa'nm sehri tekrar Osmanh idaresine katma miicadelesi 
sirasmda yandigi da bilinmektedir 30 . O donemde sehre hakim olan 
Mezid Bey, Pasa'nm askerleri sehre girince, caminin minaresine 
sigmarak miicadeleye devam etmek istemis, ancak Pasa, Mezid 
Bey'i ele gegirmek igin caminin atese verilmesini emretmistir. 
Timur yikimmdan sonra hayir sahipleri tarafmdan tamir edildigi 
bilinen Cami-i Kebir'in 16. yiizyil baslarmda Sivas Valiligi yapan 
Lala Sinan Pasa tarafmdan tamir edildigi de kaynaklarda gecer 31 . 
Ayrica Sivas Valilerinden Kale Camii banisi Mahmud Pasa 
tarafmdan 1597'de ciddi bir sekilde tamir ettirildigi bilinir. 

Ulu Cami, dikdortgen plan iizerine yapilmis olup, bu plan 
Osmanhlar zamamnda yapilan tamirlere ragmen korunmustur. 
Caminin iistii ahsap tavan ve diiz toprak damla ortiiludiir. Bugiin 
egri vaziyette bulunan minarenin serefe altmdaki kitabe kusagi 
dokulmiis ve yerleri bos kalmistir. Cami toplam 1600 metre kare 
kapah alana sahip ve yaklasik 3000 kisi cemaat alabilecek 
biiyiikliiktedir. 



30 Sonmez S. Tahrir Defterlerine Gore XV ve XVI. Yiizyillarda Sivas 
Sehir Merkezi. Yiiksek Lisans Tezi. Ankara 2007 

31 Demirel O. Sivas Sehir Hayatinda Vakiflann Rolii, Doktora Tezi. 
Ankara Uni. Ankara. 1991 

21 



Caminin korunmasi ifin duzenlenen vakfiyesi, Timur istilasi 
sirasmda yok olmus, Osmanli devrinde ise camie vakfedilen yerler 
padisah beratlanyla tescil edilmistir. Timurlenk felaketinde Cami-i 
Kebir'in vakfiyesinin zayi oldugu kaydi, 1835 tarihli Vakif 
Muhasebe Defterinde de teyit edilir. Sivas'a bagh bazi koylerden 
baska yine Ulu Cami'nin vakiflarmdan olan Sivas'ta Hitani adli bir 
arsa, Abdiilvahhap Gazi Zaviyesi yakmmda bir arsa, Hafik'te bir 
han, Sinan Pasa Evkafmdan her yil 100 akce de bu vakiflar 
arasmda sayihr. 

Ulu Cami Anadolu Selguklu mimarisinde en erken tarihli 
son cemaat mekanh camilerdendir 32 . Giinumuzde yapi normalde 
3-4 m. 9ukurda kalmis olup 58x35 m. ebatlarmdadir. Kibleye 
dikey uzanan on bir sahnh yapiyi icte sivri kemerlere dayanan elli 
adet tas ayak tasimaktadir. Bu ayak dizisi 5x10 diizeninde 
siralanmistir. Bunlan birbirine baglayan kemer siralarmm kible 
duvan dismda birer destegi varken dogu yondeki ayak tugla 
minareye rastlamaktadir. Dogu bati dogrultusunda dikdortgen 
planh avluya kuzey, dogu ve bati yonlerinde yer alan 119 giristen 
ge9is yapilmaktadir. Kuzey cephede tiim cephe boyunca devam 
eden son cemaat yeri bulunur. Bina kesme tastan, minaresi tugla 
malzemeden insa edilmistir. Mihrabi orijinaldir. 1955 ydmda 
yanan ahsap kirislemeli tavanm yerine Vakiflar Genel Mudiirlugu 
tarafmdan ahsap kirislemeye benzetilerek orijinaline uygun 
betonarme kirisleme tavan yapihnistir ve iizeri bakir kaphdir. 
Tarihte bir9ok defa onanm gormiis olan yapmm 2005 ydi 
i9erisinde son cemaat yeri yenilenmistir. Avlunun kuzeydogusunda 
Zarah Mehmet Pasa tarafmdan yaptinlmis sadirvan yer ahr. Cami 



32 Alta§ N. T.C. Ba§bakanhk Vakiflar Genel Miidiirlugu Tarafmdan 
Tescili Yapilan Cami Ve Mescitler. Yiiksek Lisans Tezi. Gazi Uni. 
Ankara. 2007 

22 



avlusunun sag kosesinde yer alan hazirede muftii, muderris, seyh 
gibi Sivas'm onemli isimlerinin medfun bulundugu goriilur 33 . 

Basbakanhk Cumhuriyet Arsiv kayitlarmdan anlasildigina 
gore, donemin hiikiimeti 1940 yilmda vakfa ait Ulu Cami'nin tamir 
edilebilmesi ifin kafi miktarda tahsisat bulunmadigmdan kendi 
haline terk edilmesine, 1948 yilmda ise, Devlet Miizesi yapilmasi 
kaydiyla, Milli Egitim Bakanhgi'na tahsisine karar verir. Bu 
sebeple Ulu Cami 1950 yilma kadar harabe halindedir, ibadete 
kapahdir 34 . 

1954'te baslayan tamirat, 1958'de tamamlamr. Mabet 
1955'te ibadete a9ihr. 1958 yilmdan sonra da fevresinin ve 
mustemilatmm onanmi ve bakimi 1 966 yilma kadar devam eder. 

Halk arasmda Ulu Cami'deki elli direkten, minareden 
9ikilan hizada bastan ikinci direk olan Hizir Diregi dibinde Hizir 
aleyhisselam'm pek 90k kimseyle goriismiis oldugu anlatihr. 
ihramcizade Haci Ismail Hakki Hazretleri'nin de burada Hizir'la 
konusmus oldugu kabul edildigi i9in, camiye gelenler bu diregin 
dibinde oturmak isterler. Inamhr ki, Hizir' 1 gormek isteyen kimse, 
kirk gun ikindi veya sabah namazim Hizir Diregi dibinde kilarsa, 



33 Hazirede yer alan tabelada liste §u §ekildedir. l.Seyh Mustafa Efendi- 
1196, 2.Cemalzade Efendi-1258, 3. Said Efendi kerimesi Emine Hamm, 4. 
Nak§ibendi Muridlerinden Hafiz Hakki Urgiip, 5. Seyh Mustafa kizi 
Mevlude Hamm-1261, (6 ve 7'de isim verilmez) 8.Sivas Miiftusii Katibi 
Abdurrahman Efendi, 9. Miiderris Abdiilmecid Efendi, 10. Seyh Seyyid 
Abdurrahman Efendi-1186, (11 'de isim verilmez) 12. Seyh Mahmut 
Efendi, (13'de isim verilmez) 14. Kangalh Muftii Mevlut Sanoglu-1997, 
(15'te isim verilmez) 16. Darendeli Haci Muhiddin Efendi-1999, (17, 18, 
19, 20, 21 'de isim verilmez) 22. Ihramcizade Ismail Hakki Toprak- 
02.08.1969, (23 ve 24'te isim verilmez) 25. Ihramcizade LH.Toprak 
Hanimi Haci Hafiz Zeliha Hamm, 26. Ulu Cami imami Tevfik Hoca-1928. 
Listede numara verilmeden siralanan isimler §unlardir. Safh Seyh Efendi, 
Seyh Huseyin Efendi, Seyh Sibgatullah Efendi ve Seyh Hasan Efendi. 

34 Altunta§. 1. 1. H. Nak§i-Haki Tarikati ve Ilm-i lediin sirlan 

23 



dilegine nail olur. Yine inanisa gore, Ulu Camii'nin temeli Nuh 
(a.s) tarafmdan atilmistir. Mihrap ve minber arasmdaki temelin 
altmda buranm Nuh'un evlatlan tarafmdan yapildigma dair 
Siiryanice ibareler oldugu kabul edilerek, ihramcrzade Haci Ismail 
Hakki Efendi Hazretleri tarafmdan buranm kapatilmasmm istenmis 
oldugu nakledilir. Caminin miize olmasmdan korkuldugu icin, 
tamirat sirasmda goriilmus olan bu taslarm simdi altta kalmis 
oldugu anlatilir. Yine halk arasmda Ulu Cami'nin diinya 
iizerindeki alti mescidden biri oldugu kabul edilir. 

Nakledildigine gore, Birinci Diinya Savasmm baslarmda 
Sivas'ta bir zelzele olur. Bu zelzelede, (Jifte minare ve Ulu Camii 
cok hasar goriir, minarelerin kiilahlari asagiya diiser. Halk bu olayi 
hayra yormaz. Memlekette biiyiik bir felaketin olacagmi 
soyleyenler cikar. Zaman, Sivas halkim hakli cikanr. Milli 
Miicadele yillarmda 12 Eyliil 1919 giinii Kongre salonunda halka 
acik bir toplanti yapildiktan sonra Sivashlar biiyiik bir istirak ile 
aym giin Ulu Cami'de toplanti yapmislar, Mustafa Kemal Pasa'nm 
heyecanh konusmalarmi burada can kulagi ile dinlemislerdir. 



XIII. Asir 

13-14. yiizyillarda Anadolu'nun en biiyiik ve onemli 
pazaryerinin Sivas oldugu ileri siiriiliir 35 . Misir, Suriye ve 
Mezopotamya'dan gelen Miisliiman tiiccarlar ile Ceneviz ve 
Venedik tiiccarlannm bulusma noktasi olan Sivas, dort yol agzmda 
bulundugundan, buradan ge?en her tiirlii maldan vergi 
almmaktadir. 13. yiizyilda, degisik milletlerden tiiccar 
kolonilerinin Sivas'ta yerlestikleri, hatta Cenevizlilerin burada bir 



35 Sbnmez S. Tahrir Defterlerine Gore XV ve XVI. Yiizyillarda Sivas 
Sehir Merkezi. Yiiksek Lisans Tezi. Ankara. 2007 

24 



konsolosluk a9mis olduklan goriiliir. Sehir niifusunun 13. yiizyilda 
100-120 bin civarmda oldugu ileri siiriiliir. 

Sivas medreseleri i9inde 1217 tarihinde Darii's-Sifa binasi 
olarak tesis edilen tip medresesinin 1768'de bir fermanla 
medreseye donustiiriilmus oldugu belirtilmekle birlikte, yapi 
esasen Osmanh hakimiyetiyle beraber Darii's-Sifa olmaktan 9ikip 
medrese haline gelmistir 36 . Zira Demirel'in bildirdigine gore, 1576 
tarihli Defter-i Evkaf-i Rum' da "Medrese-i mezbure ash vazmda 
Dariis'sifa olup sonra emri padisahi ve hiikm-ii serifi birle medrese 
olmagm sart-i vakif birle amel-i miiyesser olmayub" denilmektedir. 
Medresenin 16. asirda yedi olan talebe sayisi 19. asrm baslarmda 
bes kat artarak 35'e 9ikar. Maarif Salnamesindeki Sifaiye'nin 120 
ogrencisi ile miiderrisinin Nuri Efendi oldugu belirtilen kayitta 
yapmm banisi olarak sehven Keykubad ismi ge9mektedir 37 . 1914 
yilma kadar Sifahane Medresesi olarak hizmet veren yapi 38 , I. 
Diinya Savasi esnasmda levazim amban olarak kullamhr. 

Giiniimiize ulasan vakfiyesine gore bir tip mektebi olarak da 
hizmet veren yapmm vakiflan arasmda Sivas 'ta 70 diikkan, 
Eregli'de otuz diikkanla bir9ok koy bulunmaktaydi 39 . Vakfiyenin 
onemli yanlarmda biri, giinumiize gelebilmis tek sultan vakfiyesi 
olmasidir 40 . Dariissifanm isleyisine dair 90k onemli bilgiler 
i9ermesi a9ismdan da ayn bir yere sahiptir. Burada, ihtisaslarma 
gore ayrilmis doktorlar, goz doktorlan ve cerrahlarm bir arada 



36 Demirel O. Sivas Sehir Hayatinda Vakiflann Rolu. Doktora Tezi. 
Ankara tlni. Ankara. 1991 

37 Salname-i Nezaret-i Maarif-i Umumiye, 1898-1903 yillan arasmda 6 
def a yayinlanmistir. Nezaretin tarih9esi, nazirlar, memurlar, ogretmenler, 
okullar, kiitiiphaneler gibi konularda bilgiler ihtiva etmektedir. 

Acun H. Sivas ve (Jevresi Tarihi Eserlerinin Listesi ve Turistik 
Degerleri. Vakif Dergisi, Sayi 20 
39 Cantay G. Keykavus Dariissifasi. TDV Islam Ansiklopedisi 

Durukan A. Anadolu Selfuklu Sanati A^isindan Vakfiyelerin Onemi. 
Vakif Dergisi. Sayi 26 

25 



9alistigi anlasilmaktadir. Ot koklerinin tedarik ve tertibine yonelik 
bilgi, yapida bir eczahane de bulunabilecegini akla getiriyor. 
Vakfm mutevelli ve nazin olan ve aym zamanda saray hazinedan 
oldugu anlasilan Ferruh b. Abdullah, Cankin'daki 1235 tarihli 
Dariissifa'nm da banisidir. 

Tackapisi iizerindeki kitabesinden Sifahanenin 1217 yilmda 
Sel^uklu Sultani l.Izzeddin Keykavus tarafmdan yaptinldigmi 
ogreniyoruz 41 . Ayni kitabeden anlasildigma gore, 'Allah'in nzasmi 
kazanmak i9in' Sel9uklu Sultani Keyhusrev oglu Keykavus 
tarafmdan bu hastanenin yapimi i9in emir verilmistir. 

Anadolu'daki Selguklu hastanelerinin en biiyiik boyutlusu 
olan sifahanenin tackapisi cepheden one taskm durumdadir. Kapi 
kavsarasi dokuz sirah olup yan yiizler geometrik ve yildiz motifleri 
ile islenmistir. Bu motifler, lsik golge tesirleri yaratacak 
goriinumdedir. Kapi kemeri koseliklerinde simetrik iki hayvan 
figiirii yer ahr. Tahrip olmus bu figiirlerden sagdakinin kuvveti 
sembolize eden bir arslan, soldakinin sihhati sembolize eden boga 
figuru oldugu kaynaklarda belirtilmektedir. Gen9 yasta hastalanan 
izzeddin Keykavus vasiyeti iizerine 90k sevdigi Sivas'a ve 
yaptirdigi Sifaiye'deki tiirbeye getirilerek 1220 yilmda defnedilir. 
l.Izzeddin Keykavus bilgin, iyi huylu, sair, bir insan olup tibba ve 
hekimlere 90k onem vermistir. Hocasi Mecdiiddin ishak, halasi 
Gevher Nesibe, karisi Mengiicekli Behramsah'm kizi Sel9uk 
Hatun'dur. 

Yapida tasa islenmis diger siislemeleri de, ana eyvamn sivri 
kemerini dolanan bitkisel dekorlu bordiir ve eyvan koselerini 



I. Keykavus, Karadenizin en onemli ticaret limani Sinop'un 
fethedilmesi, giineyin aym donemdeki limani Antalya'nm geri ahnmasi, 
Ermeni ve Trabzon kralhklannin vergiye baglanmasi gibi onemli 
basanlar kazanmis, bu basanlar Sel?uklu Devletinin giiciinii ve itibanni 
artirmistir. Onun zamamnda ekonomik gelismeye paralel olarak 50k 
sayida medrese, kervansaray ve hastane insa edilmistir. 

26 



yumusatan kose siitunceleri ile bu biiyiik a9ikhgi iki yanda 
9er9eveleyen geometrik ge9me dekorlu genis bordiirde ve gene ana 
eyvanm yanmdaki mekanlarm avluya a9ilan pencerelerinin sivri 
kemerlerini ceviren geometrik gegme dekorlu bordiirlerinde 
buluruz. Dariissifa uzun ekseni dogu bati yoniinde olmak iizere 
planlanmistir. Planm esasmi a9ik avlu etrafmi 9eviren revak 
sistemi ve tig yonde yeralan birer eyvan meydana getirmektedir 
Tas kaplamah masif payelerin arasmdaki kemer a9ikhklan kuzey 
ve giiney revaklarmm orta a9ikhklarmda digerlerinden daha genis 
tutulmustur. Bu a9ikhklar revaga a9ilan karsilikh iki eyvan 
mekamm belirleyen bir ozellik olarak goriilmektedir. Bu 
eyvanlardan giineydeki bir kapi ve iki pencere ile a9ilan bolme 
duvan ile miistakil tiirbe mekani haline getirilerek iizeri yiiksek 
ongen kasnakh bir kubbe ve distan bir kiilahla ortulmustiir. 
Kuzeydeki eyvan ise kuzey duvarmdaki simetrik iki a9ikhkla 
bugiin mevcut olmayan birimlerle iliskiyi saglamaktaydi. Yapinin 
en onemli hacmi ise bir kemerle dogrudan avluya a9dan ana 
eyvandir. Dogu duvarmda bir nis ve iki tarafta sonradan oriilmus 
pencereler bulunur. 

Yapmm planmda ilghi9 bir durum ise ana eyvanm kuzey ve 
giineyinde avlunun iki yanmdaki revaklarm devam etmesidir. Bu 
hacimler ana eyvan derinligince iki tarafta devam eden ikiser 
mekamn a9ildigi sahnlar olup dogu duvarlarmda a9dmis birer 
mazgal pencere ile aydmlamrlar. Giiney revaki, yapmm giiney bati 
kosesindeki mekanlar i9in gene bir dikdortgen sahn olusturur. Bu 
sahma ta9kapmm sagmda yer alan iki mekan da a9ihr. Yapmm 
kuzey revaki i9in, kuzey bati kose mekanlarma aym hizmeti 
verdigi soylenemese de bati ve doguda birer tonozlu ge9idin bu 
kuzey revakma bugiin mevcut yapiya bagh olan birimlerin 
siralandigi koridorla baglantiyi sagladigi anlasilmaktadir. Mevcut 
olmayan ve yapilan kazilar sonucu temel seviyesinde plani 
9ikanlan kuzey kanadm, mevcut mekanlarm gerisindeki mekan 

27 



sirasi arkasmda uzun bir koridor ile bu koridora bir sira halinde 
a9ilan dokuz odadan ibaret oldugu yaymlanan restitiisyon 
planmdan anlasilmaktadir. 

Tas siisleme yanmda en iyi sekilde tiirbede ifadesini bulan, 
fini ve tugla siislemeler tiirbenin ongen kasnagmda yer almistir. 
Tiirbe cephesinde tamamen tugla ve firuze, mor renkte 9inilerle 
9ini sanatimn saheseri olan kompozisyonlar meydana getirilmistir. 
Cephe kufi yazi dekorlanyla bezenmistir. Almhk altmda bir 
dikdortgen yazi frizi, koyu mavi renkte ve gicekli bir zemin tizerine 
beyaz kabartma harflerle nesih yazi olarak yer alir. Bu yazi tiirbe 
tarihini verir. Bunun altmda tiirbe yiizeyi dikine tic dikdortgene 
boliinerek ortada kapi, yanlarda ise birer pencere acilmi§tir. Kapi 
tizerindeki kemerin dis yiiziinde nesih yaziyla yer alan Farsca siir 
soyledir. "Diinyada padisahlar uzun zaman hiikiim siirdiiler. 
Onlarm oklan Ulker yildizma ulasti, kili9lari da Cevza'yi avladi. 
§imdi onlarm haline bak ki, oliim elinden Benat'n-Na's gibi 
onlarm mizraklan parfa parca, kili9lan da tel tel olmustur." 

Kapmm tarn iizerinde ise al9i zemin iizerine orgiilii kufi yazi 
yer alir. Pencereli boliimlerin kemer iistlerindeki kufi kitabede 
'Rahman' suresi, sag pencere altmda yer alan panoda usta adi 
verilmistir. 

Tiirbe cephesi kapi atkisi iizerinde su yazi yer alir. "Biz 
Allah' a aidiz ve vakti geldiginde elbette O'na donecegiz." 

Kapi ve pencere almhklarmda Rahman suresinden su ayet 
yer alir. "Yerin iistiinde olan herkes fanidir. Ancak senin azamet ve 
kerem sahibi Rabbinin zati baki kahr." 

Tiirbe cephesinin iistiindeki biiyiik 9ini kabartmalarda sunlar 
yazihdir. "Yaziklar olsun ki, biz genis gorkemli saraylardan 
karanhk dar kabirlere girdik. Zenginligimiz ve servetimizin 
9oklugunun faydasi olmadi. Saltanatimiz yok olup zevalin esiginde 
fani alemden baki aleme oliim yolculugu ger9eklesti. Bu yolculuk 
4 Kasim 1220'de oldu." 

28 



Tiirbe i9inde onit9 sanduka bulunmaktadir . Sandukalarm 
iizerleri 9inilerle kaphdir. Mihrap oniindeki sanduka I. Izzeddin 
Keykavus'a aittir. Mihrap disa tasmtih olmayip geometrik yildiz 
motifleri ve yazi ile siislenmistir. Mihrap nisi kavsarasi bes srra 
mukarnashdir. Nisin iki yanmda siitun9eler yer almaktadir. 
Kavsaranm sivri kemerinde Tevbe suresi 18. Ayeti yazihdir. 
"Allah' in mescitlerini ancak Allah' a ve ahiret guniine iman eden, 
namazi dosdogru kilan, zekati veren ve Allah'tan baskasmdan 
korkmayan kimseler imar ederler. Iste dogru yola ermislerden 
olmalan umulanlar bunlardir." Tiirbe mekamnda siralti tekniginde 
yapilmis dekorlu 9ini levhalarla kaph lahitlerden sonra en onemli 
siisleme yine miikemmel tas is9iligi ile ger9eklestirilmis olan tiirbe 
mihrabmda goriiliir. 

Semra Ogel, neredeyse hepimize kapah olan tasm sirrmi 
96zer. "Eserin insani sevkettigi diisiinceler ve hissettirdigi 
duygular, Selguklu mimarisinin karakterine uygundur 43 . Tas 
tezyinatm motifleri, goriiniislerinin ardmdaki bir diisiinceyi; 
devamhhgi, sonsuzlugu, zorunlulugu 9agristinr. Ustiin bir iradenin 
karsismda tevekkiil vardir. Ancak bu tevekkiil korii koriine, eli 
bagh olan bir tevekkiil degildir. Her defa yeniden kazamlan bir 
tamyis, bir idrak edistir. Motif biitiinliigiindeki dinamizm, bu i9 
kuvvet sahsi iradenin ilahi iradeye tabi olmasmi gerekli kilar. Bu 
kadere baghhk diinyayi inkar etmez, hayatm tasdik edildigi bir 
baghhktir. Maddi sifanm sart kildigi manevi sifayi vaadeden, 
emniyet telkin eden, kadere tevekkiil, ruha siikun ifadelerini 
tasiyan bir kompozisyondur; canh, dinamik, hareketli, pinltih. Ve 
bu kompozisyon ogeleriyle, varhgm binbir sekildeki goriiniisiiniin 



42 Kocabiyik S. Sivas'ta Selcuklu Doneminde Yer alan Kitabeler. Yiiksek 
Lisans Tezi. Erciyes Uni. Kayseri. 2002 

43 Ogel S. Anadolu Selfuklulan 
Basimevi Ankara. 2.Baski. 1987 



43 Ogel S. Anadolu Selfuklulannin Ta§ Tezyinati, Turk Tarih Kurumu 



29 



semboliinden baska bir sey degildir. Se9ilen renk riirbenin form ve 
muhtevasma, eserin banisi Keykavus'un kitasi kadar uygundur. 
Tezyinat, olum zorunlulugunun manasi ile derinlesir, zenginlesir." 

Buruciye Medresesi Dariissiffamn kuzeyinde tarihi Tokat 
Caddesinin dogusunda yer ahr ve kapisi iizerindeki kitabesine gore 
1271 yilmda Muzaffer Burucirdi tarafmdan yaptinlmistir 44 . 1317 
tarihli Maarif Salnamesinden, Buruciye'de 65 ogrencisiyle Haci 
Abdulhamid efendinin miiderris olarak gorev yapmakta oldugunu 

4S 

goruruz . 

Yapmm mimari bilinmemektedir. Medrese dort eyvanh acik 
avlulu simetrik bir yapidir. Tackapmm yanlarmdaki cephelerin 
koselerinde payeler yer ahr. Giris eyvam kubbe ile ortuliidur. Bu 
eyvanm karsismda sivri besik tonozlu ana eyvan ve avlunun iki 
yamnda yine sivri besik tonozlu yan eyvanlar yerlestirilmistir. 
Avlunun iki tarafmi boydan boya gecen beser gozlii revakm yan 
eyvanlarm oniine rastlayan orta acikhgi digerlerinden daha genis 
insa edilmistir. Toplam talebe hiicresi on tanedir. Giris eyvammn 
iki yanmda kubbeyle ortulii iki oda bulunur. Cephede goriilen 
pencerelerin aydmlattigi odalardan icinde mihrap bulunan 
giineydeki oda mescit, digeri tiirbe olarak yapilmistir. Kubbesi 
mozaik cinili tiirbede medreseyi yaptiran Muzaffer Burucirdi 
yatmaktadir. 

Ana eyvanm iki yanmda kishk dershaneler bulunur. Bu 
dershaneler iki kisma ayrihr. Biiyiik olan kisim kubbe ile 
ortiilmustur. Ikinci kata merdivenin bulundugu (sadece bu kisim iki 
kathdir) dikdortgen mekan ise besik tonozla ortulmusriir. Bu 
kismm kiitiiphane oldugu diisiinulmektedir. 



44 Karada§ §. Sivas'daki Sel?uklu Medreselerinin Ta§ Bezeme Duzenleri. 
Yiiksek Lisans Tezi. Atatiirk Uni. Erzurum. 2003 

45 Salname-i nezaret-i maarif, 1317 

30 



Semavi Eyice eserin Sel9uklu sanati bakimmdan sahip 
oldugu yeri ifade ederken, '\. doneminde yapilan benzeri yapilarm 
arasmda tas siislemesindeki o^uliiliik ve mimarisindeki a9ikhk 
bakimmdan en basta gelmektedir", der 46 . Ustamn hassas bir estetik 
anlayisa sahip oldugunu belirtir ve cizgilerdeki ahenk ve simetrinin 
hicbir unsuru feda etmeksizin uygulamsim, mimarm iistiin 
kabiliyetinin delilleri sayar. Iktidardaki kisiler dismda bir insamn 
boyle bir eser yaptirmasi, Sivas'm Selcuklular doneminde eristigi 
medeni seviyenin isaret kabul edilir. 

Vakif sartlarmdan bir kismim ihtiva eden kitabesinden ve 
binamn yapismdan anlasildigma gore, bu medresenin biinyesinde 
de bir mescid bulundugundan, "Cami ve mescittir" kismmda vakfi 
ve kurucusu hakkmda bilgi verilmistir 47 . 

Sivas'ta aym yilda yapilan ve giiniimiize ulasan 119 biiyiik 
medreseden biri olan Buruciye Medresesi, Anadolu'da ge risen 
eyvanh medreseler i9inde biitiin unsurlarmm birbirlerine 
oranlarmm iyi ayarlanmasiyla plam en basanli eserlerden birisidir. 
Vakif medresede bir miiderris, U9 muid ve 30 fakih (ogrenci) 
bulunmasim sart kosmustur. Mescid i9in zikredilen gorevlilerin, bir 
kiiriiphane memuru ile medreselilerin iicretleri i9in ilbeglii 
nahiyesindeki Eskikoy'vin gelirlerini vakfetmistir 48 . Kitabedeki 
kayda gore gelir vakfi yalmz bu koyden ibaret ise, bunun geliri 
fazla ve biiyiik bir koy olmasi beklenir. 

Halk arasmda Haci Maksud (Haci Mes'ud) adiyla bilinen 
medrese, bazi kayitlarda ise Muzafferiiddin Gazi adiyla 



46 Eyice S. Buruciye Medresesi. TDV Islam Ansiklopedisi 

47 Kucur S. Sivas, Tokat ve Amasya'da Selcuklu ve Beylikler Devri 
Vakiflan. Doktora Tezi. Marmara tlni. Istanbul. 1993 

48 Ilbeyli / Elbeyi Yoresi, halkin; "Ust ba$i Kavlak, alt ba$i Yanalak" 
diyerek simnni gizdigi ve Sivas'm giineybatisinda iskan edilmis 42 
koyden olusur. Bu koyler §arkisla ve Sivas topraklan arasmda yer ahr. 

31 



gegmektedir 49 . Giris kapismm solunda mavi ve siyah ginilerle 
siislenmis tiirbede, medresenin banisinin ve cocuklarmm kabirleri 
yer ahr. 

Medresenin insa kitabesi tac kapi kavsarasi iizerindedir 50 . 
"Bu kutsal medrese, Allah onun devletini daim kilsm, Kili9arslan 
oglu fetih babasi biiyiik Sultan Giyaseddin Keyhiisrev zamamnda 
Allah' in rahmetine muhta9 zayif kul Muzaffer bin Hibetullah 
Burucirdi (Allah onu ve butiin Musliimanlan bagislasm) tarafmdan 
1271 yilmda yapildi." Ta9kapi kemerinin sagmda ve iistte 
Besmele, kapi cephesi ve solunda Al-i imran suresi 18. ayet ve 19. 
ayetin bas kismi yazihdir 51 . Kapinin sagmdaki nisin ustiinde iki 
kabartma daire icinde 'Allah' a giivenen Hibetullah oglu Muzaffer" 
yazisi ve soldaki nisin iistunde iki kabartma daire icinde 'Allah' a 
tevekkiil ettim" ve "seref Allah icindir.", yazilan yer almaktadir. 
Kapinin cephesinde Al-i Imran suresinin 18. ayeti, list taraftaki tig 
yanm daire icinde ilimle ilgili iki hadis bulunur. Bina cephesinin 
sag ve sol taraftaki sacak altlarmda iki dua yer almaktadir. 
Medresenin revakh avlusunda sekiz mermer siituna dayanmis iki 
revak kavislerinin koselerinde sekiz daire seklinde madalyon 
i9inde bina insa kitabesi benzeri bir kitabe yer almaktadir. Dogu 
yoniindeki ana eyvan cephesinde ise bitkisel motifler arasmda 
Ayet-el Kiirsi yazilmistir. Ayrica ana eyvan kemer iizengi 
hizasmda iig cephede devam eden ve sol tarafmm fogu kinlmis 
olan yazida comertlikle ilgili bir dua bulunmaktadir. Tiirbe 



49 Sonmez S. Tahrir Defterlerine Gore XV ve XVI. Yuzyillarda Sivas 
§ehir Merkezi. Yiiksek Lisans Tezi. Ankara. 2007 

50 Kocabiyik S. Sivas'ta Selcuklu Doneminde Yer alan Kitabeler. Yiiksek 
Lisans Tezi. Erciyes Uni. Kayseri. 2002 

51 Al-i Imran suresinin 18 ve 19. Ayetleri soyledir. "Allah, adaleti ayakta 
tutarak (delilleriyle) su hususu afiklamistir ki, kendisinden baska ilah 
yoktur. Melekler ve ilim sahipleri de (bunu ikrar etmislerdir. Evet) mutlak 
giic ve hikmet sahibi Allah'tan baska ilah yoktur." 

32 



i9ersinde, girisin karsismdaki duvardan baslayarak dort duvarda 
devam eden kitabe ise kulun Rabbine yakansmda aczin 
samimiyetle ifadesini aksettirir. "Esirgeyen ve bagislayan Allah' in 
adiyla. Allahim!..Beni sana yaklastiracak bir amelim, onunla sana 
yol bulacagim bir sevabim yok. Ihtiyacim, yalmzhgim, yoklugum, 
perisanhgim 90k artti. Garipligime merhamet et. Bu 9ukurumda 
bana yoldas ol. Ancak sana sigmdim, sana giivendim. Comertlerin 
comerti ve merhamet edicilerin en merhametlisi sensin. Ey Rabbim 
nurunu iizerimizde tamamla, bizi affet, siiphesiz ki senin giiciin her 
seye yeter. Ey Rabbim, biz sana tevekkiil ettik, bizi aydmlat; doniis 
sanadir. Bu riirbe zayif, garip ve tek basma kalmis faziletli 
Hibetullah oglu Muzaffer el Burucirdi kulunundur. Allah, onu, 
ebeveynini ve biitun muslumanlan affetsin. Onu ahirette saadet ve 
cennetle miikafatlandir. Allah' 1m ona yalnizhgmda dost ve yabanci 
olusunda da rahmetli ol. Kim benim tiirbemi ve odami degistirip 
bozarsa Ey Allah'im sen onun diismam ol. Allah'm tiim meleklerin 
ve insanlarm laneti onun tizerine olsun." 

Ilhanh veziri Abaka'mn yakm adami §emseddin 
Ciiveyni'nin Dariissifa karsismda insa ettirdigi Qifte Minareli 
Medrese, iki kath ve dort eyvanh olup on cephede portalin 
iizerinde 9ifte minaresi bulunan bir yapidir 52 . Guniimiizde 
medreseden geriye sadece minarelerle siislii giris kapisimn 
bulundugu dogu cephesi kalmistir. Medresenin vakfiyesi 
guniimuze ulasmamistir. 

Kitabede herhangi bir isaret olmamakla birlikte yapmm 
mimarmm Koliik bin Abdullah oldugu ileri suriilur 53 . Bu kanaat 
Tuncer'de de vardir 54 . Haluk Karamagrah'nm arastirma kazisi 



52 Demir M. Tiirkiye Sel?uklulan ve Beylikler Devrinde Sivas §ehri. 
Doktora Tezi. Ege Uni., Izmir. 1996 

53 Karada§ §. Sivas 'daki Sekcuklu Medreselerinin Tas Bezeme Diizenleri. 

Yiiksek Lisans Tezi. Atatiirk Uni. Erzurum. 2003 
54 

Tuncer C. Mimar Koliik ve Kaluyan. Vakif Dergisi. Sayil9 

33 



yapiya a9ikhk kazandirmistir. Buna gore darii'l hadis acik avlulu, 
dort eyvanh, iki kath ve anitsal bir yapidir. Onyiizii diger yapilara 
gore yiizeysel olan Darii'l hadisin hemen karsismda yine bir anit 
olan Sifahane'nin varhgi, eserin disa taskmhk yapmasma izin 
vermemistir. Gorkemli bir goriiniis saglayan tugla minarelerin 
serefeden iistii yikilmis, govdelerini siisleyen ciniler zamanla 
doMlmiistur. Kazilardan medresenin acik avlulu dort eyvanh 
planda ve iki kath olarak insa edildigi, ayrica iki yanmda bulunan 
bina temellerinden de bir kiilliye birimi oldugu anlasilmaktadir. Bu 
temellerden bu birimlerin, etrafmda su kiinkleri ve su ile ilgili 
baska malzemeler bulunan bir hamam, digerinin ise bir zaviye 
oldugu samlmaktadir. Cephenin koselerinde yer alan iki yuvarlak 
yarim paye tarn ko§e kulesi olmayip medresenin bitisigindeki 
binalarla smirlan tesbit eden birer mimari unsurdur. Onyiiz ortada 
iki minareli tackapi, iki yandaki pencere ve kose kuleleri ile 
kompoze edilmistir. On yiiziindeki siislemeli pencereler 
yerlestirilirken bir simetri aranmamistir. Cephedeki tas siisleme ve 
oran itibanyle mimari bir olgunlugun yam sira, aym siislemeyi 
tekrardan kafman bir anlayism hakim oldugu goze farpmaktadir. 
Boyle bir uygulama ile daha canh, hareketli, lsik golge oyunlarmi 
kuwetlice hissettiren bir cephe elde edilmistir. Tasm yam sira sirh 
tugla ve cinilerle bezeli iki minaresi bu olgun ve doyurucu 
kompozisyonu renklendirmistir. 

XIX. asrm baslarmda medresede cephane saklandigi goriilur. 
Tamamen harabe haline gelmesi sebebiyle 1853 tarihinde taslarmm 
sokiilup Izzet Pasa Camiinin (Osman Pasa Camii) insamda 
kullamlmis oldugu anlasihyor. Osmanh Imparatorlugu 
Donemi'nde, Sivas'ta bir hastane acilmasi Vezir Sim Pasa'nm 



34 



Sivas Valiligi zamamndadir 55 . 1886 (1302 Rumi) tarihinde, iki 
kath hastane binasi, Qifte Minareli Medrese'nin harap oldugu i9in 
daha once yiktinlmis bulunan medrese binasmm yerine yaptinhr. 
Ancak hastane masraflarmm fmans kaynagi bulunamadigi i9in, 
hizmet veremeyen bina daha sonra inonii Mektebi olarak kullamhr. 
Medresenin asil tahrip edilisinin bu binamn yapimi sirasmda 
meydana geldigi anlasilmaktadir. Merhum Halil Eldem Beyin 
cabalanyla simdiki dogu cephesi yikimdan kurtulmustur 56 . 

Tafkapi nisinin yanlarmda yer alan mihrabiyelerin hemen 
ustiinde nisi 119 yonde dolasan insa kitabesi bulunur 57 . "Bu 
medresenin yapilmasim -Allah devletini daim kilsm- zamanmda 
vezirlerin veziri buyiik vezir (divan veziri Muharnmed'in oglu 



55 Giritli Sim Pasa (d. 1844 - 6.1895), 19. yiizyilda 9e§itli Osmanh 
vilayetlerinde valilik yapmis. olan bir devlet adami, yazar, §air. Leyla 
Saz'in kocasi, mimar Vedat Tek'in babasidir. Dini agirhkh bir ogrenim 
hayati sonrasinda memuriyete Girit adasinda ba§ladi. Bazi vezirlere divan 
katipligi yaparak ba§ladigi devlet hizmeti icinde Yanya, Aydin, Prizren ve 
Tuna'da mektup?u muavinligi ve mektup?uluk gorevlerinden sonra 
zamanla valilige yiikseldi. Trabzon, Kastamonu, Ankara, Sivas, 
Diyarbekir ve Bagdat'ta valilikler yapti. Yazi§malanni (Mektubat), Kuran 
tefsirlerini ve §iirlerini yayinladi. 

56 Sadrazam Ibrahim Ethem Pa§a'nin oglu, Osman Hamdi Bey'in kiicuk 
karde^i olan Halil Bey (1861-1938), Osmanh doneminin sonlan ile 
Cumhuriyet doneminin ba§lannda faaliyet gostermi§ Tiirk kultiir tarihinin 
onemli bir §ahsiyetidir. Asar-i Atika Miizesi'nin ba§inda bulunmasindan 
dolayi daha cok ilkcag eserleriyle ilgilenmi§, fakat bunun yamnda Tiirk- 
Islam kitabe ve sikkeleriyle de ugra§mi§tir. Nitekim Tarih-i Osmani 
Enciimeni Mecmuasi ve Tiirk Tarih Encumeni Mecmuasi'nda yayinlanan 
makalelerinin birka?i hari? hepsi kitabeler hakkindadir. Tiirk 
miizeciliginin geli§mesinde onemli katkilan olan Halil Bey'in, 
Anadolu'daki yiizlerce kitabenin toplamp yayinlanmasi, Tiirk mimari 
eserlerinin korunmasi ve ihyasi konusunda gostermi§ oldugu gayret 
takdire §ayandir. 

57 Kocabiyik S. Sivas'ta Selcuklu Doneminde Yer alan Kitabeler. Yiiksek 
Lisans Tezi. Erciyes tlni. Kayseri. 2002 

35 



Muhammedin oglu Muhammed Semseddin (1271) yilmda 
emretmistir." Ta9kapi sag yan kanadi bezeme kusaklan arasmda 
sadece amele kelimesi okunabilen usta kitabesi vardir. Tafkapmm 
en iistii beyaz mermer iizerine Tevbe siiresi 122. Ayeti yer alir. 
"Bununla beraber muminlerin hepsinin topyekiin sefere 9ikmalan 
uygun degildir. Oyleyse her topluluktan biiyiik kismi savasa 
9ikarken, bir takim da din hususunda saglam bilgi sahibi olmak, 
dini hiikumleri ogrenmek i9in 9ahsmah ve savasa 9ikanlar geri 
dondiiklerinde kotuluklerden sakmmalan iimidiyle onlan 
uyarmahdir." Ta9kapi insa kitabesi alti suture bashklan hizasi 
geometrik motifler i^i sagda ve solda olmak iizere fakihin fazileti 
ile ilgili bir hadis yer alir. "Allah katmda dinde fakihten daha 
faziletlisi yoktur. Seytan karsismda bir fakih, bin abidden daha 
tehlikelidir." 

Topkapi Sarayi Miizesi Arsivi'nde bulunan 1528 tarihli bir 
defterde, Anadolu vilayetlerinde faaliyet halinde olan medreseler 
ve muderrisleri ile mahlul olan medreselerin kayitlarma gore 
Sivas'ta, Buruciye, Sahib (Gok Medrese) ve Dariissifa medreseleri 
faaliyet halindedir 58 . Ancak CJifte Minare ne faaliyette, ne de 
mahlul olan medreseler i9inde yer alir. 1572 tarihli evkaf 
defterinde Medrese-i Pervane olarak kaydedilen medresenin ise, 
Qifte Minare olmasi kuvvetle muhtemeldir. Darii'l Hadis olarak 
zikredilen (Jifte Minareli Medrese 'de, vakfiyesinin kaybolmus 
olmasi yiiziinden Osmanh donemi boyunca harap olmasi sebebiyle 
egitim yapilamamistir 59 . 

Semra Ogel, "90k sayida tezyini sahaya ayrilan eserde, 
iistelik program degisikligi de gostermesiyle birlik temin 



58 Sonmez S. Tahrir Defterlerine Gore XV ve XVI. Yiizyillarda Sivas 
§ehir Merkezi. Yiiksek Lisans Tezi. Ankara. 2007 

59 Demirel O. Sivas Sehir Hayatinda Vakiflann Rolii. Doktora Tezi. 
Ankara Uni. Ankara. 1991 

36 



edilememistir 60 " seklinde baslayan degerlendirmesinde, 
medresenin ihtisammi dile getirmekten yine de ka9inmaz. "Ancak, 
Divrigi kulliyesini hatirlatan eserin satih tezyinatimn zerafeti, 
teknigin mukernmelligi ve yeni fikirlerin bollugu ona miistesna bir 
yer verir." 

Eserin banisi §emseddin Ciiveyni'iiin 9ocuklugu, ogrenimi 
ve gen9ligi hakkmda bilgi yoktur 61 . Hiilagu tarafmdan 1263'te 
sahip divanhga getirilen Ciiveyni bu gorevine Abaka Han 
zamanmda da devam eder ve iilkeyi basanyla yonetir. 
Karamanogullarmm destegiyle baslayan Cimri ayaklanmasmi 
bastirmak, Mogollara ait gelirleri gozden ge9irmek, yikilan yerleri 
onarmak, giivenlik ve huzuru saglamak iizere Abaka tarafmdan 
1277'de Anadolu'ya gonderilir. Biiyiik yetkilerle donatilan ve 
yamnda bir miktar Mogol askeri bulunan Ciiveyni, ayaklanmayi 
Sel9uklu ordusuyla birlikte bastinr. Larende'den Akdeniz'e kadar 
yayilmi§ olan Karamanogullarma bagli Tiirklerin 90gunu esir eder 
ve suriilerini ele ge9irir. Ancak kism bastirmasi iizerine Nigde yolu 
iizerinde bulunan Kazova kislagma 9ekilir. Burada kaldigi siirece 
Sinop, Kastamonu gibi §ehirlerin yoneticilerine hediyeler ve 
mektuplar gondererek onlan devlete bagli kalmaya 9aginr. Bu 
arada halki ezen agir salma ve vergileri kaldinr, herkesten giiciine 
gore vergi ahr. Saltanat i9in Erzincan ve yoresinden alman §eri 
hisseyi diger incii vergileri seviyesine indirir. Baska yerlerden 
sagladigi gelirleri kar§ihk gostermek suretiyle Sel9uklularm 
Ilhanhlara olan bor9larmi hafifletir. 

Ne var ki, iftira ve tezvir sonucu 1284 senesinde oldiiriilur. 
Ustelik onun olduriilmesiyle yetinilmeyip ailesinin diger fertleri de 
ortadan kaldinlir. 



60 Ogel S. Anadolu Selfuklulanmn Taj Tezyinati. Tiirk Tarih Kurumu 
Basimevi Ankara. 2.Baski. 1987 

61 Yazici T. CUVEYNi §emseddin. Islam Ansiklopedisi. TDV 

37 



Basta Sivas olmak iizere bazi sehirlerde hayir kurumlan 
yaptirmis olan bu vezir bazi §ehirleri de Abaka'dan satm alarak 
buralarm felakete ugramasmi onlemis, yine Baybars hadisesinden 
sonra Abaka'yi teskin ederek 104 kisinin hayatmi kurtarmayi 
ba§armistrr. 

Basra edebiyat olmak iizere ce§itli ilim dallarmda 90k iyi 
yetistigi anlasilan Semseddin Cuveyni iyi bir yoneticiydi. Vezirlik 
yaptigi sure ifinde kapisi dilek sahiplerine a9ik kalmis, adil bir 
vergi sistemi uygulamis ve iilkede kanun hakimiyetini saglamistir. 
Idareciligi yamnda din, ilim ve sanat erbabim korumada gosterdigi 
duyarhk ve gelirlerinin biiyiik bolumiinii bu yolda harcamasi ile de 
iin yapmistrr. Nitekim bu meziyetlerinden otiirii §airler onu oven 
§iirler yazdiklan gibi Nasreddin Tusi, Fahreddin Iraki ve 
Safiyeddin Urmevi de yazdiklan eserleri ona ithaf etmi§lerdir. 

Selcuklular doneminde yapilan medreseler, donemin 
egitim ve kultiir diizeyini 90k giizel yansitir. Oyle ki Osmanh 
devrinde bile bu dereceye ula§ilamadigi soylenir 62 . Bu yiizden 
Sivas aradan ge9en uzun asirlara ragmen hala Sel9uklu sehri olma 
ozelligini tasir ve boyle yad edilir. 1271 yilmda yapilan Gok 
Medrese, Buruciye Medresesi ve (Jifte Minareli'den Buruciye'de 
gok bilimleri, Gok Medrese ve Cifte minareli medresede ise hukuk 
ve din egitimi gibi bilim dallarma ait egitim ve arastirma 
faaliyetleri yapilmistir. Ayrica bu medreseler ilmi gelismelere 
kaynakhk etme gibi bir gorevi de yuklenmistir. Sahip Ata'nm 
banisi oldugu Gok Medrese' de daima bir miiderris ve iki muidin 
yam sira fakih ve arastirmacilardan yirmi kisinin bulunmasmm §art 
ko§ulmasi, bunun en giizel ornegini teskil eder. 



62 §ahin S. Sivas Gokmedrese (Sahibiye Medresesi) ve Kitabelerindeki 
Rivayetlerin Hadis Degeri 

38 



Erdal Eser makalesinde, Sahip Ata'nm bu eseriyle adeta bir 
duyuruda bulundugunu ileri surer 63 . Ona gore, Selguklu Devletinin 
Mogollar karsismda hala ayakta oldugunu gostermek i9in daha iyi 
bir yer ve kompozisyon dusiinulemez. Mogollarm geldikleri 
fevrede de yaygm ikonografik anlatimm bir Sel9uklu yapismda 
kullamlmis olmasi hayli manidardir. Eser, gercek giiciin ve 
sahipligin aslmda Sel9uklu Devletinin elinde oldugunun 
duyuruldugu bir manifesto niteligi tasimaktadir. 

Gok Medrese bugiin kale olarak bilinen toprak tepenin 
giineydogu eteginde insa edilmistir. Biri Sahibiye digeri Gok 
Medrese olmak iizere medresenin iki tane ismi vardir. Sahibiye 
ismini yaptiran kisinin lakabi olan Sahip Ata'dan, Gok Medrese 
ismini ise yapida kullamlan cinilerin gok mavisi renginden 
almaktadir. Medreseyi yapan ustamn Kaluyan el-Konevi oldugu 
ta9 kapimn yan yiizlerindeki kitabelerden anlasilmaktadir 64 . 
Kaluyan' in, Gok Medrese'nin tas, tugla ve 9ini dekorasyonundaki 
ahengi diizenleyen, insaatla birlikte 9ini atolyelerinde turn 
sorumlulugu tasiyan sanatkar oldugu ve 78 yasmda iken Gok 
Medreseyi insa ettigi bilinir. Menakibii'l Arifm'de arkadasi 
Ayniiddevle gibi Mevlana'nm 9evresinde yasayan Hristiyan ressam 
ve sanat9ilar arasmda bulundugu belirtilir. 

Medrese vaktiyle iki kat olarak yapilmis ise de sonralan list 
kat asli durumunu neredeyse tamamen kaybetmis ve alt kisimda ise 
on 119 oda kalmistir. Vakfiyesinde bir zamanlar medreseye ait olup 
her gun 30 kisiye yemek dagitilan bir dar-i ziyafet 
(misafirhane/imaret) ile bir hamam bulundugu belirtilmekte olup 
bugiin bunlardan hi9bir iz kalmamistir. Medresedeki bir kitabeden 
anlasildigma gore yapi, 1823 yilmda miiderris ve ayni zamanda 
Sivas muftiisu olan Abdullah Efendi tarafmdan yeniden imar ve 



63 Eser E. Gokmedrese, Vakif ve Kiiltiir Dergisi. 1. Sayi. Agustos. 1998 

64 Karpuz H. Kaluyan. TDV Islam Ansiklopedisi 

39 



tamir ettirilir . 1823 yih Mayis'mda yaptinlan bu onanm, 
medresenin Osmanh doneminde gordiigii en kapsamh 
miidahaledir. Bu miidahalede, yikilmis olan ana eyvan ve yan 
mekanlarmm olusturdugu dogu kanat bir duvar oriilerek yapinin 
dismda birakilmis ve bu islem ana eyvamn oldugu boliime konulan 
bir onanm kitabesiyle belgelenmistir 66 . Onanmla yapinin dismda 
birakilan dogu kanadm kimi ahsap birimlerle yakm tarihlere kadar 
kullanildigi anlasilmaktadir. Medresenin iist katma ahsap odalar 
yapildigi anlasilryor 67 . Maarif salnamesinde Gokmedrese'nin 80 
ogrencisi ve muderrisinin Hiiseyin Efendi oldugu goriilmekle 
birlikte yapinin banisi olarak Keyhusrev'in adi verilmektedir 68 . 
1 926 yih Haziran ayma kadar bir donem askeri depo ve daha sonra 
imam Hatip Okulu olarak kullamlan bina, daha sonra da 1934- 
1 967 yillan arasmda miize olarak kullamlmistir. Ahsap kapisi son 
zamanlarda kaldinhp yerine demir bir sebeke yerlestirilir 69 . Son 
yillarda Vakiflar Genel Mudiirliigu ve Sivas Belediyesi 
restorasyona karar vermis ve bu yiizden etrafi citle cevrilerek 
korumaya almmistir. 

Medrese yapildiktan sonra 1280 senesinde vakfiyesi 
diizenlenir 70 . Bu vakfiyeye gore medrese "Musluman firkalardan 
fakihler, hukuk^ular, alimler, ogrenciler, Musluman yoksullar ve 
Alevilere vakfedilmis, fikih ve bunu tamamlayici serf ilimler ve 



65 Kocabiyik S. Sivas'ta Sel^uklu Medreselerinde yer alan kitabeler. 
Yiiksek Lisans Tezi. Erciyes tlni. Kayseri. 2002 

66 Yava§ A. Anadolu Selguklu Veziri Sahip Ata Fahreddin Ali'nin Mimari 
Eserleri. Doktora Tezi. Ankara tlni. Ankara. 2007 

67 Tuncer O. C. Sahip Ata (Gok) Medrese ile Ilgili Qahi-imalar. Vakif 
Dergisi. Sayi 28 

68 Salname-i nezaret-i maarif, 1317 

69 Ertugrul O. Gokmedrese, Islam Ansiklopedisi.TDV 

70 Demir M. Tiirkiye Selfuklulan ve Beylikler Devrinde Sivas Sehri. 
Doktora Tezi. Ege tlni. Izmir. 1996 

40 



dini hukiimlerin tahsili i9in onlara mesken kilmmistir . Medresede 
bir miiderris, iki muid, Miisliiman fakihler ve arastirmacilar 
namlanyla yirmi kisinin, fikih ilmi arastincisi bes bekar, meseleleri 
ilka edici bes kisinin de fikihta ustiinluk saglamis, bes kisinin de 
tahsile yeni baslayan olmasmi ve bu medresede bes vakit namazm 
cemaatle kilmak iizere mezkur mescitte daima bir imam, bundan 
baska bir imam, iki muezzin bir imam daha, kiitiiphanede kitaplan 
muhafaza edici bir kisi, bir kapici, bir ferras bulunmasim ve 
muderrisin §afii mezhebinden alim, fakih ve mezhebine gore seri 
Mkumlerde yetkili, usulii fikihta, hilafiyat ilminde maharet sahibi 
olmasmi ve herhangi bir zamanda §afiilerden bu sehirde mezkur 
sifatlan haiz bulunmazsa muderrisligin Hanefilerden mezhebinde 
izah edilen sifatlan haiz alim ve fazil bir zata tevdi edilmesini ve 
sonra zikrolunan sifatlan haiz §afii mezhebinden bir alim zuhur 
ederse Hanefi olan miiderristen de faziletii ise, mezkur 
mudenisligin ona verilmesini; Hanefi olan zatm 9ekilmesini sart 
kilmistir. Medresenin sadece bir mezhep ehline has olmayip her 
mezhep ehli icin a9ik oldugu belirtilmistir. Medresede gorev alan 
hemen herkesin 9ikan yemeklerden yemesi ve bazi gorevlilere 
9esitli gidalar verilmesi sart kosulmustur. Aynca gorevinin 
durumuna gore medrese 9ahsanlarma belli bir maas odenirdi. 
Miidenis ayhk giimiis 150 dirhem-i sultan!, iki muidden her biri 
giimus 50 dirhem-i sultani, Islam hukukunu iyi bilen bes kisiden 
her biri ayda giimiis yirmiser dirhem-i sultani ahrdi. Yine 
medresede tahsil goren bes arastiricmm her birine ayda giimiis 1 5 
dirhem-i sultani, fikih kitaplarmi okutan ve ezberleten bes kisiden 
her birine ayhk giimiis 1 dirhem-i sultani ve bes miibtediden her 
birine giimiis 8 dirhem-i sultani verilirdi. Medresenin diger islerini 



71 Bayram S. ve Karabacak A. H. Sahib Ata fahrii'd-din Ali'nin Konya 
Imaret ve Sivas Gokmedrese Vakfiyeleri 

41 



yerine getiren gorevlilere de belli miktarlarda maas verilmesi sart 
kosulmustur." Bunlardan baska vakfiyenin degisik bir9ok yerinde 
vakfeden tarafmdan yoksul, fakir ve muhtaclara 9e§itli adlar altmda 
yardimlar yapilmasi istenmistir. Gok Medrese icin vakfedilen 
gelirler arasmda 85 diikkan, iki han, iki hamam, bes havasib, bir 
karhane (isyeri), 30 Mere, 18 ev, bir yaghane, iki emlak, Sivas'a 
bagh 9 koy, dort bostan, 12 arazi, bir giftlik, bir otiak, iki ahir, bir 
baklalik ve bir degirmenin gelirleri goriilmektedir. Gok Medrese 
icin gelirleri vakfedilmis koyler arasmda Sivas'a bagh Ogtavid, 
Bagfe, Kozkoy ve Deyiitsa koyleri ile Bahi Bikar mezraasi yer 
almaktadir. Sahip Ata, bu medreseyi III. Giyaseddin Keyhusrev'in 
arz ve onayma sundugunda, sultan da bazi yerleri medrese icin 
vakfetmistir. 

Sel9uklu sanatimn en seckin ve en abidevi anitlarmdan biri 
olan Gok Medrese susleme sanati ile mimarinin birbiriyle 
butiinlestigi nadide eserlerdendir. Giriste bir tac kapi ve iki 
minareden olusan bu eser dikdortgen bir plan iizere insa edilmistir. 
Ta9 kapmm solunda tig liileli 9esme yer ahr. Avlunun ortasmdaki 
havuz ise 1904 senesindeki tamiratta ilave edilir 72 . 

Ozellikle 31,25 m. olan cephesi ve cephenin iir;te birini 
kaplayan amtsal mermer ta9 kapisiyla Gok Medrese XIII. yiizyilm 
Sel9uklu karakterini tam anlamiyla yansitir. Minarelerle birlikte 
yiiksekligi 25 m. olan ta9 kapi cepheden 1,80 m. one 9ikmistir. Ta9 
kapida ondort sirah mukarnastan olusan kavsara, petek manzarasi 
gostermektedir. Ta9 kapmm girisi basik kemerli, ge9meli renkli 
mermerdendir ve tabana kadar kesintisiz iner. Ust kose taslarmda 
yepyeni ve benzersiz bir motif olarak birer yaprak kabartma oturur. 
Yapragm i9ini birbirine girift hayvan baslan doldurur. K09, 



72 Karada§ §. Sivas'daki Sel?uklu Medreselerinin Ta§ Bezeme Diizenleri. 
Yiiksek Lisans Tezi. Atatiirk Uni. Erzurum. 2003 

42 



domuz, arslan, yilan, ejder, fil baslarmm goriildugu bu 
kompozisyonda burf isaretlerinin kastedildigi samlmaktadir. 
Tiirklerin oniki hayvanh takviminde de bu hayvanlarm bir kismi 
mevcuttur. Ta9 kapiyi dis seritlerden sonra 119 yonden donen 
bitkisel ve geometrik dekorlu bordiirler gevrelemekte, portal iizeri 
mermer malzemeli dendanlarla son bulmaktadir. Bu dendan motifli 
mermer taslardan restorasyonda yol gosterici olan sadece iki tanesi 
minare diplerinde birer ornek olarak kalmistir. Minare 
govdelerinde iri eskenar dortgenler eski gelenek halinde devam 
ederken, cephe yan kanatlarmdaki iri sekiz koseli yildiz dikkati 
9eker. Plastik sanatm saheserlerinden olan ta9 kapida mermer 
malzeme nedeniyle isik-golge degerleri genel goruniime etkileyici 
bir katkida bulunmaktadir. Plastik dekorlu yan kulelerin ta9 kapi 
bezemesiyle denge saglamak amaciyla dekore edildigi 
dusiinulebilir. Sirh tugla ve 9ini is9ilikli minarelerle de berkitme 
kuleleri arasmda bir denge aramasma gidilmistir. Minarelerin 
yiicelttigi ta9 kapinin iki yamnda, i9e a9ikhk ve aydmlik saglayan 
mermer ve mukarnas kavsarah iki pencere bulunmaktadir. Bu 
minarelerin altmda iki kare alan goriilmektedir. Bu alanm altmda 
genis ve disa tasmtih kaval silmelerin 9izdigi biiyiik sekiller 
bulunur. Yine kaval silmelerin meydana getirdigi sekiz koseli 
motif dikkati 9eker. Bunun altmda "Hayat Agaci" denilen kompozit 
bitki demeti kabartmasi igersine simetrik olarak yanlardan 9ikan 
yaprak motifleri, nar meyvesi, kus ve en tepede cepheden goriinusii 
yapilmis kartal motifi oturtulmustur. Hayat agaci motifmin altmda 
ise kesisen iki karenin meydana getirdigi sekiz koseli yildizi bir 
oktogon doldurur. l9inde yazi olup bosluklan kivrik dallar ile 
doludur. Bu motifler diger minarenin altmda da simetrik olarak 
islenmistir. Bu isleyis detayh ve itinah oldugundan ve malzemenin 
mermer olmasi sebebi ile olduk9a gosterislidir. Ta9 kapida 
merkezilesen bu tezyinatm gerisinde, adeta manevi diinyamn 



43 



olusumunda nasil bir seyir takip edilmis oldugunun a9iklamasi 
sunulmaktadir. 

Medreseye 4x7 m. boyutlarmdaki bir kapidan girilir. Giris 
eyvanimn iistii yildiz tonozla ortuludur. Giris eyvammn 
yanlarmdaki karsihkh iki kapidan sagdaki medresenin mescidine, 
soldaki daru'l kurra kismma a9ilir. Minarelerine bu odalarm 
ifinden 9ikilir. Mescid, dershaneye gore daha buyiik yapilmistir. 
Bu mekan butuniiyle iicgenli bir kusak iizerine oturan kubbe ile 
ortulmusriir. Her iki yam revakh avlunun olpuleri 
24,25x14, 50m.'dir. Yedi a9ikhkh revaklarm orta a9ikhklan genis 
olup bunlarm gerisinde yan eyvanlar, es genislikteki yan 
a9ikhklarm gerisinde de ii9er adet sivri besik tonozlu hiicreler 
bulunur. Hiicrelerin kapilan revak kemerlerine a9ilmaktadir. 
Avludaki dikkat geken noktalardan biri de hiicrelerin kapilan 
iizerindeki yazilardir. Bunlar daha 90k bilime, dogruluga ait ayet 
ve hadislerden almmistir 73 . 

Gok Medrese odalarm fonksiyonlarma uygun olarak binamn 
degisik yerlerine yazilmis bazi ayetlerle hadislerden ve Hz. Ali'nin 
sozlerinden segilmis kitabelerinin yamnda dariilkurra ve mescidiyle 
de tarn bir darulhadis hiiviyetini tasimaktadir. Bir baska husus da 
Gok Medrese'nin banisiyle Konya ince Minare Darulhadisi'nin 
kurucusunun aym Sel9uklu veziri olusudur. Vezir Sahip Ata 
Fahreddin Ali'nin (6.1285) her iki sehirde benzer iki miiessese 
kurmus olmasi makul goriinmektedir. 

Gok Medrese vakfiyesi incelendiginde yapmm fikih agirhkh 
bir medrese oldugu goriiliir. Kitabelerinde daha 90k fikhi oven 



73 Kocabiyik S. Sivas'ta Selcuklu Doneminde Yer alan Kitabeler. Yiiksek 
Lisans Tezi. Erciyes tlni. Kayseri. 2002 

44 



ifadelerin yer almasi, hadis veya muhaddisleri oven sozlere 
rastlanmamasi da hukuk agirhkh bir medrese oldugunu gosterir 74 . 

Medresenin ta9 kapismm en iistiinde cepheye rastlayan 
kismmda su kitabe yazilmistir: "Ulu sultan, yiice sahlar sahi, diinya 
ve dinin yardimcisi K1I19 Arslan oglu Keyhiisrev'in devleti 
zamanmda yapilmistir. Allah devletini daim eylesin." Tag kapi 
sivri kemerin gevresinde Bakara suresinin 285. ve 286. ayetleri 75 , 
yansi birinde diger yansi da oteki minare kaidesinde olmak iizere 
Kalem suresinin 50. ve 51. ayetleri yazihdir 76 . 

Tag kapinin giineyindeki pencerenin iistiindeki kitabe su 
sekildedir: "Yerlerin en faziletlisi camilerdir." 

Yansi giiney minare diger yansi da kuzey minare kaidesinin 
en iistiinde olmak iizere su kitabe yer almistir. "Hz. Peygamber 
(a.s.) Allah'tan (c.c.) haber vererek buyurdu ki: Ben comert olan 
kisiden kabir azabmi ve kiyametin zorluklanm defederim. O kisi 
sabah aksam giinahlardan armdirihr." 



74 Sahin S. Sivas Gokmedrese (Sahibiye Medresesi) ve Kitabelerindeki 
Rivayetlerin Hadis Degeri 

75 Bakara suresinin 285 ve 286. Ayetleri §6yledir. "Peygamber Rabbi 
tarafmdan kendisine indirilene iman etti, miiminler de (iman ettiler). Her 
biri Allah'a, meleklerine, kitaplanna, peygamberlerine iman ettiler. 
'Allah'in peygamberlerinden hi?biri arasinda aymm yapmayiz. I§ittik, 
itaat ettik. Ey Rabbimiz, affma sigmdik! Doniis. sanadir' dediler. Allah her 
§ahsi, ancak giiciiniin yettigi 61?ude miikellef kilar. Herkesin kazandigi 
(hayir) kendine, yapacagi (§er) de kendinedir. Rabbimiz! Unutursak veya 
hataya dii§ersek bizi sorumlu tutma. Ey Rabbimiz! Bizden oncekilere 
yiikledigin gibi bize de agir yiik yiikleme. Ey Rabbimiz! Bize gucurmizun 
yetmedigi i§ler de yiikleme! Bizi affet! Bizi bagi§la! Bize aci! Sen bizim 
mevlamizsin. Kafirler topluluguna kar§i bize yardim et!" Bilindigi gibi, 
her yatsi namazindan sonra bu ayetler hoca veya muezzin tarafmdan 
okunur. 

76 Kalem suresinin 50 ve 51. Ayetleri §6yledir. "Fakat ardindan, Rabbi 
onu secti (vahiy verdi) ve onu Salihlerden kildi. O inkar edenler Zikr'i 
(Kur'an'i) igittikleri zaman, neredeyse seni gozleriyle devirivereceklerdi. 
Hala da (kin ve hasetlerinden) "hi? §iiphe yok o bir delidir" derler." 

45 



Girisin solunda daru'l-kurra oda kapismm iistiindeki kitabe 
soyledir: "Ummetimin en hayirh ibadeti Kur'an okumaktir." 

Mescidin avlu tarafmdaki kapismm iistiinde su kitabe 
yazihdir: "Ibadetin en faziletlisi fikihtir." 

Ogretim odasmm avlu tarafmdaki pencerenin iistiinde onceki 
kitabenin devami niteliginde olan su kitabe mevcuttur: "En iyi 
dindarhk siipheli seylerden sakmmaktir." 

Bir kismi medresenin kible yoniindeki ikinci kapmm 
iizerinde bir kismi da iiciincii kapi iizerinde cell hatla yazilmis ve 
Hz. Ali'ye ait oldugu belirtilen su kitabe yer almaktadir 
"Miiminlerin emiri Ali'nin sozlerindendir -Allah onun yiizunii 
agartsm-. Malm en temizi kendisiyle ahireti satm aldigm maldir." 

Dordiincii kapmm iistiinde su kitabe yer almaktadir: 
"Peygamberlere en yakm insanlar, onlara nelerin emredildigini en 
iyi bilenlerdir." 

Besinci oda kapismm iizerinde gecen ifade soyledir. "Ilmin 
en iistiinii, insanm uzuvlarmda ve davramslarmda tezahiir eden 
ilimdir." 

Altmci odaya ait kapmm iistiinde su sekilde bir ifade vardir: 
"ilmin en diisiigii dilde kalan (yani amele yansimayan) ilimdir." 

Yedinci oda kapismm iizerindeki kitabede su ifade yazihdir: 
"§erefm en iistiinii iyiligi 90k yapmaktir." 

Kitabede bir kismi medresenin bahce tarafmdaki kapmm 
iistiinde bir kismi da diger bah9e kapismm iistiinde olmak iizere 
soyle bir ifade mevcuttur: "Cennetin kapilarmm her biri iizerinde 
'Allah'tan baska ilah yoktur Muhammed onun elgisidir' 
yazilmistir." 

Kuzey yoniindeki birinci oda kapisi iizerinde su kitabe 
yazihdir: "Kim cenneti arzu ediyorsa hayra kosar." 

Bir kismi kuzey tarafmdaki oda penceresinin iizerinde bir 
kismi da kapmm iizerinde olmak iizere su kitabe vardir: 



46 



"Peygamber (s.a.v.) soyle buyurmustur: "Allah kime hayir dilerse 
onu dinde fakih kilar." 

Medresenin kuzey tarafmda bulunan diger bir pencere 
iizerindeki kitabe soyledir: "Cennete girinceye kadar hi9bir alim 
ilme doymaz." 

Bir diger pencerenin iizerinde su kitabe yer almaktadir: 
"Kime bildigi bir sey sorulur da onu gizlerse agzma atesten bir 
gem vurulur." 

Yine aym cephede bulunan bir baska pencere iizerindeki 
kitabe soyledir: "Peygamberler onder, fakihler efendi ve onlarla 
oturup kalkmak ise bir kazanctir." 

Gok Medrese'nin mescid kubbe etegine arka arkaya uq tane 
hadis yazilmistir. Bunlardan birincisi su sekildedir: "Peygamber 
(s.a.v.) soyle buyurmustur: Kim camiye bir kandil asarsa Allah her 
bir yag damlasi icin ona on iyilik yazar, ondan on kotuluk (giinah) 
giderir ve (onu) on derece yuceltir. Allah Teala, kandilin i§igiyla 
bu camide namaz kilan her ki§iye cennete girene kadar hayatmda 
bir nur, olumunde bir nur, kabrinde bir nur ve kabrinden 
diriltildiginde bir nur verir." 

Mescid kubbe etegindeki yazih ikinci hadis soyledir: 
"Peygamber (s.a.v.) soyle buyurmustur: Kim Allah Teala icin 
biilbul yuvasi kadar bir cami yaparsa Allah Teala da ona cennette 
bir ev yapar. Allah'm elcisi dogru soylemistir." 

Aym yerdeki U9uncii hadis ise su sekilde yazilmistir: 
"Peygamber (s.a.v.) soyle buyurmustur: Namaz kilan kisi kime 
yakardigmi bilseydi, ne saga ne de sola donerdi." 

Medrese binasmm zaman i9erisinde yipranmasma paralel 
olarak kitabeler de yipranmistir. Ayrica bina tamir ve restorasyon 
yapihrken bazi kitabelerde tahribat, eksilme ve yanhs 
yerlestirmeler olmustur. 

XIII. yiizyilda Sel9uklu devrine ait tiirbeler arasmda 
Kayseri'ye giden yolun sol tarafmda Kiimbed Mahallesinde 

47 



bulunan §ahne Kiimbeti de bulunmakta idi 77 . Bu tiirbe Cafer oglu 
Hiiseyin adina 1231 tarihinde yaptinhr. Cafer oglu Hiiseyin 
lakabmdan anlasildigma gore I. Keykubad doneminde Sivas'ta 
sahne yani emniyet sorumlulugu gorevinde bulunmustur. Kare plan 
iizerine oturan bu bina 1906 (veya 1917) tarihinde yikilmis olup 
parcalan Kongre Binasma (Eski Sivas Lisesi) tasmir 78 . Emir 
Ahmet Vakfiyesinde adi gecen Karasahne Mescidi'nin bu kiimbet 
yamnda olup olmadigi kesin belli degildir. 



XIV. Asir 

Selcuklu donemi Sivas'i, bir dis surla cevrelenmis, iki if 
kalesi, biiyiik bir carsisi olan ve Miisliiman, Ermeni ve Rumlardan, 
belki gok az miktarda da Yahudi ve Frenklerden olusan kozmopolit 
bir nufus yapisma ve canh bir ekonomik ve sosyal hayata sahipti. 

Yiizyilm ilk feyreginde in§a edilen Rahatogullan tiirbesi 
1321 yilma tarihlenir 79 . Bu tiirbe Siiheyl Unver tarafmdan tespit 
edilmi§ olup tiirbenin Darii'r-Raha'nm yamnda Abdiilvehhap Gazi 
tiirbesine gok yakm oldugu anla§ihyor 80 . 



7 Demir M. Tiirkiye Sel^uklulan ve Beylikler Devrinde Sivas Sehri. 
Doktora Tezi. Ege Uni. Izmir. 1996 

78 Kaya A. Sivas'ta II Merkezinde Turk Devri Tiirbe Mimarisi. Yiiksek 
Lisans Tezi. Gazi Uni. Ankara. 2007 

79 Demir M. Tiirkiye Selcuklulan ve Beylikler Devrinde Sivas Sehri. 
Doktora Tezi. Ege Uni. Izmir. 1996 

80 Omer Demirel'in cah§masi bu konuda iyi bir fikir verir. Darii'-Raha 
Osmanh oncesi §ehirde kurulan zaviyeler arasinda gelirleri en fazla ve en 
uzun omurlii olan vakfiyeye sahip bir zaviyedir. Sehrin giineyinde Bagdat 
yolu ile Mismil Irmak'in, Murdar Irmak'la birle§tigi bolgenin batisinda 

48 



Sivas'm dogusundaki mezarhkta, Abdulvehhap Gazi 
tiirbesinde yatan Abdulvehhap Gazi' den ayn bir tarihi sahsiyet 
olan Abdulvehhap bin Hiiseyin'in 1327 tarihli a9iktaki mezartasma 
sahip kabri bulunmaktadir. Bu sahsiyet, Darii'r-raha'nm 
kurulusunda kardesi Hattab ile cahsan Hiiseyin'm oglu ve Darii'r- 
raha'yi 1377'de tamir ettiren Hasan'm babasi Abdulvehhap 'dir. 
Zaten Darii'r-raha da bu mezarhk yakmmdadir. Bu mezarm 
yukanda belirtilen Rahatogullan Tiirbesine ait olma ihtimali de 

bulunan Darii'r-Raha, 1320 tarihli kitabesi, 1321 tarihli vakfiyesi ile, 
Sivas sehrinin en biiyiik zaviyelerinden biri olmasinm yanisira, hakkinda 
arsiv kaynaklannda en fazla bilgiye de rastlanmaktadir. Riikneddin Hattab 
b. Kemaleddin Ahmed tarafindan kuruldugu bilinen zaviye, imaret ve 
daha sonralan tesis edilen mescitden giinumuze kitabesinden baska bir 
sey kalmamistir. Dariir-Raha'nin kurucusu olarak vakfiyesinde yer alan 
Kemaleddin Ahmed b. Rahat'm Selcuklular zamanmda devlet hizmetinde 
gorev yapan saygin biri oldugunu ogreniyoruz. Osmanh donemi boyunca, 
bu ailenin kurmus oldugu zaviyelerin vakif geliri, gorevli sayisi, evlad, 
uteka ve miirtezika sayisi acisindan Sivas ve cevresi i?in farpici rakamlar 
goriilmektedir. Zaviye geliri erinin Sivas 'taki biitiin vakif geliri erinin 
yansina yakin oldugu, evlad, uteka ve gorevlilerinin 19 bin civannda bir 
sayiya ulastigi belgelerde kayithdir. Darii'r-Raha vakfinm yerini 
bilmedigimiz bes fesmesi siralanabilir. Sehir vakiflan iferisinde en biiyiik 
tuzlalara sahip olan, Darii'r-Raha evkafmin hemen hemen biitiin 
gorevlilerinin seyyid unvanh olmasi sayimn fazla olmasim 
afiklamaktadir. Sivas vakiflannin en biiyiigii olan Darii'r-Raha Vakfinm, 
gorevli sayisi bakimindan da biiyiik oldugu anlasilmaktadir. Yine Sivas 
sehrinde imaret olarak anilan Darii'r-Raha zaviyesinin, 1835 tarihinde 
imaret ve zaviye binalannin tamamen ortadan kayboldugu bir zamanda 
dahi medrese talebelerine ve fukaraya senelik ekmek parasi verildigi 
goriilmektedir. Ayrica, vakfiye sartlannda fukaraya sadaka verilmesi, 
fukaradan olenlerin te?hiz ve tekfin masraflannin karsilanmasi, Kadir 
gecesinde helva pisirilmesi, Sivas'taki biitiin cami ve mescitlerin imam ve 
muezzinlerine tuz verilmesi kayithdir. 

49 



vardir. Rahatogullan tarafmdan kuruldugu tahmin edilen zaviyenin 
aym zamanda vakif olarak da Darii'r-Raha evkafi dahilinde oldugu 
kaynaklarda yer ahr. Abdulvahab Rahti veya Haci Abdurrahman 
RahtT olarak gecen zaviyenin kurucusu Kemaleddin Ahmed bin 
Rahat'm torunu Abdulvahab'm aym zamanda ulemadan oldugu 
bilinmektedir. 1321 tarihli Rahatogullan Vakfiyesi de beylikler 
devrinde Sivas'm tarihi, kultiiru, Sivas Mezarhgmm durumu, 
^evredeki tuz i§letmeleri gibi hususlarda bilgiler bulundurmasi 
a9ismdan onem arzeder 81 . 

"..Vakif, darurrahaya daimi surette bir §eyh, bir 
hizmetgi, tashih-i hurufe kadir ilahi kitabi ezberlemi§ 
iki hafiz, bir ferra§, bir a§gi ve bir a§gi yardimcisi 
tertip ve tayin olunmasini §art kildi. Bu §eyhin vera 
ehli ve guzel ahlakli, kotu §eylerden sakman, sufiye 
taifesinin istilahlarina vakif ve onlarin ziyneti ve 
ahlaki He ahlaklanmi§, fikih ilminden, namazin erkan 
ve §artlarini, halel ve sehiv secdesi gereken yerleri, 
namazda zaruri olarak bilinmesi lazim olan butun 
meseleleri bilmesi ve mezkur darurrahada farz 
namazlarla imamlar arasinda cemaatla kilmmasi adet 
olan regaib ve §abanm yarisi ve kadir gecesi 
namazlannda da imamet etmesini ve ak§am 
namazmdan yatsiya, sabah namazmdan ortalik 
aganncaya kadar me§ayihin adeti uzere cemaatla 
birlikte zikr He me§gul olmasmi ve hadimin emin ve iyi 
halli, hizmete muktedir, darurrahaya gelip giden 
misafirlerden, orada kaldiklan muddetge 
seccadelerini sermek ve emsali i§lerini gorup onlari 
kar§ilamak ve ugurlamak gorevleriyle mukellef olup 



Kayaoglu L Rahatoglu ve Vakfiyesi. Vakif Dergisi. Sayil3 

50 



farz vakitlarda ezan okuyarak cemaat huzurunda 
kamet getirmesini, ogle ve ak§am misafirlerin yemek 
sofralanni tertip ve hazirlamasini, bunun gibi i§leri 
yapmasmi ve iki hafizin guzel sesli, Kur'an'm tecvid 
ve tertibine kadir ve her gun ku§luk vaktinde 
darurrahada §eyh de huzurda bulundugu halde 
Kur'an-i Kerimden tecvid ve tertil He bir cuz okuyarak 
kiraattan sonra §eyh olan kimsenin dua edip sevabini 
vakifin atasi ve akrabasmin ruhlanna hediye 
etmelerini ve mezkur iki hafizin Sivas'ta Abdulvahhab 
Kabristanmda vakifin babasi He akrabasmin gomulu 
bulunduklan kabirleri onunde Pazartesi ve Per§embe 
gunleri hazir bulunarak bir cuz Kur'an okuyup 
sevabini onlarm ruhlanna hediye etmelerini.." 

Rahatogullan Hankahi, sur di§mda mezarhk yanmda 
bulunuyordu. Mabet, imaret ve zaviyeden olu§an kompleksin 
parcasi olan ve bugiin Imaret Camii diye bilinen yapmm in§a tarihi, 
banisi ve miman bilinmemektedir 82 . Caminin dogu cephesinin 
kuzey ko§esine yerle§tirilmi§ olan Darii'r Raha'nm mermer iizerine 
yazilmi§ be§ satirhk Arapca kitabesi §6yledir 83 . 

"Esirgeyen ve bagi§layan Allah' in adiyla. Bu 
yeri Allah'm rahmetine muhtag, rahmetli Kemaleddin 
Ahmed b. Rahat'm (Allah onlara acism ve bagi§lasm) 
ogullan Hattab ve Huseyin admda Allah'm rahmetine 
muhtag iki kardes dindar kisiler, fakirler ve miskinler 



Acun H. Sivas ve (Jevresi Tarihi Eserlerinin Listesi ve Turistik 



Degerleri. Vakif Dergisi. Sayi 20 
83 Unsal M. Sivas II Merkezinc 
Tezi. Erciyes tlni. Kayseri. 2008 



3 Unsal M. Sivas II Merkezindeki Osmanh Camileri. Yiiksek Lisans 

51 



igin vakfettiler ve onu Dar'ur-Raha adiyla 
adlandirdilar, orayi miskinler igin dinlenme yeri 
yaptilar (H.720/M.1320 yili Muharreminde). Sonra bu 
yeri lutfedici rabbinin rahmetine muhtag §eyh Hasan 
b. Abdulvahhab b. El-Huseyin b. Rabat (Allah onlara 
acisin ve bagislasin) H.779/M.1378 muharreminde 
yeniledi." 

§eyh Erzurumi tiirbesi, il merkezinin giineyinde Malatya 
yolunan sagmda Kizihrmak Mahallesinde eski mezarhgm icinde 
kare planh, prizmal govdeli bir tiirbedir 84 . Yapmm sag tarafmda 
bulunan kitabesi okunamayacak durumdadir. §eyh Erzurumi 
Ahmet Eflaki'nin Ariflerin Menkibeleri' adli eserinde Ulu Arif 
£elebi'nin cagdasi olarak anlatildigma gore turbenin yapihsmi 
XIV. yiizyilm ilk yansi diye tarihlemek murnkun goriinmektedir 85 . 



Demir M. Tiirkiye Selguklulan ve Beylikler Devrinde Sivas Sehri. 
Doktora Tezi. Ege Uni. Izmir. 1996 

85 Bir gun Celebi Hazretleri (Tann onun zikrini yiiceltsin) Sivas §ehrinde 
bir buyiigun semasindan fikmis, arkada§larm zaviyesine gidiyordu. Bir 
yol ge?idinde bir kalabahga rastladi. Orada sayisiz halk toplanmi§ti. 
Birinin orada, ba§ini oniine egmis ufak ta§larla oyun yaptigini, herkese 
onemsiz §eyler soyleyip gevezelikler ettigini, bu a§agi tabakadan 
insanlarm onun onunde bas. koyduklanni, onun da etrafina konulan 
yemeklerin, helvalann ve meyvelerin her birinden yedigini ve oradakilere 
attigmi gordii. Bu kihk kiyafeti peri§an karmakan§ik, kiilhan dumanmdan 
kararmi^, el ve ayak tirnaklan son derece uzamis. mavi gozleri iizerine 
yazi yazilmak iizere hazirlanmis parlak deriden daha fazla parlayan bir 
adamdi. Qelebi:"Bu ne bicim adamdir" diye sordu. Ona uyanlardan biri: 
"Alemin kutbu, Adem'in sirri olan Erzurumlu Hocadir" diye cevap verdi. 
Onun acayip halleri oldugunu soylerler. Soyle ki o, siifli mugayyebattan 
haber verir ve verdigi haberlerin cogu ?ikardi. Onun bu hali Kur'an'da 
"§eytanlar sizinle miicadele etmek icin dostlanna vahy ve ilhamda 
bulunurlar" (K. VI, 121) ayetinde buyuruldugu gibi §eytani vahy iizerine 

52 



Erzururm, anlatildigma gore, din ugruna carpi§an cengaver 
bir yigittir. Erzurumi'nin 40-50 adami muhtelif zamanlarda 
tiirbenin etrafma cadir kurar ve onu yalniz birakmazlarmi§. 

Yanmda bulunan kuyunun bugiin kapanmi§ oldugu tiirbe 
kare planh olup, iizeri Turk iicgenleri ile gecisi saglayan bir kubbe 
ile ortulmiistiir 86 . Yapimmda diizgiin kesme tas, moloz tas ve 
kaplama olarak da mermer kullamlmistir. Dogu cephesindeki diiz 
lentolu mermer soveli bir kapi ile icerisine girilmektedir. Giiney 
duvarmda yanm daire planh mihrap nisinin iizeri 119 dilimli bir 
kemerle smirlanmistir. 

Eserin banisi ve miman bilinmemektedir. 1980 senesine ait 
fotograflarmda tiirbenin harap durumda oldugu goriilmektedir. 
Define arayicilarmm mezari kazmalarmdan ve tahrip etmelerinden 
dolayi orjinal sanduka tahrip edilmi§tir. 1995'lerdeki orijinal 
planma uygun olmayan restorasyonu sirasmda dogu-bati 
dogrultusuna, ah§ap parmakhkh sembolik bir sanduka 
konulmustur. Bugiin her cesit dilek sahibi tarafmdan ziyaret edilir. 

Ahi Emir Ahmed Zaviyesi Osmanh oncesi §ehirde kurulan 
dokuz zaviye arasmdaki bes ahi zaviyesinden biridir 87 . 
Vakfiyesinden anla§ildigma gore zaviye, tiirbenin bulundugu 
mevkide; 9arsi ve pazarlarm yer aldigi eski adiyla Tokmak 



kurulmu§tur. Nitekim melekler vasitasiyla da velilere mahsustur. Avam 

takimi hakki, batih dogruyu, yalam ayirt edemez. 

§iir: 

i§in hakikati §udur ki veliyi, veli bilir ve kutbu da kutub tamr, alimi alim 

anlar, arifi de arif tarif eder. Fazilet ehlini yalniz sahipleri bilir.- Ariflerin 

Menkibeleri II., sh.446 

86 Kaya A. Sivas'ta II Merkezinde Turk Devri Tiirbe Mimarisi. Yiiksek 

Lisans Tezi. Gazi tlni. Ankara. 2007 

87 Demirel O. Sivas §ehir Hayatinda Vakiflarin Rolii. Doktora Tezi. 

Ankara tlni. Ankara. 1991 

53 



Mahallesi'ndedir. Zaviyeler arasmda gelirleri Darii'r-raha'dan 
sonra en yiiksek olanlarm basmda gelir. 

Sadi Kucur'a gore, Ahi Emir Ahmed'in hem seyhligi hem de 
tevliyet ve nezaret gorevlerini kendisinin ve sonra evladmm 
yapacak olmasi ve ahilik ve emirlik vasiflarmi birlikte tasimis 
olmasi, onun manevi niifuzu olan ve en azmdan Sivas'ta idari 
gorevlerde bulunmus birisi oldugunu gosterir 88 . Kucur Bayburtiu 
Ahi Emir'in Sivas'taki Ahi Emir Ahmet ile aym kisi olacagi 
konusunda temkinlidir. Halbuki Ahi Emir Ahmet'in bugiin bir sair 
olarak tin yapan torunu Merih Baran, ceddinin emirliginin, ahilik 
teskilati i9inde ulasilmis bir makam oldugunu kaydeder 89 . Aslen 
Uygur Turklerinden oldugu, Iran iizerinden Zencan yoluyla 
Anadolu topraklarma gelen ailesi ile Bayburt'ta bulundugu ve 
egitimini burada muhtemelen Yakutiye ve Mahmudiye 
Medreselerinde 90 aldigi daha sonra Sivas'a gelerek tekkesini ve 
zaviyesini kurarak hayatmi surdiirdiigu ileri suriilur. Ahiligin yam 
sira Mevlevi de olan Ahi Emir Ahmed cocuk yaslarmdan itibaren 
Mevlana'ya hayranhk duyar. Mevlana'nm oglu Sultan Veled ve 
torunu Ulu Arif (^elebi'nin Ahi Emir Ahmed ile dostluklarmi 
Menakibii'l Arifm'de goriiriiz 91 . "Utuklarm meshuru ve bas olmayi 
hak eden Bayburtiu Ahi Emir Ahmed", Eflaki'nin eserinde birkag 
yerde yer ahr. Sultan Veled' in kendisini kardes ve dost olarak 
cagirdigi Ahi Emir Ahmet hakkmda anlatilan hikayeden, onun 
Mevlana'nm saghgmda heniiz bir 90cuk olduguna gore, 1260'larda 
diinyaya gelmis oldugu kabul edilebilir. Baran, 9esitli 



Kucur S. Sivas, Tokat ve Amasya'da Selcuklu ve Beylikler Devri 
Vakiflan. Doktora Tezi. Marmara Uni. Istanbul. 1993 

89 Baran M. Kurulus. Ilkeleri ile Tiirk Esnaf Te§ekkullerinin 
Yapilanmasinda Etkili olan Lonca Sistemi ve Ahilik Nedir? 

90 Medreseler emir Mahmud ve Cemalettin Yakut tarafindan 1311' de in§a 
ettirilir. 

91 Eflaki A. Ariflerin Menkibeleri 

54 



kiitiiphanelerde onun adma fogaltilmis Futiivvetnameler tespit 
edilmis oldugunu ve ayrica Turk dili iizerine yazdigi kitabm Arap 
yanmadasmda okutulduguna dair izlenimler bulundugunu Have 
eder. 

Ahi Emir Ahmet'in tiirbesi, Sivas'ta ve Bayburt'tadir. 
Bayburt'ta Ahi Emir Ahmet Efendi kiimbeti olarak bilinen tiirbe 
Eski Hastane Caddesi iizerinde Sivas'ta ise Kursunlu Caddesi 
iizerindeki Sivas Ogretmenevi oniindedir. 

Mescit, zaviye ve imaretten olusan kulliyenin 1333 tarihli 
vakfiyesinde, ".. yiicelerin onctisii, ulularm onderi, biiyiik ve 
seckinlerin ovgiisii, safa ve muriiwetin efendisi, tarikat ve hakikat 
ashabinin seyyidi Ahi Emir Ahmet bin Zeynulhac", diye zikredilen 
Ahi Emir Ahmet'in tiirbesinin XIV. asrm ikinci ceyreginde 
yapilmis olabilecegi ileri siirulur 92 . 

Ahi Emir' in vakfiyesindeki sartlardan biri her Kadir 
giiniinde helva yapihp dagitilmasidir. Merih Baran, vakfiyenin bu 
hukmiinii her yil gerceklestirmektedir. 

Ahi Emir Ahmet hakkmda cesitli menkibeler 
anlatilmaktadir . "Emir Ahmet'in mumyasmm W9 bozulmamis 
durumda olduguna inanihr. Tiirbede define aramak ifin girenler list 
kattaki kabri ve asagida cenazelik boliimiinde bulunan kabri tahrip 
etmisler bunun iizerine komsu evlerden yash bir hammm riiyasina 
girerek, kabrine yapilan bu isler iizerine/'Halinizi 
dusuniin.",demis. Komsular toplamp kabir sivalanm diizeltmis, 
iizerine de aldiklan yesil bir ortuyii ortmiislerdir. Ahi Emir 
Ahmet' e mahallenin manevi bekgisi denmektedir. Bu yiizden de 
sarhoslarm tiirbenin oldugu caddeden ge9emediklerine inanihr. 



92 Kaya A. Sivas'ta II Merkezinde Turk Devri Tiirbe Mimarisi. Yiiksek 

Lisans Tezi. Gazi Uni. Ankara. 2007 

93 U ? e 

Yeri" 



93 tiger M. "Sivas'ta Ahi Emir Ahmet Kiimbeti ve Halk Inanclanndaki 



55 



Emir Ahmet, cenazelik bolumiinde sahideleri de bulunan kabrinden 
abdest almak iizere, Kizihrmak'a kadar her sabah gidermis. 
Cenazelik bolumiinde dort yonde olan nislerden, doguda olamndan 
Kizihrmak'a yol gittigi soylenir". 

Tiirbenin kitabesinde yazmadigi halde, yore halki arasmda, 
"Yagm hokkasi on para olunca helva yapilsm" yazdigma inanihr. 
Aynca, sarhoslara ge^it vermemesi ile bilinen turbe, dualarm kabul 
olunmasi i9in ziyaret edilir. islerinin iyi gitmesini isteyen esnaf, 
ce§itli dilegi olanlar, hasta ve huysuz cocugunu yedi tekke 
dolastiranlarm tiirbeyi ziyaret ettigi goriiliir. Tanyu'nun eserinde 
elli yil once turbe bir bahce i9inde, etrafmda agaflarm ve bir 
9esmenin yer aldigi, pencerelerine faput baglandigi ve mum 
yakildigi bir ta§ yapidir 94 . Sa^ak kismmda Sel9uklu siiliis hattiyla 
bir yazi ku§agi bulunan eserin in§a edildigi donemden 1985 
senesine kadar gecirdigi tadilat hakkmda hicbir bilgiye 
ula§ilamami§tir. (Bu tarihte Vakiflar Bolge Mudurliigu tarafmdan 
onanma tabi tutulmu§; di§ zemin kotu Kur§unlu Caddesine gore 
dogu yoniinde be§ metre diger yonlerden 3.20 metre indirilmi§, 
kubbesi ve par9alanan sandukasi yenilenmi§, oluniin kemikleri bir 
araya getirilerek sandukaya konulmu§, yol seviyesinin altmda 
kalan eserin etrafma ihata duvari oriilmustur. 

"§ehre yaklastigimiz zaman bizi Ahi Bi9ak9i Ahmet' in 
yoldaslan karsiladi. Bunlar kimi yaya, kimi ath kalabahk bir 
gruptu. Onlardan sonra Ahi Celebi'nin yoldaslan karsiya 9ikmisti. 
Bu zat ahilerin ileri gelenlerinden olup riitbece Ahi Bi9ak9i'dan 
ustiindiir." ibn Batutta'nm Sivas'a gelisini boyle anlattigi eserinden 
kaldigi giinler i9inde, Ahi Emir Ahmet oldugu tespit edilemeyen 
Ahi Bi9ak9i Ahmet ile Eratna'yi da ziyaret etmis oldugunu 
ogreniriz. 



94 Tanyu H. Ankara ve (Jevresinde Adak ve Adak Yerleri. Ankara 
Universitesi Basimevi. 1967 

56 



Sivas, Eratna'nm 1343'te hiikiimet merkezini Kayseri'ye 
tasimasryla vilayet durumuna gelir 95 . Eratna biiyiik oglu Seyh 
Hasan' 1 Sivas 'ta vali olarak birakir. Hasan bey aym zamanda 
Sivas, Kayseri, Nigde, Tokat, Amasya, Erzincan, Dogu Karahisar, 
Niksar ve yoresini kapsayan Eratna Beyligi'nin Sivas valisi olur 96 . 
Hasan Bey, aym zamanda XVI. asra kadar sehrin dismda kalan 
Seyh Hasan Zaviyesinin de kurucusudur 97 . 1347 yilmda £in'de 
baslayrp biitiin Asya'ya yayilan Kara Veba Sivas 'ta da birgok 
insanm ve hayvanm olumiine sebep olur. Muhtemelen Hasan 
Bey'in olumii bu hastahktan dolayidir. Vefati iizerine 1348'de 
yapilan tiirbesi Seyh Hasan Mahallesinde alti m. yiiksekliginde 
olup kare plan iizerine insa edilir. Tugladan yapilmis olan kasnagi 
minareye benzediginden Giidiik Minare diye anilir. Yine halk 
arasmda Dabaz hastahgma iyi geldigine inamldigi icin buraya 
Dabaz Tekkesi de denir. Seyh Hasan Bey tiirbesi, kesme tastan 
kare bir alt yapi iizerine tugla olarak iri plastik iicgenlerle oturan 
silindirik govde halinde yiikselen yapida yer alan firuze 9iniler, 
koyu mavi iizerine beyaz rumilerle", Eretnahlarm Sel9uklu 
mimarisi iizerine yeni yorum ve dinamizm arayismm eseri olarak 
goriilmektedir. 

16. asrm baslarmda heniiz mahalle ozellikleri gostermeyen 
Seyh Hasan Zaviye ve tiirbesinin 9evresine, Seyh Semseddin ailesi 



95 Demir M. Tiirkiye Sel?uklulan ve Beylikler Devrinde Sivas Sehri. 
Doktora Tezi. Ege Uni. Izmir. 1996 

96 Yilmaz Oztuna Biiyiik Tiirkiye Tarihinde Hasan Bey hakkinda §unlan 
yazar. Kayseri'de K6§k Tiirbesinde medfun bulunan Eretna Bey'in Siili 
Pa§a Hatun'dan olan U9 oglunun biiyugu Seyh Hasan Bey 20 yil 
veliahdhk yapar. 

97 Demirel O. Sivas Sehir Hayatinda Vakiflarm Rolii. Doktora Tezi. 
Ankara Uni. Ankara. 1991 

98 Demir M. Tiirkiye Sekcuklulan ve Beylikler Devrinde Sivas Sehri. 
Doktora Tezi. Ege Uni. Izmir. 1996 

99 Aslanapa O. Turk Sanati -II-. Milli Egitim Basimevi. Istanbul. 1973 

57 



ve dervislerinin yerlestirilmelerinden yarim asir sonra buramn ilk 
defa Kiigiik Minare Mahallesi olarak kayitlarda yer aldigi 
goruliir 100 . 

Kadi Burhaneddin 1345'te diinyaya gelir; asil adi Ahmed 
olup donemin Kayseri kadisi Semseddin Muhammed'in ogludur 101 . 
Muhtemelen XIII. yiizyilm baslarmda Harizm'den g09 ederek once 
Kastamonu'ya, sonra Kayseri'ye yerlesen Oguzlar'm Salur boyuna 
mensup bir aileden gelmektedir; adi bilinen biitun cedlerinin kadi 
oldugu nakledilir. Sultan II. Gryaseddin Keyhusrev'in akrabasi olan 
annesi, Anadolu Sel9uklulan'nm niifuzlu simalarmdan Celaleddin 
Mahmud Miistevfi'nin oglu Abdullah Celebi'nin kizidir. On iki 
yasmdayken sarf, nahiv, Kigat, mantik, hesap, aruz ve hat dersleri 
ahr, bu alanlarda onemli mesafeler kat eder. Bunlarm dismda ok 
atma, kili9 kullanma ve ata binmede hiiner kazanir. On dokuz 
yasmda Hacc'a gitmis, yirmi bir yasmda kadi olur. 

Ash Kaya Kadi Burhaneddin tiirbesini, orijinali guniimiize 
ulasmayan tiirbeler arasmda sayar 102 . 1965-66 yillarmda baldaken 
tarzmda kesme tastan olup, dort siitunun tasidigi bir kubbe ile 
tamamen yenilenen riirbe sehrin giineybatismda, Kadi Burhaneddin 
Mahallesi, Istasyon Caddesi, Kadi Burhaneddin Ilkogretim 
okulunun arkasmda yer almaktadir. Kadi Burhaneddin tiirbesine ait 
bes mezar tasi 1 927 yilmda miizeye getirilerek koruma altma almir. 

Bu tiirbe Kadi Burhaneddin'in 1398'de olduriilmesinden 
sonra yapilmis olmahdir 103 . Mustafa Demir, tiirbenin 1950 



Demirel O. Sivas §ehir Hayatinda Vakiflann Rolii. Doktora Tezi. 
Ankara Uni. Ankara. 1991 

101 Ozaydin A. Kadi Burhaneddin Devleti. TDV Islam Ansiklopedisi 

102 Kaya A. Sivas'ta II Merkezinde Turk Devri Tiirbe Mimarisi. Yiiksek 
Lisans Tezi. Gazi Uni. Ankara. 2007 

103 Demir M. Tiirkiye Selcuklulan ve Beylikler Devrinde Sivas Sehri. 
Doktora Tezi. Ege Uni. Izmir. 1996 

58 



yillarmda iistii ahsap, harap ve etrafi adi duvarla 9evrili oldugunu 
kaydeder. Buradaki bes kabirden ikisi kitabesizdir. Kitabesiz 
biiyiik sanduka Kadi Burhaneddin'e aittir. Diger sandukalarda 
Mehmed Celebi b. Kadi Burhaneddin, Habibe binti Kadi 
Burhaneddin, Sel9uk Hatun binti Kadi Burhaneddin oldugu 
kitabelerden anlasilmistir. Tiirbe adi tasla oriilmiis dortgen planli 
ve iistii 9atilidir. Bu tiirbenin korunmasi i9in laderladeyan adli 
mevkide iki kita arazinin geliri vakfedilmistir. 

Tamamen yenilenmeden once Tanyu tiirbe hakkmda sunlan 
yazar 104 . "..ewelce iistii kapah bir tiirbe iken sonra yiktinhyor. 
Tiirbeyi yikanlar taslanm par9alayanlar sikmti 9ekiyorlar, buna 
halk boyle inamyor. Bu defa tekrar aym yerde, fakat iistii a9ik 
olarak mezan birakiyorlar. Hemen yamnda bir ilkokul ve bah9esi 
var. Parmakhklan mezara zarar vermemek i9in geriye almislar. Bu 
ilkokulun adi da bu ziyaretgahtan geliyor: Kadi Burhaneddin 
ilkokulu. Yiiksek9e bir tepe iizerinde bulunan ziyaretgaha gelenler 
mezar iizerine ufak murad taslan koymuslar: Gene burada mum, 
yaglar ve bol isten, ziyaretgahm ragbet gordiigii anlasihyor. Ayrica 
mezarm ayak ucunda mum yakmak i9in, yikilmis mezar 
taslarmdan bir yer yapilmis, 90k zaman mumlar burada yakihyor. 
Cocuklar da dilekte, daha ziyade simf ge9mek i9in buraya gelerek 
mezarm yanma niyet taslarmdan yapistirmaya 9ahsiyorlar. 
Taslardan tutanlar goriiliiyor." 

Kadi Burhaneddin' in adalet ve hosgoriisiinii anlatan bir 
anekdot soyledir: "Adamm birisi seyahat doniisiinde 6diin9 verdigi 
altmlarmi alamadigi adami Kadi Burhaneddin'e sikayet eder. Kadi 
Burhaneddin altmlarmi geri vermeyen adami 9agirarak ona soyle 
der: "Duydum ki bu sehrin en diiriist adami senmissin. Bu bir kese 
altm sende dursun". Bu sozler iizerine adam, kendisine birakilan 



104 Tan^ H. Ankara ve (Jevresinde Adak ve Adak Yerleri. Ankara 
Universitesi Basimevi. 1967 

59 



altmlan sahibine geri verir ve dogruluktan aynlmaz". 

Ayni zamanda, Tiirk edebiyatmm se9kin simalarmdan biri 
kabul edilen Kadi Burhaneddin'in dini, hikemi konular yanmda 
tasawufi konulan da insan sevgisi icinde isledigi kaydedilir 105 . 
Kahraman ve cengaver ruhunun, yerine gore sert ve tok ifadesine 
siirlerinde sikca rastlanrr. O bu siirlerinde adeta bir elinde kilif bir 
elinde kalkan tutan bir Orta Anadolu hiikumdan ve bir silahsoru 
gibidir. 

"Hemise asik giinli biryan bolur 

Her nefes garip gozii giryan bolur 

Sufilerin dilegi mihrap namaz 

Er kisinin arzusi meydan bolur" 



XV. Asir 



Evliya £elebi Seyahatname'sinde asrm basmdaki biiyiik 
felaketten soz eder 106 . "Halki ve binlerce cocuk boyunlarma Kur'an 
takarak Timur'u karsilamaya cikmislarsa da, demir yiirekli nursuz 
adam bunlan ayaklar altmda perisan etmi§tir. Burada yedi gun 
kalarak yetmi§ bin bilgin ve halki kihctan ge9irmi§tir. Bu §ekilde 
kaleyi dahi harab etmi§tir. Halen harabeleri durmaktadir. Halk 
agzmda, «Sana bir i§ edeyim ki Timurlenk Sivas'a etmemi§ ola» 
derler." 

Farouqhi, The Encyclopaedia of Islam' da, elli yil sonra dahi 
felaketin tesirlerini surdiirdiigune tahrir kayitlanni delil olarak 



105 Tiirk Dili ve Edebiyati Ansiklopedisi, 5. Cilt. 

106 (Jelebi E. Seyahatname. 3. cilt 195. sh. 



60 



verir 107 . Bu kayitlardan sehrin niifusunun ancak 2000-2500 
civarmda oldugunu gortirtiz. 



XVI. Asir 

Timur felaketi sebebiyle niifusunu gok biiyiik blgtide 
kaybeden ve oldukca kiiciilen sehirde, iskan ilk defa 1485-1519 
yillari arasmda sur disina tasar 108 . Sivas bu tarihten sonra Eyalet-i 
Rum'un niifus acismdan en kalabahk kenti haline gelir. 15-16. 
yiizyillarda Sivas 'ta niifus artismda gociin de onemli katkilan 
oldugu goriilmektedir. Bu donemde sehrin gayrimuslimlerinin 
sayica fazla olmasmm sebeplerinden birinin bu go? olgusu oldugu 
tespit edilmistir. Ozellikle 15. yiizyilda sehre sadece Osmanh 
devleti smirlan icinden degil, bu simrlarm dismdan da goc oldugu 
kaydedilir. 

Anlatilanlara gore, cocuklugunda koyun fobanhgi yaparken 
riiyasmda bir elinde bade, bir elinde elma olan nur yiizlu bir ihtiyar 
gbriir 109 . Kendisine uzattigi badeyi saygiyla ifer. Elmaya uzandigi 
sirada ihtiyarm elinin ifinde bir ben oldugunu fark eder ve onun 
Haci Bektas Veli oldugunu anlar. Haci Bektas ona, 'Pir Sultan' 
mahlasmi verir. Sohretinin her tarafa yayilmasmi, sazmm iistiine 
saz, soziiniin iistiine soz gelmemesini dileyip gozden kaybolur. 

Osmanh Devletinin Kizilbas-Rafizi ziimrelerine karsi sert 
onlemler aldigi donemde, Pir Sultan Abdal diisiince ve inanclanni 
savunmaya ve yaymaya devam eder. Sonunda Sivas Valisi Deli 



107 "Even in 859/1455, the date of the first Ottoman tahrir recording the 
tax-paying population of Sivas, it apparently lay largely in ruins." 

108 Sbnmez S. Tahrir Defterlerine Gore XV ve XVI. Yiizyillarda Sivas 
Sehir Merkezi. Yiiksek Lisans Tezi. Ankara 2007 

109 Albayrak N. Pir Sultan Abdal, TDV Islam Ansiklopedisi 

61 



Hizir Pasa'nm emriyle Banaz'dan Sivas'a gotiiruliip Pasa Kalesine 
hapsedilir. Hizir Pasa, sorgulama sirasmda tavizsiz bir tutum 
takman Pir Sultan'i Toprakkale'ye nakleder ve durumu Osmanh 
sarayma bildirir. Saraydan gelen emir iizerine sufi sair idam edilir. 
"Kimi soylentilere gore mezan Sivas'la Banaz 
arasmdaki Karacayir bucagmda, bir kismi da Zile'nin bir 
koyiinde, bir menkibeye gore Erdebil'de, Bektasi gelenegine 
gore de Merzifon'da oldugu ileri suruliir 110 . Gercege en 
yakm goriineni, asildigi yere gomuldiigu, yakmlarmm, 
tarikat erlerinin, hiikumet baskisi yiiziinden olusumi alip 
koyiine bile gotiiremedikleridir. Pir Sultan Abdal'in asildigi 
yer Sivas'da eskiden Kecibulan admi tasiyan, sonra uzun 
sure Daragaci diye anilan, bugiin ise Kepgeli denilen yerdir. 
"Daragaci §imdiki mezbahanm bulundugu yere kurulmu§. 
Olumiinden sonra da biraz otesine gomulmus. Yaklasik 
olarak burasi mezbahanm ciimle kapismm biraz ilerisi. 
Burasi ge?en yiizyillarda sur gibi olup adma "Siyaset 
Meydam" denirdi. Bugiin Sanayi (^arsisi'mn karsismda Mai 
Pazan olarak kullamlan bu alamn Gazhane bitisiginde, sira 
sogiitlerin bitiminde bulunan, boyu bes metre, eni bir 
metreden fazla, bakimsiz toprak yigim onun mezandir. 
Ustiindeki moloz taslar, asilmasi sirasmda Hizir Pasa'nm 
emriyle halkm attigi taslardir." 

Pir Sultan Abdal'la ilgili yapilan arastirmalarda Pir Sultan 
mahlasmi kullanan alti sair oldugu tespit edilir 111 . 16. yiizyilda 
yasayan Pir Sultan Abdal, aym adla bilinen Pir Sultan Abdallara ve 
cagdaslarma oldugu kadar kendinden sonra gelen bircok saire de 
ilham kaynagi olmus, sazi, sozii ve tavnyla Alevi Bektasi 



110 Birdogan N. Pir Sultan Abdal Uzerine 



111 Qakir H. Pir Sultan Abdal Turkiilerinde Tasavvufi Konulann Tespit ve 
Degerlendirilmesi. Yiiksek Lisans Tezi. Selguk tlni. Konya. 2009 

62 



Edebiyatma damgasmi vurmayi basarmis bir kisidir. Tasavvufun 
onemle iizerinde durdugu pek 90k konuda pek 90k deyise sahip 
goriinen Pir Sultan, Islam tasavvufunu hayatma yansitmis bir halk 
ozani vasfma sahip birisi olarak siirleriyle hala insanlarm goniil 
diinyasmda yasamaktadir. 

Halbuki Figen Qakir Giines 9ahsmasmda, Pir Sultan Abdal 
i9in onemli olanm baska olduguna dikkat 9eker 112 . "..Pir Sultan 
Abdal bazilarmm sandigi gibi, din ugruna miicadele veren "din 
miicahidi" degildir. O siradan bir Alevi "din oncusii" de degildir. O 
zamanmda kirsal kesimde orgiitlenen muhalefete saziyla, soziiyle 
onciiliik eden bir lider-ozandir. Dinsel bir cila ile de siislenmis 
olsa.." 

Degerlendirmesinde, "..siirleri belli ziimreler tarafmdan 
ideolojik bir takim maksatlarla kullamlan sairin bu kimliginden 
ziyade diisiince ve inan9 insani kimliginin dillendirilmesi gerektigi 
kanaatini.." ortaya koyan Mehmet Ali £etinkaya 9alismasmda, 
tasawuf alamnda Pir Sultan' m, Haci Bektas-i Veli'nin ortaya attigi 
dort kapi kirk makam prensibini siirlerinde sikhkla kullandigmi, 
sairin Yol kavrami ile ifade ettigi tasawufu 90k iyi bildigini ve bu 
bilgiyi siirlerinde ahenkli bir sekilde uyguladigmi one surer 113 . 

Siirleri gibi hayati da dilden dile nesilden nesile aktanlip 
efsanelesen Pir Sultan Abdal hakkmda birka9 menkibe soyledir. Pir 
Sultan Abdal' 1 astiran Hizir Pasa Hafik il9esinin Sofular 
Koyii'nden bir Alevi olup Pir Sultan Abdal taliplerindendir. 
Miirsidinden okuyup, biiyiik adam olmak i9in izin (himmet) ister. 
Pir Sultan ona, "Hizir sen biiyiik mevkilere ge9er vezir olursun 
ama sonra da gelir beni asarsm", diye karsihk verir. 



112 Giine§ F. (J. Pir Sultan Abdal'in Siirlerinde Sosyolojik Temler. Yiiksek 
Lisans Tezi. Cumhuriyet tlni. Sivas. 1995 

113 (Jetinkaya M. Ali, Pir Sultan Abdal'm §iirlerinde Felsefi ve Tasavvufi 
Temalar. Yiiksek Lisans Tezi. Firat Uni. Elazig. 2010 

63 



Pir Sultan' in himmetiyle Hizir Istanbul' a gider. Orada 
terakki eder, nihayet pasa olur ve Sivas'a Vali olarak gelir. Ilk isi 
Pir Sultan' 1 huzuruna 9agirmak olur. Hizir Pasa eski seyhine 
hiirmette kusur etmez. Seyhine nefis yemekler ikram eder. Pir 
Sultan bunlan yemeyince Pasa sebebini sorar. Pir Sultan, "Sen zina 
ettin, haram yedin, yetimlerin ahim aldm. Haram para ile yapilmis 
yemeklerini ben degil kopeklerim bile yemez", der. Pasa 
hiddetlenir. Pir Sultan Sivas'tan, Pasa'nm Konagi'ndan Banaz'daki 
iki kopegine seslenir. Kopekler gelir. Pir Sultan onlerine yemek 
tepsisini siirer. Kopekler dokunmazlar bile. 

Pir Sultan Abdal'm Alevi-Kizilbas ve Bektasi ayin-i 
cemlerinde okuna gelen bazi nefesleri Siinni tekkelerinde de 
yaygm bi9imde okunmustur 114 . 

"Giizel asik cevrimizi 
(^ekemezsin demedim mi 

Bu bir nza lokmasidir 
Yiyemezsin demedim mi" 

Kendi adiyla amlan caminin i9indeki tiirbesinde medfun 
bulunan AH Baba (6.1574) XVI. yiizyilda yasamis ve Sivas'm en 
zengin zaviyelerinden birini kurmustur 115 . Horasan'dan gelmis 
oldugu ileri siiriilen Ali Baba'nm Kanuni'nin veziri Riistem 
Pasa'nm 116 hocasi oldugu gibi Pir Sultan Abdal'm musahibi oldugu 
da anlatilanlar arasmdadir 117 . Riistem Pasa'nm devrin siyasi 



114 Albayrak N. Pir Sultan Abdal. TDV Islam Ansiklopedisi 

115 Savas. S. XVI. Asirda Sivas'ta kurulan Ali Baba Zaviyesinin Dini. 
Sosyal ve Ekonomik Fonksiyonlan Hakkinda bir Ara§tirma. Doktora 
Tezi. Ankara Uni. 1990 

116 Riistem Pa§a, 1544-1553 ve 1553-1561 yillan arasinda sadrazamhk 
yapmis. ve 1561 tarihinde vefat etmi§tir. 

117 Asian G. Musahib Ali Baba 

64 



anlayisma gore sosyal bir tedbir olarak zengin vakiflarla 
destekledigi zaviye, gelen gideni agirlayan bir sosyal kurum olarak 
varhgmi gunumiize kadar siirdiirur ve kiilliyenin ana binasi 
Sivas'ta yakm zamanlarda restore edilerek gunumiizde Susamislar 
Konagi adiyla hizmet vermektedir 118 . 

Rivayete gore Ali Baba, musahibi Hubyar ile birlikte 
istanbul'a gider. Dirlik alabilmek icin firma girip, keramet gosterir. 
Ali Baba, padisahm, "dunyamn tadi tuzu nedir?" sorusuna, "yiyip 
icmek, def'-i hacet itmekdir", diye cevap verince, zindana atihr. 
Bunun iizerine Ali Baba, "sen ye, ic fakat def'-i hacet ideme", diye 
beddua eder. Gercekten padisah hastalamp, def-i hacet edemez 
duruma gelir. Sonra Ali Baba'nm yardimiyla def-i hacet edip, 
rahatladikca, kendisine bir koy bagislar. 

Anlatildigma gore, Ali Baba 90k uzun yasar. Uzun 
yasamanm sirrmi ogrenmek isteyen birisine, Bagdat'ta bulunan 
Hasan Baba'ya gitmesini tavsiye ederler. 

"Bagdat'ta var bir Hasan Baba 

Pnce adamdir amma, goriinur kaba saba" 

Adam Bagdat'a gidip, Hasan Baba'yi bulur. Hasan Baba; 
"Biiyiik kardesim benden daha gen9 

Sivas'tadir mekam 

Kendisi yiiz yasmda, durmadan oynar kani" 

diyerek, adami Ali Baba'ya gonderir. Adam, Sivas'a gelip, Ali 
Baba'yi bulur ve ona misafir olur. Ali Baba, hammmdan kilerden 
karpuz getirmesini ister. Hammi kiiciik bir karpuz getirir. Ali Baba, 
hammmdan, daha biiyiik bir karpuz getirmesini ister ama, hammi 
yine aym karpuzu getirir. Bu hal birkac kez tekrarlandigi halde, 



Sava§ S. Sivas'ta Biiyiik ve Kiigiik Ali Baba Zaviyeleri. Vakif Dergisi. 
Sayi21 

65 



hanimi yine ayni karpuzu getirir ve "daha buyiigu yok, buyugunii 
almadm ki, getireyim", gibi olumsuz bir laf etmez. zaman Ali 
Baba, misafirine, "Iste uzun yasamanm sirri bu!.. Demedi ki, bir 
baska karpuz yok. Kadmm iyiliginden dolayi insan 90k yasar", der. 

Ali Baba miicerred kalmak igin evlenmez. Ancak, bir giin 
caddede yiiriirken, sarhosun biri, Ali Baba'nm yakasmdan tutup, 
babasimn kabrine Kur'an okutturur. Bunun iizerine Ali Baba, "ben 
oliirsem arkamdan kim Kur'an okutacak", diye dusiimir ve evlenir. 
Ali Baba vefat ettigi zaman, geride biraktigi oglu Ahi Mehmed 
heniiz on iki yasmdadir. 

1960'larda, Tanyu Ali Baba turbesinin basi agnyanlar, agzi 
carpdanlar, korkanlar ve yedi tekke dolasanlar tarafmdan ziyaret 
edildigini kaydeder 119 . 

Fatih £mar makalesinde, ismail Sivasi'nin 1521'den sonra 
dogmus ve 1591 'den sonraki bir tarihte vefat etmis olabileceginden 
soz eder 120 . Onun "§emseddin Sivasi'den her yonii ile 
faydalandigi" anlatdir. §emseddin Sivasi, karde§inin ilim sahibi ve 
maneviyat ehli birisi olmasi i9in elinden geleni yapmaya gayret 
etmi§tir. Aynca Ismail Efendi'nin uzerinde babasi Mehmet Arif 
Efendi'nin, agabeyleri Muharrem ve Ibrahim Efendilerin de 
etkilerini inkar etmemek gerekir. 

Ismail Efendi'nin babasi "Ebu'l-Berekat" lakabiyla andan 
Mehmet Arif Efendi'nin hakkmda, kaynaklarda ariflere ve alimlere 
olan sevgi ve saygisi konusunda rastlandan bilgilerin dismda fazla 
bir bilgi yoktur. Annesi Sultan Hamm'm ibadet ehli, peygamber 
asigi bir kadm oldugu anlatdir. Ismail Sivasi'nin en biiyiik agabeyi 
Muharrem Efendi (6.1591)'dir. Muharrem Efendi, Abdurrahman 



119 Tanyu H. Ankara ve (Jevresinde Adak ve Adak Yerleri. Ankara 
Universitesi Basimevi. 1967 

120 Qmar F. Ismail es-Sivasi ve Sufilerin Raks/Deveram Hakkmda Verdigi 
Bir Fetvasi 

66 



Cami'nin Kafiye'sini "Hasiye ale'l-Fevaidii'z-Ziyaiyye ale'l- 
Kafiye" ismi ile serh etmis ve bu eseri uzun yillar Osmanli 
medreselerinde basucu kitabi olarak okutulmustur. 1591 yilmda 
Zile'de vefat eden Muharrem Efendi ve babasi Mehmet Arif 
Efendi'nin kabirleri Zile Devlet Hastanesi'nin bahcesindedir. 
Ismail Sivasi'nin Muharrem Efendi'den kiiciik olan agabeyi 
Ibrahim Sivasi'nin muttaki, miitevazi, hafiz-i Kur'an, ilmi ile amil, 
gece-giindiiz kiraatle mesgul olan se9kin birisi oldugu ve Recep 
Efendi'nin babasi oldugu nakledilir. Sivas'a Semsi Sivasi ile 
birlikte hicret eden Ibrahim Sivasi Meydan Camii Imam- 
Hatipligini devam ettirirken 1591 yilmda vefat etmistir. Halvetiyye 
tarikatimn Semsiyye yolunu tesis eden ve Ismail Sivasi'nin uciincii 
agabeyi olan Semseddin Ahmed Sivasi (6.1597) Sivas'ta Vali 
Koca Hasan Pasa tarafmdan yaptinlan Meydan Camii'ne davet 
edilince, ailesi ile birlikte Sivas'a hicret etmis ve vefatma kadar 
burada insanlan irsad ile mesgul olmustur. 

Sivas muftuliigu gorevini oliinceye kadar siirdiiren Ismail 
Sivasi'nin esi ve ^ocuklarma dair kaynaklarda simrli bilgiler 
bulunmaktadir. Torunlarmdan Abdiilehad Nuri-i es-Sivasi'ye ait 
bilgilerden hareketle Muslihuddin Mustafa Safayi isimli bir oglu 
oldugu, bu focugunun, agabeyi Muharrem Efendi'nin kizi Safa 
Hatun ile evlendigi ve bu evliliklerinden Abdiilehad Nuri 
Efendi'nin diinyaya geldigi anlasilmaktadir. Fatih Qmar, Recep 
Sivasi'nin "Necmii'1-Huda" isimli eserinde Ismail Sivasi ve 
ogullan hakkmda su tespitleri yaptigmi kaydeder 121 . 

"Ismail Sivasi, salih, temiz, haktan aynlmaz, kairu'l-Kur'an 
bir zatti. Semseddin Sivasi ile birlikte Hicaz'a gitmisti. Tahdis-i 
nimet olarak; 'Benden asla giinah-i kebair sadir olmamistir' derdi. 
Ismail Efendi'nin iki oglundan birisi olan Feyzullah Efendi Hasan 



121 £inar F. Ismail es-Sivasi ve Sufllerin Raks/Deverani Hakkmda Verdigi 
Bir Fetvasi 

67 



Pasa Meydan Camii'nin hatibi idi. Alim, muttaki, salih ve halim 
bir zatti. Sivas'taki eskiyalarm fitnesinde oldii. Digeri yukarda 
bahsettigimiz Avnullah Efendi'dir. Saf, temiz, alim, halim ve selim 
bir zatti. Sems-i Sivasi ile birlikte Daru's-Saltana'ya girmis, Sultan 
Murad'm muallimi Mevlana Sadeddin'den okumus, ondan 
miilazim olduktan sonra medreselerde muderris olmustur." 

1520 yilmda Tokat'm Zile il9esinde diinyaya gelen Ahmed, 
Horasan'dan Zile'ye gog eden Ebii'l-Berekat Muhammed Efendi'nin 
ogludur 122 . Esmer oldugundan Kara Sems diye tanman Semseddin 
ilk ogrenimine Zile'de baslar, daha sonra Tokat'ta bulunan 
kardeslerinin yanma gider. Burada Arakiyecizade Semseddin 
Mahvi Efendi'den faydalanir 123 . Semseddin Sivasi'nin Istanbul'da 
medrese tahsilini tamamladigi ve miiderrislik yapmaya basladigi, 
bir giin muderrislerin ilim haysiyetine yakismayacak tarzda 
yardakcihk yapmalarma ragmen kazasker tarafmdan 
asagilanmalarma sahit olup, bu duruma 90k uzuliir, Fatih 
Camii'nde iki rek'at tovbe namazi kilarak, "Allah' 1m bunlarm 
istedigi diinya medan olmasaydi bu kadar hakir goriilup zillete 
diismezlerdi. Ya Rab! Beni bunlarm ifinden 9ikar ve sufilere dahil 
eyle!" diye dua ederek miiderrisligi terk eder 124 . Onun tasawuf 
yoluna girmeye karar verdigi, Istanbul'dan ayrihp hacca gittigi, hac 
doniisii Zile'ye giderek vaizlik yapmaya basladigi 
kaydedilmektedir 125 . Buradan Amasya'ya ge9ip babasmm seyhi 
Haci Hizir'm halifesi Musiihuddin Efendiye intisap eden 
Semseddin, seyhinin vefatmm ardmdan bir siire Tokat'ta kaldiktan 
sonra Zile'ye doner. Tekrar Tokat'a giderek Seyh Mustafa Kirbasi 
Efendiye biat etmek istediyse de Kirbasi Efendi, kendisinin 50k 



122 Durma A. Evliyalar §ehri Tokat 

123 Aksoy H. Syemseddin Sivasi. TDV Islam Ansiklopedisi 

124 Gundogdu C. Bir Turk Mutasavvifi Abdiilmecid Sivasi. Kiiltiir 
Bakanhgi. 2000 

125 Aksoy H. Semseddin Sivasi, Hayati, Sahsiyyeti Tarikati, Eserleri 

68 



yash oldugunu soyleyip alti ay sonra Tokat'a gelecek olan 
Abdiilmecid Sirvani'ye intisap etmesini tavsiye eder. Semseddin, 
Abdiilmecid Sirvani'ye on yil kadar hizmet ettikten sonra otuz bes 
yaslarmda hilafet ahp Zile'ye doner. Sivas Valisi Hasan Pasa, insa 
ettirdigi Meydan Camii'nin vaizlik gorevi i9in kendisini Sivas'a 
davet eder. Bu daveti, Zile'deki yash babasmm ve Tokat'taki 
seyhinin izniyle ve ailesiyle talebelerini de beraberinde gotiirmek 
sartiyla kabul eder. Sivas'ta vaizligin yam sira bir tekke acarak 
irsad faaliyetine baslar. Sehir carsilarmm merkezinde, Meydan 
tabir edilen mahalde bulunan Hasan Pasa Camii, sehirde Osmanh 
hakimiyeti doneminde yapilan en onemli eserlerden birisidir 126 . 
Cami, Kanuni Sultan Siileyman'm vezirlerinden Sivash Koca 
Hasan Pasa tarafmdan 1565 tarihinde yaptinlmistir. Halk arasmda, 
bulundugu mevkiye izafeten Meydan Camii olarak bilinen 
mabedin, Sivas icin onemine binaen, vakif tarafmdan, vaiz olarak 
Zileli Seyh Kara Semseddin tayin edilmistir. 

Seyh tarafmdan yaptinlan zaviye, mescit, mektep, koprii vb. 
miiessese ve yapilar sayesinde yeni bir mahallenin (Ku9iik Minare 
Mahallesi) tesekkiil ettigi anlasilmaktadir. Boylece bu zaviyenin 
XVl.asirda Ali Baba Zaviyesi ile birlikte sehrin iskan yoniiniin 
giineyden kuzeye dogru degismesinde etkisi oldugu goriiliir. 

Omer Demirel'in 9alismasmdan, 1627 tarihli defter-i cedid-i 
mufassal suretinde Semseddin Sivasi i9in; biiyiik Slim ve seyhlerin 
yamnda senelerce tahsil ve hizmet ettigini, miifessir, muhaddis ve 
fakih olmasmm yamnda bilfiil irsade me'zun oldugunu, mevlana 
payesine sahip olmasmm yamsira, vaiz olarak gorev yaptigmi 
ogreniyoruz. Aym kaynakta Sivasi i9in, kendileri ve biraderleri ve 
evlad ve dervisleri i9in bilciimle avanz-i divaniye ve tekalif-i 



126 Demirel O. Sivas Sehir Hayatinda Vakiflarm Rolii. Doktora Tezi. 
Ankara Uni. Ankara. 1991 

69 



orfiyye ve ulag ve suhreden mahsun ve emin olalar .. denilmek 
suretiyle muafiyet tanman 28 kisinin isimleri de beraberinde 
zikredilir. 1714 tarihli baska bir belgede ise, yukandaki bilgileri 
teyit etmekle beraber, Sivasi'nin 1553-1554 tarihinde bazi 
gazalarda buhmdugu ve bazi kerametler gostermesi neticesinde 
yedine hatt-i serif verildigi ve vaiz olarak gorev yaptigi 
a9iklanmaktadir. Seyh Semseddin muhtemelen verilen tarihlerde 
Iran seferlerine katilmis olmahdir. 

15. ve 16. asrm ilk yansmda heniiz iskan ve mahalle 
ozellikleri gostermeyen Seyh Hasan Zaviye ve tiirbesi gevresine, 
Seyh Semseddin ailesi ve dervislerinin yerlestirilmelerinden yanm 
asir sonrasmda buranm ilk defa Kiiciik Minare Mahallesi olarak 
gectigi goriilur. Eretna oglu Seyh Hasan'm vakif arazisinin 
kiralanmak suretiyle, iizerine menzil, gilehane, kiitiiphane, kasrr ve 
firm gibi binalarm yapilmasi ve tiirbe yakmlarma mescit, mektep 
ve ce§me ilavesiyle mahalle hiiviyetine girer ve kaynaklara da 
Kiigiik Minare Mahallesi olarak gecer. Yapilar toplulugunun 
Cumhuriyet donemine kadar geldigi bilinmektedir. 

Ilgi cekicidir ki, yiizyilm sonlarmda, Sivas Valisi Hasan 
Pa§a'nm banisi oldugu camide gorev yapan §eyh §emseddin'in, 
I§ham memluhasmm kendisine temliki neticesinde kuruldugu 
vakif, aym yiizyilda Ali Baba Zaviyesi'nde oldugu gibi, basta 
sultanlar olmak iizere, valilerin tarikat erbabi ile koordineli 
iliskilerini gosterir. 

Sivas'ta uzun yillar irsad faaliyetini siirdiiren §emseddin 
Sivasi omruniin sonlarma dogru III. Mehmed'in daveti iizerine Egri 
seferine katihr (1596). §emseddin Sivasi, heniiz padisahtan davet 
almadan diismanla cihad etmek gerektigini soyleyip sefer 
hazirhklarma baslar, Istanbul'a gitmek i9in halkla vedalastigi sirada 
padisahm cihada davet mektubu kendisine ulasir, Istanbul'da 
basta padisah, devlet adamlan ve ulema tarafmdan karsilamr. Aziz 
Mahmud Hiidayi, yash haliyle sefere katilmasinin sebebini 

70 



sordugunda simdiye kadar cihad-i ekber yaparak Peygamber'in 
siinnetine uydugunu, fakat cihad-i asgara katilamadigim, bu yolda 
da onun siinnetine uymak arzusunda oldugunu soyler. Egri seferi 
doniisiinde rahatsizlamp bir siire istanbul'da dinlenir, Sivas'a 
donmek i9in izin talep ettiginde III. Mehmed kalmasim ister, 
ailesinin yanmda olmeyi arzu ettigini soyleyince donmesine 
miisaade edilir. Semseddin Sivasi, Sivas'a dondiikten kisa bir siire 
sonra Ekim 1597'de vefat eder ve Meydan Camii haziresine 
defnedilir. Receb Efendi tarafmdan kildinlan cenaze namazma 
60.000 civarmda kisinin katildigi rivayet edilir. 

"Tolmdi hayf Sems-i ma'na didemden nihan oldu" (1006), 

"Kadriya tarih-i fevtini dedim / 

Niih felek Sems tolmdi nur ile" (1006); 

"Ey Hiisami fevtine tarihtir / 

Ziimre-i pak-i Semsiye firdevs cay" (1006) beyitleri 
vefatma tarih dusuriilmiistur 127 . 

Oliimiinden ii9 yil sonra insa edilen tiirbesi Sivas'm onemli 
ziyaretgahlarmdandir. Tiirbenin 1992 yilmda yapilan tamiratmda 
bu kabirler mermerle kaplanmistir. Bakimmi Muftuliigiin yaptigi 
tiirbe Sivas'm merkezi bir yerinde olup herkes tarafmdan ziyaret 
edilmektedir. Sivas'ta yakm zamana kadar, Hacc'a gidenler 
Semseddin Sivasi'nin tiirbesi oniinden ugurlamrdi. Yilda 8-10.000 
ziyaretgisi oldugu ileri siiriiliir 128 . 

Hakkmda anlatilan kerametlerden biri soyledir. "..Onlar bu 
sekilde sohbet ederken o toplulugun reisi gelip; "Sultamm kiifuk 
bir kizim var. Bazan sara tutar. Giinlerce bu halden kurtulamaz, 
kurtulunca da kendini bilmez. Soylenen sozleri anlamaz. Baska 
evladim da yok. Huzurunuza getireyim de hayir dua buyurun. Zira 



127 Vassaf H. Sefine-i Evliya. Cilt. 3. sh.475 



128 Kalafat Y. Sivas Yoresi Turk Halk kultiirunde Tiirbeler Etrafinda 
01u§mu§ inan^lar 

71 



bana "Kara §ems'in dergahmdan ne isterseniz geri cevrilmez.", 
diye bildirildi. O da bir an once getirmesini isteyince adamcagiz 
kizmi bir hayvana bindirip getirdi ve bir olu gibi §emseddin Sivasi 
hazretlerinin huzuruna koydu. Hazret-i §eyh bir miiddet teveccuh 
buyurup; "Fatiha." dediginde, kizcagiz si9rayarak ayaga kalkti. 
Sevinerek evlerine dondii. Nakledilir ki, o hastalik bir daha 
gelmedi. Akh ba§mda iffetli bir hatun oldu. Bu kerameti goren koy 
halki, Eshab-i kiram hakkindaki kotii du§iincelerinden vaz gecip, 
tovbe ettiler. Hepsi, §eyh §emseddm Sivasi'nin sevenleri ve 
talebelerioldu.." 129 



XVII. Asir 



Faroqhi, yiizyilm ba§larmda §ehirden gecen Polonyali 
Simeon'un, muhtemelen Celali isyanlan sebebiyle cevredeki 
koylerin harap olduklarmi ve §ehirdeki Ermeni niifusun oldukca 
azalmi§ oldugunu gordiigunii kaydeder 130 . 

1637'de Bayram Pa§a'nm harap halde bulunan su yollan ve 
ce§meleri tamir ettirmi§ oldugu goruliir. Evliya (^elebi'nin yiizyilm 
ortasmda gectigi §ehir hakkinda teferruath bilgilerden iskan 
faaliyetlerinin mescit ve mahalleler in§a etmek suretiyle devam 
etmekte oldugu anla§ilmaktadir. 

Dogan Kaya, Incili Hanim'm turbesinin (eski) Atatiirk 
Saghk Meslek Lisesi icinde bulundugunu kaydeder 131 . Soylentiye 
gore Sokullu Mehmet Pa§a'nm kizi olup Sivas'a Sanhatipler 



129 Evliyalar Ansiklopedisi 



130 Faroqhi S. Siwas. The Encyclopaedia of Islam. Leiden. 1997 

131 Kaya D. Sivas'ta Yatirlar 

72 



(Sansozen)'e gelin gelirken, cehizinde inci ile islenmis yorgan da 
getirdigi i9in incili Hanim olarak anilmistir. Tiirbe hakkmdaki 
rivayetlerden ilki, Ke9ecizade izzet Molla (1785-1829) Sivas'ta 
kadi olarak gorevini yaparken burada vefat edip, Incili Hanim 
Tiirbesine defiiedildigi dogrultusundadir 132 . Ancak anlasildigi 
iizere tiirbe, Kececizade izzet Molla icin insa edilmemis yalmzca 
buraya gecici olarak defnedilmistir 133 . Bir rivayete gore; "incili 
Hammm Kanuni Sultan Siileyman'm sadrazami Sokulu Mehmet 
Pasa'nm kizi oldugu ve Sanhatipler ailesine gelin geldiginde 
ceyizindeki incili yorganmdan dolayi halk arasmda bu admi aldigi 
ve vefatmdan sonra bu tiirbeye defiiedildigi soylenmektedir". 

Diger bir rivayet ise tiirbede yatan sahsm, "Kopriilii 
siilalesinden gelen Numan Sabit'in (1692-1764) esi oldugu 
dogrultusundadir". 

Halbuki 1579'da vefat eden Sokullu Mehmet Pasa'nm 
kizinin kronolojik olarak Numan Sabit'in esi olmasi mumkiin 



132 Kaya A. Sivas'ta II Merkezinde Tiirk Devri Tiirbe Mimarisi. Yiiksek 
Lisans Tezi. Gazi tlni. Ankara. 2007 

133 Babasmm oliimiinde 13 ya§mda olan Izzet Molla guc §artlar altinda 
medrese tahsilini tamamlar ve ilmiye meslegine girer. Naci Okcu Islam 
Ansiklopedisine yazmis. oldugu makalede, 9e§itli kademelerde devlet 
memurlugu gorevinde bulunan Izzet Molla'nin Layihasi sebebiyle 
1828'de Sivas'a surgiin gonderildigini kaydeder. Dokuz ay sonra heniiz 
43 ya^inda iken zehirletildigi veya katledildigi §iipheleri altinda vefat 
eder. Naa§i once Sivas'ta Garipler mezarhgina defnedilir. 1919'da torunu 
tarafindan Istanbula getirilerek Canbaziye Mahallesinde Mustafa Aga 
Mescidinin avlusunda babasmm yanina konulur. Ramazan Korkmaz ise 
Izzet Molla'nin hayati, sanati ve edebi ki§iligi ile ilgili makalesinde, 
Divan §iirinin XIX. yiizyildaki son temsilcilerinden kabul edilen izzet 
Molla'nin §u beyitleri ile hafizalarda ya§adigim kaydeder. 

"Me§hurdur ki fisk ile olmaz cihan harab 

Eyler am miidahane-i aliman harab" 

73 



.. .. .. 134 

gorunmuyor . 

Icinde yatan sahis veya sahislara ait sanduka bulunmayan 
Incili Hanim tiirbesinin kitabesi de olmadigmdan mimari 
bzelliklerine dayanarak XVII. yiizyilm baslarma tarihlendirildigi 
goriiliir. Tiirbe, kare kesitli, baldaken tarzmda insa edilmis olup 
2007 'de cephelerinin oldukca fazla yipranmis oldugu 
gozlenmi§tir 135 . 2010'daki yerinin hastane bahcesi icinde oldugu 
goriiliir. Eserin, kubbe ve pandantiflerinde moloz tas, ayaklarmda 
tek parca kesme tas, sivri kemerlerinde diizgiin kesme tas, 
gergilerinde ise ahsap malzeme kullanilmistir. Dis tarafmm yesil 
sirh tugla ile kapli oldugu anlatilan eserde giiniimiize ulasan her 
hangi bir siisleme mevcut degildir. 



XVIII. Asir 

XVIII. yiizyilda Osmanh topraklarmm genelinde ortaya 
cikan kan§ikliklardan Sivas §ehri de nasibini ahr ve §ehir 
Zarahzadeler ile (^aparzadeler arasmdaki miicadelelere sahne olur. 
Sivas ve cevresinde yaklasik yiiz elli yil etkisini devam ettiren 
Zarahzade ailesi, Osman Pasa'nm en biiyiik oglu Mehmet Pasa'nrn 
Sivas valiligini elde etmesinden sonra sehirdeki bas ayan 



134 Kaynaklara gore biiyiik bir zeka ve maharete, olagan ustu bir hafizaya, 
dur durak bilmeyen bir hareketlilige sahip, olciilii ve diizenli bir hayat 
tarzi siiren, en zorlu i§lerin iistesinden gelen Osmanh sadrazami, sahip 
oldugu biiyiik servetiyle bircok hayir eseri insa ettirir. U? padisaha 
vezirlik yapmasi ve yaygin sohreti, Sokullu Mehmet Pasa hakkmda 
bir9ok menkibenin ortaya cikmasina sebep olur. 

135 

Kaya A. Sivas 'ta II Merkezinde Turk Devri Tiirbe Mimarisi. Yiiksek 
Lisans Tezi. Gazi Uni. Ankara. 2007 

74 



konumuna yiikselir . Mehmet Pasa'nm merkezi hiikiimet 
tarafmdan idam edilmesi ailenin guciinii azaltmakla beraber 
Feyzullah Pasa, tekrar onemli gorevler elde etmeyi basanr. Ali Bey 
doneminde ailenin nufuzunun azalma egilimi gostermesi, 
£apa(r/n)ogullarmm Sivas ve 9evresinde etkinligini artirmak ifin 
yaptigi 9ah§malarla a9iklanabilir 137 . Ailenin etkin fertlerinden 
Abdullah Pasa'nm butiin mallan miisadere edilir. Pasa borclu 
olarak olur. Recep Pasa ile birlikte ailenin etkinligi tekrar artar. 
Siyasi hayati 90k fazla inis 9ikislarla dolu olan Recep Pasa uzun 
siire Sivas ve 9evresinde onemli gorevlerde bulunmustur. 

Domenica Sestini, XVIII. yiizyilm sonlarmda geldigi 
Sivas'ta mutesellimlerin yiiksek vergi taleplerine karsi 15.000 
kisilik Tiirk ve Ermenilerden olusan bir toplulugun sehirde isyan 
ettiginden bahseder 138 . 

San Hatip Ogullan ailesine mensup olan Numan Efendi 
(1692-1768), Sivas'ta diinyaya gelir. Bazi kaynaklarda San 
Hatipzadeler olarak da ge9en ve tarikat erbabmdan olan 
Hatipzadeler, Sivas sehrinde vakif faaliyetleri ile on plana 9ikmis 
bir ayan ailesidir . Egitim alanmda da onemli bir yere sahip olan 
ailenin bazi fertlerinin muderrislik ve kadihk gorevlerini ifa 
ettikleri de bilinmektedir. Miiftuluk atamalan ile ilgili belgelerde 
Sivas'ta bulunan Miiftii-zade, Altiparmak-zade ve Hatip-zade 



136 Ege I. Son Donem Osmanh Tarihinde bir Ayan Ailesi: Zarah-zadeler. 
Yiiksek Lisans Tezi. Cumhuriyet Uni. Sivas. 2006 

137 0zcan Mert, Islam Ansiklopedisi'ne yazdigi makalede 
Qapanogullan'nin Bozok merkez olmak iizere XVIII ve XIX. asirlarda 
Orta Anadolu'da hakimiyet kuran bir ayan ailesi oldugunu, halk edebiyati 
eserlerine de konu alan ailenin, servetinin bir boliimiinii imar 
faaliyetlerinde bulunarak ve vakiflar kurarak hayir yolunda harcadigini 
kaydeder. 

138 Faroqhi S. Siwas. The Encyclopaedia of Islam. Leiden.1997 

139 Ege I. Son Donem Osmanh Tarihinde bir Ayan Ailesi: Zarah-zadeler, 
Yiiksek Lisans Tezi. Cumhuriyet Uni. Sivas. 2006 

75 



aileleri arasmda ge9en ilginc rekabet acikca goriilmektedir. 
Ozellikle vakif zeminlerinin kiralanmasmda Zarah-zadeler ve 
Selmanogullan ile miicadele etmislerdir. 

Seyh ve miiftii Numan Sabit Efendinin babasi, Seyh Ahmet 
Hamdi Efendi, annesi Koprulii siilalesinden Ayse Hatun'dur. 
Egitimini Buruciye Medresesinde tamamlayan Numan Efendi 
cahskanhgiyla Sivas Muftuliigune yiikselir. Kendi vakfiyesinde, 
"Vefatim Sivas'ta vak'i olursa ki kitiphane oniinde defn olunmak 
mukadder oldukda" diyerek gomiilmek istedigi yeri belirlemistir. 

Numan Efendi yore halki arasmda, "Yilancik Baba" veya 
"Yilancik Evliyasi" olarak tamnmaktadir 140 . "Yilanh Baba" 
denilmesinin sebebi olan rivayet soyledir. Numan Efendi Sivas'ta 
dolastigi bir gun yilanlarm saldinsma ugrar. Yilanlar ona zarar 
vermez. Yore halki, tiirbenin yilancik hastahgmi iyilestirdigine 
inanmaktadir. Dogu cephesindeki ejderli suluktan akitilan suyun, 
Yilanh Baba tarafmdan okunduguna inamhr. Aynca bu suyun 
toprakla kanstinlarak yapilan 9amurun, yaralarm iizerine suriilmesi 
ile yaralarm iyilesecegine inamlmaktadir. 

Konagi, yaptirdigi 9esmesi ve guniimiize ulasamayan 
kiitiiphanesi Ulu Camii'nin batisma diismektedir. Miiderrislik 
yapan Numan Sabit aym zamanda alim ve sair olup bir divani 
vardir. 

Biiyiik Turk halk musikisi sanatkan ve derleyicisi Muzaffer 
Sansozen de Sarihatipogullan ailesine mensup olup, Mufti Numan 
Efendi'nin torunlarmdandir. 

Numan Efendi Kabristammn giris kapisi iizerindeki 
kitabede, "Ey liitfu gizli olan Allah!. Bizi korkulanmizdan emin 
eyle, koru", yazihdir. Dogu cephesindeki 3. pencere almhgmdaki 



140 Giirlevik S. Sivas Mezar Kitabeleri Uzerine bir Inceleme, Yiiksek 
Lisans Tezi. Cumhuriyet tlni. Sivas, 2008 

76 



kitabenin birinci satiri: "De ki: Ey kendi nefisleri aleyhine haddini 
asan kullanm! Allah'm rahmetinden limit kesmeyin! £iinku Allah 
biitiin giinahlan bagislar. Siiphesiz ki O, 90k bagislayan, 90k 
esirgeyendir." (Zumer Suresi, 52, 53 ) seklindedir. 

Yapi, San Hatipzadelerden, Sivas Miiftusu Numan Efendi 
tarafmdan 1758'de yaptirilmistrr 141 . Kabristanm i9inde hem 
Numan Efendinin hem de ailesinin mezarlan olup, ziyarete a9iktir. 
Kabristanda alti tane dogu-bati yoniinde mezar yer almaktadir. Bu 
mezarlann taslari ve yapinm kitabeleri siiliis hat ile yazilmistir. 
Yapiya, giiney-bati cephesine a9ilmis olan al9ak, dikdortgen 
kapidan girilmektedir. Kapinin iizerinde kitabe vardir. Giiney-dogu 
cephesine, 9esme yapilmis olup almligmda kitabesi bulunmaktadir. 
Sivas tiirbeleri i9erisinde yapiya bagh 9esmesi olan tek eser Numan 
Efendi kabristam olup 1978'de aslma uygun sekilde restore 
edilmistir. 

XIX. Asir 

Demirel, 1788-1808 yillan arasmdaki donemi ihtiva eden 
seriyye sicillerinden, 52 adet vakfiye tesbit etmis oldugunu 
kaydeder 142 . %19,23'niin askeri smiftan (devletten maas alan), 
%80,77'sinin raiyyet smifmdan (devlete vergi veren) oldugu ortaya 
9ikan vakiflann yandan fazlasi (%59.60), yan ailevi vakif 
ozelligini tasimaktadir. Bu vakiflann gelirleri hayri miiesseselere 
ve vakifm ailesine dagitilmakta olup, geriye kalan vakiflar ise 
(%40,40) hayri vakif ozelligine sahiptir. Vakfedilen nakid para, 
genellikle sehirde bulunan esnaf ve tiiccara %15 faiz karsihgi 



Kaya A. Sivas 'ta II Merkezinde Tiirk Devri Tiirbe Mimarisi. Yiiksek 
Lisans Tezi. Gazi Uni. Ankara. 2007 

142 Demirel O. 1788 - 1808 Tarihlerinde Sivas Ser'iye Sicillerinde Ge9en 
Vakfiyeler. Vakif Dergisi. Sayi 20 

77 



verilmektedir ve bu durum oyle bir hal almis ki, bu had, haram 
sayilmamistir. Vakif harcamalarmm ^ogunda %75 cami tamiri, 
camilere sem-i asel (aydmlatma i9in), imam, muezzin ve kayyuma 
belli hizmetler karsihgi (hatim, mevliit, ve yasin okunmasi) 
verilmek iizere iicret aynlmistir. Vakif sahipleri adma Hacca 
gidilmesi ve Buhan-i §erif okutulmasi vakfm sartlan arasmda 
gorulmektedir. Vakif gelirlerinin harcanma sartlarmda goriilen 
diger bir ozellik, helva pi§irilip, fukaraya dagitilmasidir. Ayrica 
vakiflarda tiirbelerde sem-i asel yakilmasi ve minare kandilinin 
yakilmasi icin de harcama aynlmistir. 

Egitim alamnda ise, vakiflarda mektep tamiri, miiderrislerin 
iicretleri (miktar olarak belirtihnemis), medresedeki talebe 
hucrelerinde yakilacak sem-i asel hususunda sartlar vardir. Bu 
donemde beledi ve sosyal hizmetler niteliginde en fazla 9esme ve 
pmarlarm tamirine harcama yapildigi goriiliir. Bunun yamsira 
kaldinm ve sokak tamiri icin vakif gelirlerinden iicret aynlmistir. 
§ehrin imar ve tamir faaliyetleri vakiflar vasitasiyla 
ger9eklestirildigi gibi, 9esme ve pmarlarm gunumiize kadar 
korunmasi saglanmistir. Ayrica, vakf edilen binalarm tamir ve 
korunmasi da vakif harcamalarmda hemen hemen ilk sart olarak 
konulmustur. Vakif sahipleri i9erisinde kadm vakiflarm 9oklugu, 
goze garpar. 

1881 yilmda bir Ermeni vatandasm oldiirulmesi sebebiyle 
protestoya kalkisan 1500 kadar Ermeni Valilik binasma saldinr 143 . 
Daha sonra baslatilan kampanyada ingiliz Buyiikel9iliginin Bab-i 
Ali iizerindeki sozlii ve yazih agir baskilan sonucunda vali Ismail 
Hakki Pasa ve birka9 gorevli gorevden uzaklastinhr. 

Asil adi Ahmed olan Suzi 1765'te Sivas'ta diinyaya gelir. 
Bu yiizden Suzi-i Sivasi olarak da bilinmektedir. Ailesi ile ilgili 



143 Ilhan A. Ar§iv Belgelerine Gore 1915 Yihndaki Tehcir Olayimn 
Sivas'ta Uygulanmasi. Yiiksek Lisans Tezi. Dokuz Eyliil Uni. Izmir. 2008 

78 



olarak kaynaklarda, Semsiyye-i Halvetiyye'nin kurucusu olan Seyh 
Semseddin Sivasi'nin torunlanndan asik bir zat oldugu dismda bir 
bilgiye rastlanmamakla birlikte Suzi divanmda; sefkatli, sadika ve 
saliha bir mumin olan annesinin 1798 yilmda vefat ettigini ve 
bundan dolayi biiyiik bir iizuntii yasadigim ifade etmektedir 144 . 
Zafer Asian 9ahsmasmda, cocuklugu ve gen9ligi belli bir tasawuf 
muhitinde gegen SuzT'nin, ku9iik yastan itibaren ilme ve tasavvufa 
yonlendirilmis, asnn ulemasmdan ders alarak, iyi bir tahsil 
gormustiir. Suzi'nin mutasawif ve edebi sahsiyetinin olusumunda 
oncelikle Halvetiyye Tarikati muhiti ve bu muhitin onde gelen 
mumessilleri olan aile efradi onemli rol oynamistir. Suzi, alet 
ilimlerini ve dim ilimleri Hadimi'den, tasawuf ilimlerini de Seyh 
Abdiilmecid Efendi'den tahsil eder. Anlasildigma gore, siyer 
ilmini tahsil etmek ve "seyr ii siiluk" i9in Sivas'tan ayrilan Suzi, 
tahsil igin birka9 yil gurbette kalmistir. 

Tarikat adap ve erkamyla yetisen Suzi, seyr ii siilukundan 
once 1783'te heniiz on dokuz yasmda iken Hacc'a gider. 
Divanmda manzum olarak anlattigi bu yolculuk kisaca soyle 
olmustur. 

Suzi Sivas'tan yola 9ikarak once istanbul'a ugrar. Oradan 
deniz yoluyla on iig gun i9erisinde Iskenderiye Limam'ndan 
Misir'a ulasir. Nil Nehri'nden ge9ip Kahire'de bir miiddet 
kaldiktan sonra Ramazan ayi i9erisinde Siiveys Kanali'ndan bir 
kalyona binerek Medine'ye ulasir. Burada yetmis iki gun kahr ve 
diger hacilarla birlikte Mekke'ye giden Ahmed Suzi Harem-i Serif 
ziyaretini yaptiktan sonra tekrar Medine'ye ugrayip Sam yoluyla 
Sivas'a doner. 



144 Arslan Z. Divan-i Suzi-i Sivasi Tenkitli Metin-Indeks. Yiiksek Lisans 
Tezi. KStl. Kahramanmara§. 2010 

79 



Suzi hac farizasmi eda ettikten sonra dedesi Seyh 
Semseddin-i Sivasi namma bina edilen Semsi Dergahi mesihatmda 
bulunur. Halvetiyye tarikatmm mesayih silsilesi Suzi Divam'nda 
ifade edildigi iizere Seyh Suzi'ye su sahislar vasitasiyla ulasmistir: 

Hz. Peygamber, Hz. Ali, Hasan-i Basri, Habib-Acemi, 
Davud-i Ta'T, Maruf-i Kerhi, Serir-i SakatT, Ciineyd-i Bagdadi, 
Sad-i Veli, Muhammed, Vahyiiddin, Necib-i Siihreverdi, Seyh 
Kudbuddm-i EbherT, Riikneddm-i Necasi, Seyh Sehabeddin-i 
Tebrizi, Cemaleddm, Zahid-i Geylam, Muhammed, Omerii'l- 
Halveti, AM Mermarazi, Izzeddin, Seyh Sadreddin, Seyyid Yahya, 
Yusuf-i Misri, Muhammed Rukiyye, Ummii Elem-i Veli, Seyh 
Abdiilmecid-i Sirvani, Seyh Mecid-i Tokadi, Seyh Miieyyed, 
Abdurrahim-i Turhali, Seyh Mustafa Turhali, Seyh Mecid-i TurhalT 
ve Seyh Ahmed-i Suzi. 

1830 yilmda vefat eden Seyh Suzi dergah igerisinde bulunan 
biiyiik dedesi Seyh Semseddin-i Sivasi hazretlerinin kabri yakimna 
defnedilir . 

Mutasawif ve alim kisiligi ile cevresi tarafmdan takdir 
edilen Suzi, 19. yy. baslarmda bir taraftan eski tekke siirini devam 
ettirirken, ote yandan tasawuf ve ask gibi konulardaki divan tarzi 
siirleriyle tanmir. Ozellikle lirik-didaktik siirleri olduk9a sevilmis 
ve bu tarzdaki ilahileri halk arasmda yayilmistir. Suzi i9in, 
donemin halk siirinin daha 90k divan siirini taklit eden bir ozellik 
gostermesine paralel olarak, her iki alamn da sairidir denilebilir. 
Suzi'nin en onemli yam ise samimi ve "asik" olmasidir. Ondaki bu 
engin ask, vahdet-i viicud eksenine kadar ulasirsa da bu istikrarh 
degildir. Kendisinin sekizin iizerinde eseri oldugu rivayet 
edilmektedir. Tasawufi manzume ve gazellerden miirekkep olan 
eserin Turk9e kaleme almdigi Divan-i Suzi ya da Suziname, dim ve 
tasavvufi ogiitleri i9eren doksan alti beyitlik eseri Pendname-i Suzi, 
bes bohimden olusan, Hz. Ali'nin cenklerinin anlatildigi manzume 
Kaside-i Biirde, insanm salik bir miimin olarak vahdete erebilmesi 

80 



icin takip etmesi gereken yolun ve kurallarm anlatildigi mensur bir 
eser olan Suliikname-i Suzi ve icinde tasavvufi dusiincelerini ifade 
ettigi cesitli nazim sekilleri yer alan Farsca Divan' 1 tespit edilmis 
olan eserleridir. 

Akdegirmen Mahallesinde medfun bulunan Fettah Dede'nin 
kabrinin yamnda dort mezar daha vardir, ve bunlara "Fettahlar" 
denilmektedir. Fettah Dede Naksibendi tarikatmm onde 
gelenlerindendir. 1863'te vefat etmistir. Sabirh ve sakin 
yaradihshdir. Silsilename adh bir manzum eseri vardir. §eyh 
Ismail Hakki Toprak'm riiyasma girerek, olduk9a hor kullamlan 
tiirbesini mezbelelikten kurtarmasmi istemis oldugu anlatihr. 
Sivas'tan Hacc'a gidenler yola cikmadan once kabrini ziyaret 
ederler. 

Fazlullah Mur Ali Baba Kerkiiklii Ahmet Pasa admda 
soylu ve zengin bir ailenin cocugudur 145 . 1805 yilmda dogan Mur 
Ali Baba'nm asil ismi Mehmet'tir. Anlatildigma gore, duguniinun 
yapilacagi gece riiyasmda hizmetinde uzun sure bulundugu Kadiri 
seyhlerinden Abdurrahman Halis Hazretlerini goriir 146 . Onun 



145 Altunta§ i.i.H., Nak§i-Haki Tarikati ve Ilm-i lediin sirlan 

146 2797-1858 yillan arasmda ya§ami§ olan Abdurrahman Halis Kerkiiki 
Kadiri tarikatmm Halisiyye kolunun kurucusudur. Uzla§tmci ve ornek 
ki§iligiyle one ?ikan bir Allah dostudur. Kadiri tarikati Halisiye §ubesi 
bugiin memleketimizin birgok ilinde, ba§ta Irak olmak iizere Avrupa ve 
Amerika'da hayatiyetini devam ettirmektedir. Anlatildigma gore, §eyh 
Halis 'e ozel bir kurye ile mektuplar gondererek, tarikatmm yayilmasi i?in 
halifelerinden birisinin Sivas'a gorevlendirilip gonderilmesini istemi§ler 
ve isteklerini defalarca tekrarlamis. iseler de, Hz. §eyh halifelerinden 
hangisine teklif etse: "Biz §eyhimizin huzurunda hizmetten ayrilmayiz. 
Bizi bu ^ereften mahrum etmemesini de kendisinden istirham ederiz" 
demi§ler. §eyh kendisine a§k derecesinde bagh olan halifelerini iizmek 
istemediginden Sivas'hlann isteklerini tehir etmi§, isteklerini tekrar 
ettikleri bir sirada, bir gun Kerkiik'te kiyafet ve me§rebi itibariyle 
kalender karakterli bir zat g6rmii§: "Buraya gel!" demi§ ve onu o anda 
ir§ad edip hilafete eri§tirerek, Sivas'ta hizmetle gorevlendirmi^tir. O 

81 



isareti iizerine duguniinu ve memleketini terk ederek, Sivas'a gelir. 
Onceleri Sems-i Aziz dergahma misafir olur, daha sonra 
Kizihrmak Mahallesinde kendisinin de avlusunda medfun 
bulundugu yerde dergahim Sivas esrafmdan Hammadzade'nin 
maddi ve manevi destegi ile kurar ve 1878'de hizmete baslar 147 . Bu 
arada Hammadezade'nin kiziyla evlenir. Arapca ve Farscaya da 
vakif olan Mur Ali Baba hem dini yonden ibadet ve irsadiyla hem 
de sehrin baymdirhk hizmetlerinin tamamlanmasi icin halki tesvik 
eder. Sivas Valisi Halil Rifat Pasa'nm "gidemedigin yer senin 
degildir" soziiyle baslattigi Sivas-Zara, Sivas-Giirun yollarmm 
yapilmasi i9in halki Kepceli mevkiinde toplayarak, cahsmalan ve 
katkilan icin caba sarf eder 148 . 

kalender me^rep ki§i Mur Ali Baba'dir. Seyhinin emri iizerine bu ki§i: 
"Peki Efendim. Fakat Sivas 'in neresinde tarikati yaymaya cali§acagim?" 
diye sormu§, O da "Neresi rast gelirse orada." cevabini vermi§tir. 
Sivashlar tekrar Seyhe halife gondermesi icin ba§vurunca, "Gonderdim, 
araym bulun" cevabim almi§lar ve sonunda Mur Ali Baba'yi bulmu§lar. 
Hz. Seyhin emri iizere, cah§kanhgi sebebiyle Farsca'da kannca anlamina 
gelen "Mur Ali" ismi "Nur Ali" §eklinde degi§tirilmis. ve bu isimle 
me§hur olmu§tur. Turbesi Sivas 'ta yapimina muvaffak oldugu Hangahin 
icindedir. 

147 Halbuki kayitlar, 1 865'te Amasya'da Ziya Pa§a ile goru§mus. 
olduklanm gostermektedir. 

148 Halil Rifat Pasa (1827-1901), 29 Arahk 1882 yilinda Sivas Valiligi'ne 
atanmi§tir. Bolge itibari ile eyalet merkezi olan ve dort sancagi bulunan 
Sivas'ta Halil Rifat Pa§a bilhassa yol, icme suyu, okul, tarim ve orman 
alanlannda unutulmaz hizmetler yapmi§tir. Trabzon-Canik (Samsun) 
Elazig-Malatya-Hasan Celebi sininna kadar 410 kilometrelik Bagdat 
yolunu yaptirmis. bu yol iizerinde 314 koprii ve 829 menfez in§a etmi§tir. 
Camhbel'e kendi parasi ile bir ce§me yaptirmi§tir. Tokat-Niksar Unye'ye 
kadar olan 76 kilometrelik §oseyi, ayrica Kelkit Irmagi iizerinde 630 
metre uzunlugunda 41 gozlii Hamidiye adh kopriiyii ve bunlar di§inda 55 
koprii ile 32 menfez in§a ettirmi§tir. Yozgat-Corum sininna kadar 63 
kilometre yol actirmis. ve kopriiler yaptirmi§tir. Merzifon-Osmancik arasi 
yolu 59 kilometrelik bir §ose ile baglattirmi§tir. Sebinkarahisar'dan 
Trabzon ve Giresun illerine kadar, 64 kilometrelik bir yol ile Sivas-Hafik- 

82 



Tanzimat Edebiyatmm onde gelen §airi Ziya Pasa ile davette 
bulundugu Amasya'da karsilasir ve tanisir. Uzun sohbetleri 
karsihkh olarak siir yazmakla devam eder. Ziya Pasa Amasya'da 
hastalandigmda ve doktorlar hastahgi i9in yapacak fazla bir sey 
bulamadiklarmda, Pasa, Mur Ali Baba'dan yardim ister. Mur Ali 
Baba da yazdigi mektupta "mektubumun tarihi illetinizin defi ola" 
misrai ile hastahktan kurtulacagi tarihi belirtmis olur. 

1882 yilmda Hakk'a yiiriiyen Mur Ali Baba'nm kabri, 
(^ayiragzi semtinde Kizihrmak Saghk Ocagi karsismdaki, Mur Ali 
Baba Kur'an Kursu bahcesi i9erisindedir. £ahskanhgmdan dolayi 
Mur (karmca) lakabi halk arasmda Mor olarak kullamlmaktadir. 

Bugiin kabrinin bulundugu yerde, bir tekke ile mescidi 
bulunan Mur Ali Baba'nm 1882 yilmda Hakk'a yiirumesi iizerine 
tekkenin giineydogu kosesine bir tiirbe yapilarak defhedilir. Bu 
tiirbe dikdortgen planli, eliptik bir tek kubbe ile ortuliidiir. Tekke 
ve mescit tamamen yikilmis oldugundan 1980'li yillarda iki katli 
betonarme bir bina olarak yeniden yapilmistir. Yeni yapilan bu 
binamn, birinci kati cami olarak kullamlmakta, ikinci kat ise, yine 
kendi adi ile amlan Mur Ali Baba Yatih Bolge Kur'an Kursu 
olarak kullamlmaktadir. 

Mur Ali Baba'nm kabri ise, bu binamn dogu yonii olan giris 
tarafmda iistii a9ik bir kabir seklinde ve etrafi demir parmakhklarla 
9evrelenmis sekildedir. Halk arasmda anlatildigma gore, tiirbedeki 
ona ait tesbihi 9alanm eli kolu tutulmus, tesbih kendiliginden tekrar 
tekkede gorulmustiir. 



Zara-Koyulhisar-Mesudiye ve Ordu illerine kadar 212 kilometrelik §ose, 
92 koprii, 300'den fazla menfez yaptirmi§tir. Aynca Sivas'm 
kasabalarmin ve birfok koyun yollanm in§a ettirmi§tir. Kibarhgi, nezaketi 
ve iyilikseverligi ile de taninan ve saygi duyulan bir devlet adami olan 
Halil Rifat Pa§a Jon Turklere kar§i olumsuz tavir takinmi§, padi§aha bagh 
kalarak onun guvenini kazanmi§tir. 

83 



Ali mahlasmi kullanan Mur Ali Baba'nm siirlerinden bir 
ornek: 

Amberin rayihasi turra-i canan getirir 
Lutfeder bad-i saba, derdime derman getirir, 
Ben derem niikheti ziilfun getir ey bad-i saba 

O gider basima sevdayi perisan getirir 

Ben derem, kasd He git name-i dildari getir 

O gider siirat He katlime ferman getirir 

Sabri kd Aliya zillet igin izzet var 

Gokyuzu ebri kagan baglasa baran getirir. 

Ihramcizade Haci Ismail Hakki Efendi Hazretlerinin Mur Ali 
Baba ile gorusmelerinin kiifuk yaslarda aile buyiiklerinin 
goriismeleri ile olmasi muhakkaktir. 

Tanyu, Cami yamndaki turbesinin sagmda iki sanduka daha 
bulundugunu, halkm buraya Seyfeddin Tekkesi admi verdigini 
kaydeder 149 . Mur Ali Baba'nm kiiciik oglu Seyfeddin babasmm 
vefatiyla yerine seyh olur. 

Ziya Pasa'nm, Mur Ali Baba'ya yazdigi manzum 
mektuplardan birinde su dortliik yer ahr. 

Figan u zar idi her ruz-i garim 

Bu hal uzre geqerdi riizgdrim 

Inayetndmeniz kim vasil oldu 

Gonillde bin meserret hdsil oldu 

1 -2 Nisan 1865 

Mur Ali Baba'nm birinci evliliginden dogan oglu 
Abdulkadir Gulami (1854-1886) ilk tahsilini babasmdan ve 
Altmoglu Hoca Mehmet Efendi'den, ardmdan da Sivas'm o 



149 Tanyu H. Ankara ve (Jevresinde Adak ve Adak Yerleri. Ankara 
Universitesi Basimevi. 1967 

84 



zamanlar en meshur bilginlerinden olan "Ehramizade Hoca 
Mehmed Efendi"nin derslerine devam ederek icazetnamesini ahr. 
Gulami, babasmm olumiinden sonra Sivas'taki Kadiri tarikatinin 
postnisini olur. 1881'de diizenledigi yeni vakfiye ile Mur Ali Baba 
Dergahi'm daha fazla zenginlestirir. Giiriin Kasabasi Haci Sadik 
Aga Mahallesi'nde yaptirdigi dergahma halifesi Habibzade Hafiz 
Siileyman ibn Mustafa' yi tayin ederek vakfiyeye baglar. Ulu Camii 
bahcesi bitisiginde olan Giiriin Dergahi biiyiik bir avlu i^erisinde 
iki kath olup list katta semahane, biri iistte ikisi altta iir; odadan 
olusmaktadir. Abdulkadir Gulami Efendi, Giiriin Dergahi'mn 
miitevelliligini iizerine almis, sonraki seyh tayinini de Mur Ali 
Baba Dergahi seyhinin yetkisine birakmistir 150 . 

Gulami, sadece tekkede ve post iizerinde hayatim ge9iren bir 
sair degildir. O, aym zamanda Sivas'm ilk milli egitim 
miifettislerindendir. Uzun miiddet ogretmenlik de yapmistir. Daha 
sonra milli egitimden aynhp, muhasebecilige geger. Bir miiddet bu 
gorevde kaldiktan sonra kendi istegiyle memuriyet hayatmdan 
aynhr. 

Gulami, 90k okuyan, okumayi seven okuduklarmi tahlil eden 
bir sairdir. Donemin sairleri arasmda bilgisi ve kiiltiirii yoniinden 
onemli bir yere sahiptir. O giinlerde Sivas'a vali olarak gelen Sim 
Pasa, Abidin Pasa gibi sahsiyetler Gulami'nin bilgi ve kiiltiiriinden 
90k faydalanmislardir 151 . Oliimiinden sonra Vali Sim Pasa'nm 90k 
iiziilmiis ve hatta giinlerce aglamis oldugu anlatihr 152 . 



150 Karakaya B. Abdulkadir Gulami'nin Hayati ve Tasavvufi Du§uncesi. 
Yiiksek Lisans Tezi. Sivas. 2008 

151 Abidin Pa§a (1843-1906) Mesnevi tercemesiyle taninan devlet adami. 
Alti ay ve bir yil olmak iizere iki defa Sivas valiligi yapar. Istanbul 
Merkez Efendi Dergahi postni§ini Nureddin Efendi'ye intisab eden 
Abidin Pa§a'nin mezan Fatih Turbesi avlusundadir. 

152 Sirri Pa§a (1844-1895) Osmanh devlet adami, edip, §air ve alim. Gorev 
yaptigi yerlerde bir?ok yararh hizmetler gercekle§tiren Sirri Pa§a'nm ayni 

85 



Gulami, Sivas sairleri i9inde, denilebilir ki, en lirik olamdir. 

"Dunyada Gulami bulayim rahat dersen 
Haktan kesiliip haliki yar etmeli §imdi " 

Hayatmda bir an bile gulmedigini soyleyen sair, 
karamsardir. 32 yasmda iken vefat eden Gulami bu zamansiz 
oHimuyle Sivashlan biiyiik iizunriiye sokar. 

Yazdigi U9 kitap olmasma ragmen sadece Divan isimli eseri 
basilmistir. Diger eserleri ise Taciil-Muhakkikin ve Miracu'l- 
Mustakin'dir. §iirleri incelendiginde basit bir dil kullanmadigi, 
kiiMr seviyesi yiiksek ve bilgili bir §air oldugu goriilur. Betiil 
Karakaya'nm 9ali§masmdan, GulamT'nin, Allah a§kmi 
i9selle§tirmi§, Mziinde, sevin9te, gam ve kederde a§ki ya§ami§ bir 
goniil adami oldugunu ogreniriz. Kendisi §eriata onem vermi§ ve 
mutedil bir tasavvufi anlayi§a sahip olmu§tur. Ona gore §eyh dinin 
emirlerini eksiksiz bir §ekilde uygulayan, tarikat adabma riayet 
eden, ilim ve irfan sahibi bir ki§idir. Miirid ise surete, zahire deger 
vermeyen, ge9ici giizelligin farkmda olan, kulluk vazifelerini tarn 
manasiyla yerine getirmeye 9ahsan kisidir. Onun tasavvufi 
dusiincesinin temel tasi ilahi asktir. 



zamanda alimlere saygi gosterdigi, ihtiyaf sahiplerini koruyup 
sikintilanm giderdigi kaydedilir. Vefatinda II. Abdiilhamid'in irade-i 
seniyyesi geregince II. Mahmud Tiirbesi haziresine defhedilir. 

86 



XX. Asir 



Faruk Abursu 9ahsmasmda sunlan kaydeder 153 . Amasya 
Genelgesinde belirtildigi gibi "Anadolu'nun her bakimdan en 
emniyetli yeri" olmasma ragmen hem 90k eskiya ve silahh 9etenin, 
hem de Milli Miicadeleye karsi olan Hiirriyet ve Itilaffilarm hayli 
etkili oldugu bir vilayetti. 

1915-1916 yillan arasmda Sivas Vilayeti'nden 136.084 
Ermeni'nin sevk edildigi, yerinde birakilanlarm ise 6.055 kisi 
oldugu belirtilmektedir 154 . Sivas, I. Diinya Savasi sonunda 
gogunlukla biitiin Anadolu sehirlerinde oldugu gibi, sefalet, sikmti, 
yokluk igindeydi. Ekmek bulmak dahi giigtii. Dogu Anadolu'dan ve 
Dogu Karadeniz'den gelen gocler dolayisiyla sehir 90k 
kalabahklasrmsti. Sivas 'in halki bu nedenle fakirdi. Sehrin 
merkezine baglanan sokaklarm tamami bozuk, kanalizasyonlarm 
biiyiik kismi a9ikta idi. Sehir merkezinde olusan su birikintilerinin 
olusturdugu batakliklar sebebiyle 9evrede tifo, dizanteri gibi salgrn 
hastahklar bas gostermekteydi. Halk yagmurlu havalarda yollarda 
si9rama taslanni kullanarak bir yerden bir yere gidebilirdi. Sivas'rn 
tarihi yorgunlugundan kurtarihp daha diizenli bir sehir haline 
gelmesi i9in yapilan imar plani, diger Anadolu sehirlerinde oldugu 
gibi, tarihi dokuyu bzensizce tahrip edecek, tarihi binalarla birlikte 
asirlardir kimligini unuttugu mezarhklarm 90gunu tarih 



153 Abur§u F. Sivas'ta Iktisadi ve Sosyal Hayata Baki§, Yiiksek Lisans 
Tezi, InonuUni., Malatya, 1999 

154 Gemici F. Milli Miicadelede bir Vali: Sivas Valisi Mehmet Resit Pasa 
(1868-1924). Yiiksek Lisans Tezi. Sakarya Uni. 2007 

87 



sahnesinden silecektir. 

Mezan Seville ilkogretim Okulu bahfesinde bulunan Nur 
Baba'nm divane dervis oldugu, pismis ekmege ragbet etmeyip 
karnmi firmlardan aldigi hamurlarla doyurdugu soylenir. 
Tiirbesinin hert tiirlu dilek sahipleri tarafmdan ziyaret edildigi 
anlatihr. Belediyenin web sitesinde Sivas'm onemli isimleri 
arasmda Kadiri ve Rufai Seyhi Durak Baba'nm 1831 de sivasta 
dogdugu, omriinu Allah'a ibadet etmekle ge9irdigi, 40 sene 
boyunca bir odada inziva ve tefekkiire 9ekilmis oldugu ve 1916 
yilmda vefat ettigi, bugiin halen ziyaretgah olarak Sel^uk 
ilkogretim Okulu bahcesinde medfun bulundugu anlatihr. 
2010'larda okulun ismi Mevlana ilkogretim Okuluna donusturuliir. 
Bu durumda Nur Baba'nm Durak Baba'dan baskasi olmadigi 
soylenebilir. 

Rifai tarikati §eyhi Muhammed Azim el-Ha§imi 
Hazretlerinin oglu Abdullah 1829 senesinde Mekke-i 
Miikerreme'de diinyaya gelir 155 . Annesi Hawa Mehri Hamm'dir. 
Babasmdan seyri siiluk goriip Rifai-SayyadT, Kadiri, Bedevi, 
§azeli, Sadi, Nak§ibendi, Mevlevi tariklerinden halifelik icazeti 
ahr. Daha sonra Medine-i Miinewere'ye gidip §eyh Hasan Rifai 
Hazretlerinden ve §eyh Salim Rifai hazretlerinden Rifai-Sayyadi 
iizere birer hilafet daha ahr. Mekke-i Miikerreme ve Medme-i 
Miinewere'de meshur olan Hasimi-SayyadT ailesi bu civarda 
Rifaiyye'nin intisarma biiyiik hizmetlerde bulunmuslardir. Seyyid 
Abdullah Hicaz'dan Afganistan'a gider ve orada 20 sene kalarak 
Rifailigi nesr eder. Daha sonra istanbul'a gelen Abdullah, Sultan 
ikinci Abdiilhamid Han'm pek 90k iltifatlarma mazhar olur. Bizzat 
padisah tarafmdan kendisine Seyhii'l-Ekber iinvam verilir. 
Abdullah Hasimi Anadolu'nun pek 90k yerinde irsad 
faaliyetlerinde bulunur. Bu arada i9 Anadolu Bolgesindeki butiin 



155 Altuntaij i.LH. Nak§i-Haki Tarikati ve Ilm-i lediin sirlan 

88 



seyyidlerin basma "Nakibu'l-Esraf olarak atamr. II. Abdiilhamid 
Han, Sivas vilayetindeki Sunni ve Alevi cemaatin arasmda 
baslamis olan kansikhk ve fitne had safhaya vardigmdan, Abdullah 
Hasimi'yi Istanbul'a 9aginr, bu durumun duzeltilmesi icin 
kendisinden rica eder. 1876'da Sivas'a gelip yerlesen ve dergahim 
agan Seyyid Abdullah'a, 29 Nisan 1896'da Izmir Paye-i 
Miicerredesi, 23 Ocak 1900'de birinci dereceden terfi, 15 Subat 
1900'de ikinci riitbelerden Mecidi Nisam itasi verilir. Siyasi hayati 
90k canh ge9en Sivas' in idari amirleriyle ve ozellikle donemin 
Sivas valisi Resit Akif Pasa ile (valiligi 1901-1908) iyi 
miinasebetler icerisinde bulunur. 1 903 yilmda alamadigi terfi, maas 
artinmi ve Osmanh nisam 25 Subat 1908 de Bilad-i Hamse'den 
Bursa payesi ile birlikte verilir. Ancak Ittihat ve Terakki 
Hiikiimetinin zulmiinden kurtulamaz. 

31 Mart 1325 (13 Nisan 1909) vakasi ile Hareket Ordusu 
Istanbul'a girer ve II. Abdulhamid Hani 27 Nisan 1909'da tahtan 
indirirler. Divan-i Harb-i Orfi (Sikiyonetim Mahkemeleri) kararlan 
neticesinde bmyok kisiye idam, surgiin vb. cezalar verilir. 6 Subat 
1909'da kuruldugu ilan edilen Ittihad-i Muhammedi Cemiyeti'ne 
girdiginden 31 Mart vakasmdan sonraki yargilamalar neticesinde 
cemiyet azalarma agir cezalar verilirken Abdullah Hasimi'ye de 
Sivas'tan Mekke-i Miikerreme'ye miiebbeden nefyine karar verilir. 

" Sivas 'ta Rifai dergahi seyhi Abdullah Hasimi bin Mehmet 
Efendi hakkmda mevkufen Divam harbi orfice icra kilman tahkikat 
neticesinde mumaileyhin siipheli giiruhtan bulundugu anlasilmis 
irade-i orfiye kararnamesinin altmci maddesine tevfikan kendisinin 
memleketi bulunan Mekke-i Miikerremeye miiebbeden nakline bil- 
ittifak karar verildi." 

Miladi 16Agustos 1909 



89 



Mekke-i Miikerreme'ye siirgiin edilen Abdullah Hasimi ve 
ailesi maddi sikmtiya diiser. Daha sonra odenmemis olan maasm 
ve evkaftan gelen gelirlerin tahsili igin miiracaat eder ve kabul 
edilir. Seyyid Abdullah Hasimi'nin doniis tarihi kesin olarak 
bilinmemekle birlikte, anlatildigma gore, Mekke'de yedi sene 
kalmistir. Bu yillar zarfmda "Kabe'nin altm halkalarma yapisip 
aileme tekrar kavustur diye Rabbime 90k dualar ettim" dedigi 
anlatihr. Onun Sivas'ta bulunmadigi sirada esi Halime Hamm 
evkaftan gelen para ile ve kendisinin gece giinduz el isleri yapip 
satarak dergahm hizmette kalmasma cahsmislardir. Abdullah 
Hasimi'nin 1. Diinya savasi sonlarma dogru Sivas'a dondiigii 
anlasihyor. Milli Miicadele doneminde ise, Sivas'ta yapilan 
Kongreye Sivas temsilcisi olarak katihr. Mustafa Kemal Pasa'ya 
destek verir, kendisini Sivas 'da bulundugu miiddetce dergahmda 
misafir eder ve Pasa'yi suikastten kurtarmis oldugu nakledilir. 
Sivas Kongresi boyunca delegelerin yemek ihtiyacma biiyiik 
miktarda katki ve gerekli esyalar Abdullah Hasimi'nin dergahmdan 
karsilanir 156 . Sivas Kongresi fotografi olarak bilinen Kongre Binasi 
oniinde cekilmis fotografta Atatiirk'iin sag tarafmda goriilen kisi 
Abdullah Hasimi Hazrederidir. 

Sivas vilayetinde iken iki evlilik yapmistir. Halime isimli bir 
hammla evliliginden Mehmed Ragip (d. 15 Eyhil 1878) ve Ahmed 
Siraceddin (d. 14 Agustos 1893) isminde iki oglu ve 
Fatimatiizzehra isminde bir kizi olmustur. Diger hanimi Divrigili 



156 Sivas Kongresi delegelerinin yemekleri ilk giinlerde Sivas Belediyesi 
tarafmdan karsilanir. Belediye Baskani Abdulhak Bey sadece yemekle 
degil, biitiin sorunlarla yakindan ilgilenir. Daha sonra masraflan kismak 
amaciyla, yemekler Kongre binasinin alt katindaki mutfakta fikanlir. 
Yemek giderleri belli olciide Sivas'in varhkh aileleri tarafmdan karsilanir. 
§ehrin ileri gelenleri ve yoneticileri sik sik kongre binasina giderek, 
Mustafa Kemal Pasa ve beraberindekileri ziyaret ederler, gece 
sohbetlerine katihrlar. 

90 



Fatmagiil Hamm 1891 'de vefat etmistir. Abdullah Hasimi'nin 
90cuklarmdan hafiz olan kizi Fatima bekar olarak vefat etmis, 
biiyiik oglu Mehmet Ragip'm da iki ayri evliliginden cocugu 
olmamistir. Kii9uk oglu Ahmet Siraceddin astegmen olarak Dogu 
cephesinde savasmis ve Ruslara esir dusmustiir. Bir Giircu kadm 
tarafmdan kurtanldiktan sonra bir sure Erzurum'da tedavi altma 
almmis daha sonra Sivas'a donmiistur. Cumhuriyet sonrasmda 
Fizik-Kimya-Biyoloji ogretmeni olarak, Sivas Lisesi, Sivas 
Ogretmen Okulu, Malatya Lisesi, Elbistan Lisesi, Bafra Lisesi, 
Trabzon Lisesi ve son olarak Kilis Lisesi'nde cahsmistir. Kirk yedi 
yil ogretmen olarak cahstiktan sonra 1951 yilmda emekliye 
ayrilarak Sivas'a donmiis ve 1955 yilmda Sivas'ta Hakk'a 
yurumustiir. Ahmed Siraceddin' in Seyyid Nizameddin, izzettin ve 
Sehri Banu isimlerini tasiyan tig cocugu vardir. 

Abdullah Hasimi'nin Fadime isminde bir de evlathgi olup 
Seyh tarafmdan buyiituliip evlendirilen Fadime Hamm'm torunlan 
da Sivas'ta yasamaktadirlar. 

1909 yilmda Mekke-i Miikerreme'ye siirgiin olarak 
gittiginde yasi seksene yaklastigim arzuhalinde beyan eden 
Abdullah Hasimi'nin 13 Kasim 1922 tarihinde Hakk'a 
yuriidugiinde 92 yasmda oldugu anlasilmaktadir. Abdullah Hasimi 
el Mekki i9in, Atatiirk bir bassaghgi telgrafi ile cenaze i9in yiiz lira 
para gondermistir. 

Satm alip Rifai Tekkesi olarak vakfettigi konagmm alt 
katmdaki bir odada ebedi istirahatma 9ekilmistir. Kabri, Pasabey 
Mahallesinde kendi ismiyle amlan Arab Seyh Caddesi iizerindedir. 
Ulu Camii'nden bugunkii Ogretmen Evine giderken Ortmelipmar 
Camii'ni ge^tikten sonra sol tarafta bir zamanlar yikilmis bir ka9 
duvan duran eski konagm yikik duvarlan arasmda ku9iik kuliibe 
goriiniimdeki tiirbe onun tiirbesidir. Bina tugla ile oriiliip, dis tarafi 
9imento ile sivanmis, duvarlanna kilim ve seccadeler asilmistir. 
(^atisi iizerine ise, bir 9inko sac konulup iizerine taslar konularak 

91 



meydana getirilmis alelade bir yapidir. Yol genisletme 9ahsmasi 
oncesi iki katli olan bu konagm alt katmdaki bir odanm iferisinde 
bulunan tiirbe, konagm yikilmasi sebebiyle disanda kalmistir. 20 1 
sonlarma dogru cevre diizenlemesi ile birlikte tiirbe belediye 
tarafmdan restore ettirilir. 

Kendisi heniiz hayattayken biiyiik oglu Mehmed Ragip'i 
halife tayin ederek, icazetname vermis ve hirka giydirmistir. 
Vermis oldugu bu icazetname 3 Nisan 1909 tarihinde Mekke'de 
bulunan reisu'l-mesayih Ahmed AMI tarafmdan da tasdik 
edilmistir. 

Abdullah Hasimi Hazretlerinin halk arasmdaki itibarim teyit 
etmek iizere yanan firm icine girmesi gibi, burhan torenleri yapihr. 
Abdullah Hasimi el Mekki (Arab §eyh) Hazretlerinin burhan 
torenlerinde muritlerin basmm kesilmesi, bi9ak ve sis vurma, ates 
ile istigal etme vb. bir9ok burhandan izinli olmasi onun kiymetinin 
artmasma da sebep olmustur. 

Arab §eyh Hazretleri Hakk'a yiiriimeden once 
memleketlerine donen gaziler, onunla savasta beraber 
carpistiklanm halka ayan edince, "Artik gitme vaktimiz geldi" 
diyerek kirk gun sonra bu diinyayi terk etmislerdir. 

Arab §eyh, cenazesini yikamayi vasiyet ettigi Ahmet Hoca 
ile 90k yakm ve iyi dosttur. Arab §eyh, Hakk'a yuriidugiinde, 
Ahmet Hoca, cenazeyi yikamaya baslar. I9inden, "Ermi§ 
diyorlardi... " soziinii gegirince serge parmagim Arab §eyh tutar ve 
birakmaz. Ugrasmasma ragmen parmagim cenazenin elinden 
kurtaramayan hocamn telasi iizerine, orada bulunanlarm okumalan 
sayesine parmagim kurtanr. 

Arab §eyh Hazretlerine soruldu ki; 

— Efendim, Mustafa Kemal isimli kisi yurdu kurtarmak igin 
faaliyetlerde bulunuyor, basarabilecek mi? 

— Evet, fakat kadm ve kizlanmizm baslanm da a9acaktir. 

— Yardim etmeyelim mi? 

92 



— Hayir, ona yardim edin. £iinku bu millet devletsiz 
kalmasm. 

istanbul'a geldiginde velayetine delil olarak bir keramet 
gostermesi talep edilince bir cocukla bir firma girmis ve bir miiddet 
soma cocukla beraber cikmistir. £ocuga soruldugunda, 

— Dede iceride namaz kildi ben de cicekli bahcede oynadim, 
demistir. Daha sonra o from bir daha yakamadiklan soylenir. 

Aile gecimsizligi olanlar, felgliler, diger hastalar ve yedi 
tekke gezenler onun kabrini ziyaret eder. 

Aziz Baba gegimini cubukculukla surdurdugii igin cevrede 
"£ubukgu Aziz Baba" olarak tammr. Evlenmemistir. 1944'te 
olmustiir. Kabri Halifelik Mezarligmdadir. Anlatildigma gore, 
define arayanlar hazinenin bulundugu yere gittiklerinde, orada 
Aziz Baba'nm bastonunun ucuyla altmlan tek tek gikarttigim 
goriirler. 

Haci Mustafa Taki Efendi (1873-1925) Sivas'ta 
Oglan9avus Mahallesinde diinyaya gelir 157 . Annesi Saniye Hamm, 
babasi Mehmet Selim Efendidir. Bu yiizden Mustafa Taki 
Efendi'ye Selim Efendizade de denilmistir. Ismindeki Taki 
ilavesini sonradan aldigi anlasilmaktadir. Meclis zabitlarmda ve 
Milli Egitim Bakanhgi kayitlarmda adi Mustafa Taki olarak 
gecerken, niifus kaydmda sadece Mustafa olarak yer ahr. Ayrica, 
Kirk Hadis'inde ve yine bazi makalelerinde ismi Mustafa Naki 
olarak da gecmektedir Taki; 'Allah'tan korkan, muttaki, dindar' 
demektir. Naki ise, 'saf, katiksiz, pak, tertemiz, armmis' anlamma 
gelir. Mustafa Taki Efendinin, makalelerinde, isminden sonra 
soyadi ya da belirleyici vasif olarak her iki ifadeyi de bilincli 
olarak kullandigi anlasihyor. 

Ilk ve orta tahsilini Sivas iptidai Mektebi ve Riistiyesi'nde, 
yiiksek tahsilini de Medrese'de tamamlayan Mustafa Taki 



157 Altuntaij i.I.H. Nak§i-Haki Tarikati ve Ilm-i ledun sirlan 

93 



Efendi'nin hangi medreseden mezun oldugu ve hangi hocalardan 
ders aldigi bilinmemektedir. Arapca ve Farscayi cok iyi bilen 
Mustafa Taki Efendinin, her ne kadar kelam ilminde ihtisas sahibi 
oldugu soylense de, makalelerinden ve Meclis kiirsiisiinde yaptigi 
konusmalarmdan fikih ilminde de otorite oldugu anlasilmaktadir. 
Ayrica feraiz, tefsir, hadis ve siyer alanlarmda da vukufiyeti vardir. 
Miiderris ve dersiam olup Sultam'de muallimlik, medresede fikih 
ve tefsir hocahgi, mahkeme azahgi, "Sirat-i Mustakim" ve 
"Sebiliirresad" dergilerinde yazarhk yapmistir. Donemin soz 
konusu en onemli dergilerinde, toplumun cesitli kesimlerine 
yonelik uyanci ve yonlendirici makaleleri yayimlanmistir. Zaman 
zaman bazi yazilara cevap vermis, fikirlerini korkusuzca toplumun 
her kesimiyle paylasmistir. Mesela Istanbul'da Ermenice 
yayimlanan "Azad-i imaret" gazetesinde Islam' daki cihadi vahset 
olarak gosteren bir yaziya, "Islamiyet'te Cihad" isimli makalesiyle 
cevap vermistir. 

Memuriyet hayatma 1887' de Sorgu Hakimi (miistantik 
muavini) Yardimcihgi ile Adliye Teskilatmda baslar. 1891'de 
Hafik Ilfesi Sorgu Hakimi Yardimcisi olur. Adliyedeki gorevini, 
1894-1913 tarihleri arasmda Sivas Adliyesinde Bidayet 
Mahkemesi zabit katipligi, miidde- i umumi (bassavci) katipligi, 
Bidayet Mahkemesi baskatipligi ve mahkeme aza mulazimhgi ile 
siirduriir. Kisa bir sure Meclis-i Umumi azahgmda bulunur. 
1914'te Sivas Sultanisi (Lise) Arapfa ogretmenligine atanmasiyla 
adliye teskilatmdan aynhr. 

Bir miiddet Daru'l hilafe Tiirk9e miiderrisligi ile Arap^a- 
nahiv ve fikih miiderrisligi yapar. Ogretmenlik gorevini 22 Nisan 
1920'ye kadar siirduriir. 1 Agustos 1920'de 47 yasmda iken 
TBMM. I. Donem Sivas mebusu olarak meclise girer. I. Donem 
milletvekilliginden sonra 1923'te Sivas'a Hadis ve Arapca 
ogretmeni olarak atamr. Bu gorevde iken Hakk'a yurumustiir. 



94 



Omruniin ?ogu arastirmak, eser telif etmek, yazih ve sozlii 
olarak insanlan irsad etmekle ge?en Mustafa Taki Efendi'nin, 
Tokat'a gidip, ders aldiktan ug gun sonra fena makamma 9iktigi 
rivayet edilir. Onun bu kabiliyetine hayran kalan Haki Efendi 
murakabe-i ahadiyet derslerini talim ettirerek sulukunii kisa 
zamanda ikmal ettirir 158 . Bu halden sonra Sivas'a donmeye ve 
orada hatm-i Hacegan okutup, ders tarif etmeye memur kihnir. 
Arkadaslarmdan bazilarinin, "acaba bu kadar kisa zamanda 
siilukiinii tamam edebildi mi", gibi diisiincelerine karsilik, Mustafa 
Haki hazretieri §6yle cevap vermistir: 

"Sizler daha yari yoldayken Mustafa Taki Efendi sulukunii 
ikmal etmisti. " 

Mustafa Haki Efendi, Mustafa Taki Efendi i9in soyle 
buyurur; 

"Mustafa! Senin elin bizim elimizdir. " 

Tokath Mustafa Haki Efendinin Hakk'a yiiriimesinden sonra 
vazife Ihramcizade Haci Ismail Hakki Toprak Hazretlerine intikale 
ettiyse de siilukiinii ikmal etmediginden muvakkaten, zuhurat 
yoluyla Mustafa Taki Efendiye ihvan teslim olmustur. 

Mustafa Taki Efendinin ilmi otoritesi, devrin alimlerince de 
takdir edilmis, kendisinden saygiyla bahsedilmistir. Hasan Basri 
(^antay, ondan 'biiyiik sufi, yiiksek alim ve arif bir zat olarak 
bahseder. Onun ilmi otoritesini, hukuk bilgisinin derinligini, 
mantik ve felsefeye olan vukufiyetini, ser'i ilimlerdeki enginligini 



158 Mustafa Haki Efendi, tasavvufi egitimi i9in son donem Osmanh 
Mebusan Meclisi'nde Tokat mebusu olarak da gorev yapan Tokath 
Mustafa Haki Efendiye (6.1917) intisap eder ve 90k kisa bir siirede icazet 
alarak manevi egitimini tamamlar. Mustafa Haki efendi "Melek Hafiz" 
lakabi ile sohret bulmus, Tokat Ali Pasa Camii ve Istanbul Fatih Camii 
imam-hatipligi gorevlerinde bulunmus, irsat faaliyetlerini Tokat'ta a9tigi 
tekkesinde yiiriiten Naksibendi seyhlerinden bir isimdir. Kendisi 1908 
yihnda "Tokat Mebusu" sifati ile se9ilerek Istanbul'a gider, vefatina 
kadar burada yasar. Vefati iizerine Fatih Camii haziresine defhedilir. 

95 



kanun miizakereleri esnasmda meclis kiirsiisiinden yaptigi 
konusmalardan gormek mumkiindiir. 

18 Agustos 1925 senesinde ihvanlarmdan birisi olan 
Yoncalikh Mehmet Beyin hanesinde beka alemine irtihal eder. 
Cenazesi yayh at arabasiyla Sivas'a getirilir. Kabri, Sivas'ta 
Abdiilvehhab Gazi Kabristanmdadir. 

Mustafa Taki Efendi Hakk'a yuriiyiince bazilan demislerdir 
ki; 

"Him tig Mustafa He gitti. 

(^orumlu Mustafa Rumi Efendi, 

Tokath Mustafa Hdki, 

Sivash Mustafa Taki dir. " 

Ihramcizade Haci Ismail Hakki Efendi, Darendeli Haci 
Hasan Akyol, Baytarbeyli Mustafa Efendi ve Muezzin Ali Efendi 
gibi, onde gelen §ahsiyetler, onun sohbetlerinden feyiz almistir. 

Bu arada Mustafa Taki Efendi, Hakk'a yuriidiikten sonra 
damadi Cerkez Yusuf Efendi ve oglu Bedir Hafiz (Dogruyol) 
seyhlik vazifesini deruhte etmekte israrci olmuslardir. Bedir Hafiz 
Efendi gordiigii bir riiyada babasimn emri iizerine ihramcizade 
Haci Ismail Efendi Hazretierine gelip arzuhal etmesinden sonra, 
Bedir Hafiz' a; 

"Gardasim, Bedir Hafiz o kolu da sen idare et " diyerek 
vazife-i ruhsatiye vermistir. 

Toplam yedi 9ocuk babasi olan Mustafa Taki Efendi dort 
kez evlenmis, kendisinden bir kiza sahip oldugu ikinci esi Behiye 
Hamm'dan bo§anmi§, 1950'de vefat eden uciincii esi Teyfika 
Hamm'dan focuklan olmamis, dordiincii e§i Emine Hamm'dan da 
bo§anmistir. Birinci e§i Hatice Hamm'dan alti cocugu olmu§tur. 

Ailesi daha sonra "Dogruyol " soyadim almistir. 

Bahaiiddm Efendi onunla ilgili bir hatirasmda §6yle 
anlatmistir. 

96 



"Mustafa Taki Efendi'yi yaz giinlerinde Tokat'a davet 
ederdim. Liitfeder tesrif buyururlardi. Kendilerini goren Tokat 
ihvani onun aynen Mustafa Haki Hazretlerine benzedigini 
soylerlerdi. Sohbetlerinde sayisiz nasib-i maneviyye var idi. Ertesi 
yilm sonbaharmda rahatsizlanmislar ve beni emretmisler idi. 
Derhal Tokat'tan aynlarak Sivas'a gittim ve orada hizmetleriyle 
bizzat mesgul olmak serefine eristim. Bir mirac gecesi miraciye 
okuyarak sohbet buyurdular. O yilm yaz aylarmda yine 
ziyaretlerine gittim, bana Sam' a hicret etmem i9in emir buyurdular. 
Son goriismemizdi. Kendileri ihvanlarm daveti iizerine Giirun'e 
gideceklerini soylemislerdi." 

Mustafa Taki Efendiye kendinden sonraki halifenin kim 
olacagi sorulunca buyurdu ki; 

"Ihramcizdde Haci Ismail Efendi Allah 'in halifesidir. Bizim 
halife tayinetme salahiyetimiz yoktur." 

Mur Ali Babamn torunu ve Gulami Abdulkadir Efendinin 
oglu Fazlullah Moral 1876 veya 1878 yilmda Sivas'ta diinyaya 
gelir. Onbir yasmda babasim kaybeden Fazlullah iyi bir ogrenim 
goriir, Arap9a ve Farsca ogrenir 159 . Babasi gibi bir §air olan 
Fazlullah Moral'in §iirleri didaktik bir ozellik ta§ir. Mutasawif bir 
aile ocagmda yetistigi i9in eserlerinde tasavvufi ve ahlaki unsurlar 
yer ahr. Genf ya§ta ogretmenlik meslegine baslayan Fazlullah 
Moral, ba§ta Sivas olmak iizere Anadolu'nun bazi bolgelerinde 35 
yil ogretmenlik ve mudurhik gorevlerinde bulunur Meslek 
hayatmda Amasya, Tokat, Urfa, Mardin, Sebinkarahisar ve Sivas 
Lisesi'nde, Sivas Ogretmen Okulu'nda Tiirkce, Arap?a, Fars?a, 
Mantik ve Felsefe dersleri okutur, Sivas Dar'iil Hilafe 
Medresesi'nde uzun miiddet miidiirliik yapar. 



159 Karakaya B. Abdulkadir Gulami 'nin Hayati ve Tasavvufi Diisiincesi. 
Yiiksek Lisans Tezi. Sivas. 2008 

97 



Bu hizmetlerin yanmda Erzurum Kongresi'ne Sivas 
temsilcisi idadi miidiirii Fazlullah Efendi olarak katihr 160 . 1930 
yihnda kendi istegi ile emekliye aynhr. 1942 yihnda vefat eder 161 . 
Munacdt-i Bedia (1327/1909), el-istidal fi Muhabbetu'l- Al 
(1330/1912), §ihabu'l Kudret fi Recmu'l Fikret (1910) isimleriyle 
basilmis ii9 eseri vardir. Sihabii'l Kudret fi Recmu'l Fikret'te, 
Tevfik Fikret'in Tarih-i Kadim'i karsismda, 

Sende cem ' oldi hi.fr u hem imdn 
Sende muzmer firi§te hem §eytdn 

diyerek bazen dim yiicelten bazen de biiyiik cogunlugun tepkilerini 
9ekecek kadar din aleyhinde misralar soyleyen, manzumeler yazan 
§airin ya§adigi karma§ayi, ona biiyiik tepki duymasma ragmen bir 
beyitle de olsa goz oniinde bulundurur. Miraciye, Mevlid, 
Cumhuriyet Ne§ideleri, Atatiirk Sevgisi, Olum Felsefesi gibi 
eserleri ise basilmami§tir. 

ihramizadc Ismail Hakki Efendi, 1880 tarihinde Sivas'm 
Ortiiliipmar Mahallesi'nde diinyaya gelir. Babasi Hiiseyin Hiisnii 
Bey, Sivas'ta kolagasidir. Halk arasinda Nilli Hatun diye maruf 
olan annesi Ay§e Hamm, zamamn Nak§ibendi biiyiiklerinden 
Seyyid Mustafa Haki Efendi'ye intisaph Medineli bir seyyidedir. 
Sivas Qifte Minare'deki ilk tahsilinden sonra riistiyeyi bitirmis, 
ardindan medrese tahsilini aym yerde bulunan Sifaiyye 
Medresesi'nde yapmis olan Ismail Hakki Efendi Arap9a ve 
Farsca'ya vakif olup, kendisini bilhassa dini ilimlerde yetistirir. 
Tahsilinin ardindan askerlik gorevini Kurtulus savasi yillannda 



160 §engil M. Erzurum ve Sivas Kongreleri, Yiiksek Lisans Tezi. Istanbul 
Uni. Istanbul. 1989 

161 Erdogan M. Tevfik Fikret'in Tarih-i Kadim'ine Mehmed Fazlullah'm 
Reddiyesi: §ihabii'l Kudret fi Recmu'l Fikret 

98 



maiyetindekilerle birlikte Susehri'ne cephane tasimak suretiyle 
yerine getirir. 

Ismail Hakki Toprak Efendi Tokat'ta Miiskirat memurlugu, 
Sivas'ta Diiyun-i Umumiye Memurlugu ve Cedid Tuzlasmda 
Miidiirluk yapar. 1931 yilmda emekli olduktan sonra Citil Han' da 
bir sure komisyonculuk yaparak elde ettigi geliri de insanlarm 
hizmeti ve ihtiyaclan i9in sarf eder. 

Ismail Hakki Efendi, soyadi kanunundan sonra Toprak 
soyadim almis olmakla birlikte, gerek eserlerinde, gerekse cesitli 
vesilelerle Ismail Ihrami, Hakki, Garibu'llah, Garibu'llah-i Sivasi, 
KaribuTlah, Refi'uTlah ve Vakinu'llah adlanm kullamr. 

Ihramcizade, Sivas'ta bulunan Rifai tarikati biiyiiklerinden 
Seyyid Abdullah Hasim Efendi' ye intisap ederek, bir rivayete gore 
5 yil hizmet eder. Ihramcizade Haci Ismail Hakki Hazretlerinin ilk 
miirsidi olan Abdullah Hasim' in "Evladim, senin nasibin bizden 
degil!", diyerek bir nevi izin vermesi ve validelerinin, Mustafa 
Haki Efendiye oglunun durumunu anlatmasi ile manevi bagm 
temelleri atilmis olur. 

Tokath Mustafa Haki Efendi'ye olan muhabbetinden dolayi 
bir muddet Tokat'ta cahsan Ihramcizade, iistadimn 1908 yilmda 
Tokat Mebusu olarak Istanbul'a gitmesi iizerine Sivas'a doner. 
1919 yilmda Haki Efendi'nin vefati iizerine, 23 Nisan 1920'de 
T.B.M.M'ye Sivas Mebusu olarak katilan Mustafa Taki 
Efendi'(Dogruyol) ye intisap eder. Onun da 1925 yilmda ahirete 
irtihali ile misyonu iistlenir. 

Ismail Hakki Efendinin bazi veciz sozleri soyledir. 
-Insan ne ararsa zanmnda bulur. 
-Muhabbeti olan hata gormez, gorse de goz yumar. 
-Seriati gozetiniz, seriati olmayamn tarikati olmaz. 
-01 ama soz verme. Eger vermis isen o sozden de asla donme. 
-Idare ilmini ogrenin, insan kizmca seytamn mail olur. 

99 



-Oglum, Allah'm nzasma kazan, gonlunii yap, isini O'na gordiir. 
-Neyi seversen onunla kalirsm, ne ile mesgul isen, o olursun! 

Mevlid-i Nebi: ihramcizade Ismail Hakki Toprak Efendi, 
miirsidi Sivash Mustafa Taki Efendi'nin mensur olarak yazdigi 
mevlidini sonradan 'Yare Yadigar' ismiyle nazma 9ekmistir. Bu 
eserinin yazma niishalan mevcuttur. Kendisinin bizzat kursun 
kalemle rik'a hatti ile yazmis oldugu niishasi Seyhzadeoglu 
Kutiiphanesindedir. 

ihramcizade Ismail Hakki Efendi'nin yapim ve tamirine 
vesile oldugu eserlerden bazilan sunlardir; 

Sivas Ulu Camii'nin onarimi, Hoca Imam Camii Minaresi. 
Sivas imam-Hatip Lisesi, Hayirseverler Camii, Sofu Yusuf Camii, 
Sergeli Camii, Dikimevi Camii, Zara-Cencin Koyii i9me Suyu, 
Zara-Cencin Koyii kopriisii, Tozanh Kopriisii, Sivas ve cevresinde 
muhtelif sebil 9esmeleri. 

ismail Hakki Toprak Efendi'nin meslahi, kasketi, gozliigii, 
saati ve diger sahsi esyalan Darende'de Hulusi Efendi 
Seyhzadeoglu (1914-1990) Ozel Kiitiiphanesinde bulunmaktadir. 

ihramcizade'nin menkibelerle dolu hayatmdan birka9 kesit 
soyledir 162 . 

ismail Hakki Toprak Hazretleri, bir ka9 ihvamyla beraber bir 
koye giderler. Aksam o koyde kalmalan mecburiyeti hasil olur. 
Kalacaklan koy odasi tek oda oldugundan, Efendi Hazretleri ve 
ihvamn bir odada yatmalan icap eder. ihvanlar arasmda ve tarikata 
yeni intisap etmis Osmaniyeli Hiiseyin admda biri, "Camm seyhim 
de bizim gibi yiyor, i9iyor, oturuyor, kalkiyor. iste simdi bizim gibi 
yatiyor. Dur bakalim ne yapacak, soyle yorgamn altmdan 
gozetleyeyim", diye diisiiniirken uyuyup kahr. Bu arada suratina 
gelen bir samarla uyamr, bakar ki, Efendi Hazretleri namaz kihyor. 
Namazm bitimine kadar bekler. Namazdan sonra gidip seyhinin 



162 Altunta^ i.I.H. Nak§i-Haki Tarikati ve Ilm-i lediin sirlan 

100 



ayaklarma kapanir. Efendi Hazretleri buyurur ki, "Gardasim! 
Hiiseyin, insan disanda halk ile iferde Hakk ile olmahdir." 

Nurettin Dogan, Efendi Hazretlerinin Hakk' a yiiriimesinden 
sonra o kadar uziilup aglar ki, artik bitkin bir hale diiser. Bir giin 
Efendi Hazretleri manen zuhur ederek buyururlar ki, "Gardasim! 
Biz oldiik mii ki, aghyorsun, uziilme." 

Suriye'den kacak esya getirip bu suretle ticaret yapmakta 
olan birisi tarikata intisabmdan sonra bu isi birakir ise de, goluk 
90cugunun nzkinm temininde zorluk cektigi i9in yine bu ise 
baslamaya karar verip, Efendi Hazretlerine gelir ve yaptigi 
ticaretten bahsederek izin ister ve izin ahr. Suriye'ye vanp gerekli 
mallan alarak atlara yiikleyip Tiirkiye'ye dogru yola 9ikar. Smira 
geldiginde karsida devriyeleri goriir ama ka9acak zaman da 
bulamaz. Bu sirada 90k siislu bir tilki ortaya 9ikar. Bunu goren 
devriyeler, tilkiyi tutmak i9in pesine diiserler. Oradan bir hayli 
aynhrlar. Bunu firsat bilen adam atlarmi ahp hududu rahat9a ge9er. 
Mallanm sattiktan bir zaman sonra yine gitmeyi diisiinerek izin 
almak ir;in geldiginde, Efendi Hazretleri buyururlar ki, "Yok 
gardasim! Bir daha tilki olmaya niyetimiz yok." 

Efendi Hazretleri soyle bir kissa anlatmistir. 

"Tokat'tan bir kadm hastalamp, kocasiyla bizi ziyarete geldi, 
bana dua okur musunuz? dedi. Biz de 'Ben de okumaya bir agiz 
yok, §eyhimin agzi ile okuyayim' dedim. On bes giinde bir bu 
kadm okumaya kocasiyla gelip gittiler. Kadinin derecesi seyhlik 
derecesine yiikseldi, kocasmm bir seyden haberi olmadi." 

ihramcizade M. Kazim Toprak Efendi anlatmistir. "Sene 
1945 yilmdan evvel idi. Bir Cuma giinu, Cuma namazmdan sonra 
eve gittik. Evdekiler de hamama gitmislerdi. Efendi Hazretleri, 
"Gardasim! Semaveri yak da, bir 9ay i9elim", diye buyurmalan 
iizerine, bir kova (20 litre) su alan semaveri doldurup yaktim. Cayi 
demledim. Komiiriin mor alevi gegtikten sonra semaveri biiyiik 
odada Efendimin minderine yakm bir yere koydum. Efendim 

101 



dolaptan bir kitap isaret etti, kitabi da getirip rahlesine koydum. 
Sonradan anladim ki, bu kitap Hafiz Divani imis. Efendim kitaptan 
okuyup anlatirken ben de bosalan bardagimizi dolduruyordum. (Bir 
ara) Semaverden caydanhga su almak i9in muslugunu 
cevirdigimde bir iki damla su aktiktan sonra kesildi. Muslugun 
oniine kirec geldigini zannettim. Semaverin list kapagmi actigimda 
su kalmadigmi gordum. Bu hali goren Efendim cebinden saati 
cikanp bakarak, "Gardasim! Kerahet vakti gelmis. Biz ikindi 
namazmi da kilamadik" dedikten sonra buyurdular ki, "Gardasim! 
Namazm kazasi olur, lakin sohbetin kazasi olmaz." 

Alkan, muhayyilesindeki Efendi Hazretleri'nin tasvirini 
Altmci §ehir'de su sozlerle dile getirir 163 . 

"§eyh He ihvan arasindaki gonul aldkalari, 
gocukluk muhayyilemin kavrayi§indan qok uzaklardaydi 
ama bu aldkamn hdsrfim gocuk da olsamz elle tutabilir, 
gozle gorebilirdiniz: Muhabbetti! Tekkenin kireq sivah 
duvarlannda, bahqe igindeki ince beton yolun en 
ba§inda, meyvesini ancak eylullerde teslim eden ta§ 
armutta, ihvanlarin gehresinde ve "efendi hazretleri "nin 
her haletinde titre§en, ince bir bugu gibi tabahhur 
ederek atmosfere yaydan, tekkeyi (uzaktan ya da 
yakindan) istintak eden "siyasi memurlan " son derece 
efendi ve hurmetkar davranmaga mecbur eden 
muhabbetti. Muhabbetin siklet merkezi, iri gozlerinin 
maviliginde gri bulutlar gezindiren "efendi 
hazretleriydi. Onun bilgisi tahtinda duran kimya, 
siradan insanlari; berberleri, kundura tamircilerini, 
qiftqileri, ummi ev hammlarim, memurlan 
gozbebeklerinde "muhabbeti" biiyiiten olgun insanlar 



163 Alkan A.T. Altmci §ehir 



102 



haline getiriyordu. Yikildi, tiikendi diyeceginiz insanlari 
bu kimya He ihya ediyordu; insanlari gilzellestiriyor, 
ayakta tutuyor ve herseyle baristiriyordu. Onun 
gevresinde kavga yoktu. Qocuktum ama anhyordum. " 

Miiftu Huseyin Efendi'nin torunlarmdan Mehmet Sabit 
Efendi'nin oglu olan Hasan Akyol 1895 yilmda Haci Dervis 
Mahallesi'nde diinyaya gelir 164 . Amcasmm kizi Miinewer 
Hanimla evlenir ve dort oglu, bir kizi olur. ilk ve Riisdiye tahsilini 
Darende'de yapan Hasan Efendi, cevresinde sevilen sayilan bir kisi 
olarak temayiiz eder. Askerligini Istanbul'da Selimiye kislasmda 
yaptigi sirada Tokat mebusu olan Naksibendiye halifelerinden 
Seyyid Mustafa Haki Efendi'ye intisap eder. Burada hem vatam 
gorevini hem de ilmi ve dini cahsmalarim beraber yiirutur. 1925 
yilmda Taki Efendi'nin Hakk'a yuriimesiyle Ihramcizade Ismail 
Hakki Toprak Efendiye ihvan olarak ilk intisap eden kisidir. 
§eyhine hizmet etmek icin Sivas'a hicret etmi§, Ihramcizade Ismail 
Hakki Efendinin sirdasi, yakm arkada§i ve onun dar zamanlarmda 
gonulda§i olarak destek vermi§tir. Hasan Efendi, Darende'nin 
Kurtbagi Mahallesi'ne kendi ismiyle 1957 yilmda yapilan camide 
dokuz yil fahri imamhk yapar. Maddi ve manevi himmetleriyle 
bircok insanm ticarete atilmasmda, Darende'nin ilim ve irfan diyan 
olmasmda biiyiik katkisi olur. Daha sonra 1966 yilmda Sivas'a 
tasimr. 1984 yilmda kan kanseri hastahgmdan Sivas'ta kendi 
evinde Hakk'a yurumiistur. Kabri Sivas Yukan Tekke 
kabristamnda Haci Mustafa Taki Hazretlerinin kabri civarmdadir. 

Hasan Efendi'nin kitaplan 90k sevdigi, kitaplardan 
bahsetmenin dahi bir egitim-ogretim sebebi olacagmi anlattigi 



164 Altunta? i.I.H. Kutbu'l Arifln Haci Hasan Akyol Efendi Kaddese'llahu 
Sirrah'iil Aziz ve Tasavvurat-i Hayriyyem (Giizel Du§uncelerim) 

103 



nakledilir. Kendisi hayatimn her asamasmda ilimle ve ilim 
adamlanyla beraber bulunmus, genis bir ilim anlayisma sahip bir 
insan olmustur. Qok genis ve 9esitli konulardan olusan bir 
kiitiiphaneye sahiptir. Siirekli okumayi seven bir kisi oldugu, 
"Kitabm ehline layik oldugunu" soyledigi ve herkese kitap hediye 
etmedigi anlatihr. Hakk'a yuriidukten sonra kitaplarmm biiyiik bir 
kismi Sivas Kemaleddin Ibn-i Humam Vakfi Semsi Sivasi 
Yurduna bagislamr. Kendi el yazisi ile tuttugu notlar, sohbetleri ve 
nasihatlerin bir kismi daha sonra Islam ve Ahlak adiyla 
yaymlanmistir. 

Hasan Akyol Efendi, Peygamber efendimizin siinnetine son 
derece bagh bir hayat yasamis olup, daima elinin altmda bir Kur'an 
bulundurdugu, siirekli Kur'an-i Kerim'i okudugu, biiyiik bir huzur 
ve hu§u i9inde okunan Kur'an-i Kerim'i dinledigi soylenir. Oyle ki, 
" Haci Hasan Efendi, siirekli abdesdi gezer, abdestsiz yere ayak 
basmazdi. Namazlanm daima cemaatle kilmaya cahsir, genellikle 
Sivas Meydan Camii veya Sivas Ulu Camii'ne giderdi. Kabir 
ziyaretinin insana ahireti hatirlatacagmi, bunun ihmal edilmemesi 
gereken bir konu oldugunu soylerdi. Haci Hasan Efendi, miibarek 
geceleri bir firsat olarak goriir, onlan gecesiyle ve giindiiziiyle ihya 
etmeye 9ahsirdi. Giindiizlerini oni9lu, gecelerini ibadetle 
gecirirdi." U9 defa hacca gitmis olan Hasan Efendinin, oralara olan 
sevgisinden ve ihramcizade Ismail Hakki Hazretlerinin "Mekke ve 
Medine'yi burasi (Sivas) yaptik" kelammdan dolayi, "Evladim! 
Biz her zaman Mekke ve Medine'deyiz!" dedigi nakledilir. 

Haci Hasan Akyol Efendi ihvan arkadaslan arasmda arif-i 
billahlardan sayihr, edep irfan yoniinden hi9bir kimse onun online 
ge9irilmezdi. "Efendim! Allah Teala hayirh omiirler versin, ama 
diinyamzi degistirince sizi de Ihramcizade Efendi Hazretlerinin 
kabrinin yanma defnedelim", diyenlere "Siz ne soylediginizi 



104 



bilmiyorsunuz galiba! Ben nasil olur da efendimin yanmda 
ayaklarimi uzatip yatanm.", cevabmi vermis oldugu anlatilir. 



Ve Digerleri 



Akarcullah Baba'nm ne zaman yasadigi ve hayati hakkmda 
kesin bilgi yoktur. Mezari Sabahattin Oztiirk Spor Salonunun 
kuzey batismda iken arazi diizenlemesi sebebiyle ortadan 
kaldinlmistir. Kabrini akarcasi (sulu yarasi) veya kapanmayan 
yarasi olan hastalarm ziyaret etmis oldugu anlatilir. 

Uyku Evliyasi diye de anilan Arap Evliyasi'nm tiirbesi Ece 
Mahallesindedir. Bagdath oldugu, Abdulkadir Geylani'nin 
soyundan geldigi soylenir. Cesedinin toprak altmda kaldigi yer, 
zamanla copliik olarak kullamlmis, mahalleli bir miralayin 
riiyasma girerek kendisini oradan cikarttirmistir. Tiirbesinden 
cikarak zaman zaman mahalle sakinlerinin goziine goriiniip hayir 
dualar etmis oldugu anlatilir. Uykusuzluk gekenlerin, yedi tekke 
gezenlerin kabrini ziyaret ettigi nakledilir. 

Bir sava§ sirasmda §ehit dii§tugii, Sivas'taki diger Arap 
Evliyasi ile akraba oldugu soylenen Arap Evliyasi'nm tiirbesi, 
Giirsel Pasa Caddesindedir. Cesitli dilegi olup da dilek dilemeye 
gelenlerin, mezarm yanmda yeni pismis ekmek bulduklan anlatilir. 

Tanyu Mun ya da Bum Baba ismiyle anilan tiirbeden soz 
ederken, yaprnrn istasyon caddesinde Kayserikapi Mahallesinde 
Kadi Burhan sokagmda iistii kapali, basit beton ve tas yapidan 



105 



ibaret oldugunu kaydeder .Bu tiirbenin iginde medfun bulunan 
zatm Keykavus devrinde yasamis oldugu ileri siiriiliir. Hemen 
yakmmda 9esme ve agaflar bulunan ve genis bir tiimsek iistiinde 
olan tiirbenin 30-40 metre kadar ilerisinden Tiinziiriik fayi 
ge9mektedir. 1952 yihnda tekrar yapilan tiirbenin i9inde koyun 
postu seccadeler durmakta, bas uftaki mezar tasma tas 
yapistinlmaktadir. Yazar, ayrica tasm iistiinde mum yakilmasmdan 
siyahlasan bu yerde, Fatiha ve Yasin sureleri okunmakta olup 
tiirbedarligim 90k saf, fakir, 90cugu olmiis miimin bir kadmm 
yapmakta oldugundan bahseder. Bugiin Sosyal Sigortalar Kurumu 
Hastanesinin bah9esinde yer alan mezarm bas ve ayak kismmda 
XIII-XIV. yiizyda ait iki sahide bulunmaktadir 166 . Kim oldugu 
hakkmda bilgi yoktur. Halk, Bun Baba soyleyisinin yamnda Mum 
Baba, Bum Baba, Bon Baba ve Don Baba da demektedir. 

Halk arasmda Celtek Baba'nin Kardesi diye anilan zatm 
tiirbesi Eski Pasa Hamaminin yanmdadir. Burada sehit diismiis 
oldugu anlatihr. Mahalle halkmm riiyasma girerek, tiirbenin temiz 
tutulmasim istemis oldugu soylenir. Ozellikle fel9 ve sara hastalan 
ile basi agnyanlar tarafmdan ziyaret edilir. 

Uyku Tekkesi veya (^at Baba adiyla da bilinen Karakas 
Baba'nin kabri Giilyurt Mahallesinde olup yamnda dort mezar 
daha bulunmaktadir. Ozellikle sinir hastalan, korkan 90cuklar i9in 
olmak iizere her tiirlii dilek sahipleri tarafmdan ziyaret edilir. 

Abdiilvahhabi Gazi tiirbesinin giiney batismda yer alan 
Kirkkizlar tiirbesi, XVIII. yiizyilda insa edilmistir. Ozellikle evde 
kalmis kizlar ve 9esitli dilekleri olanlar tarafmdan ziyaret edilir. 
Tanyu, tiirbeden soz ederken buraya bilhassa eskimis Kuran'i 
Kerimleri gignenmesin diye birakiyorlar, der ve sunlari ilave eder. 



165 Tanyu H. Ankara ve (Jevresinde Adak ve Adak Yerleri. Ankara 
Universitesi Basimevi. 1967 

166 Kaya D. Sivas'ta Yatirlar 

106 



"Ustii kiremitle ortiilii Kirklar denilen bu tiirbe de ziyaretgah 
halindedir. I9indeki mezarda kimin gomulii oldugu bilinmiyor. 
Ewelce buraya Sivas icin alarm diidiigii konulmus, halen demirleri 
duruyor." 

Hasluck, §ehir i9inde, Beyrut valisi olmu§ olan Halil Pa§a 
nammda birinin tesis ettigi Maksumlar (Masumlar) tekkesi denilen 
yeni bir yapidan soz eder 167 . Eserin kaleme ahmsmdan elli yil once 
(1880'lerde) bir dervisin iki masumun kabrini esin tariki ile 
kesfetmi§ oldugu anlatihr. Soylentiye gore, bunlardan birinin 5. 
Imam Muhammed Bakir'm oglu Ali Ekber, digerinin 7. Imam 
Musa Kazim'm oglu Salih oldugu anlasilmistir. Bu masum 
90cuklar sehid telakki edilmektedir. Yazar, Halil Pasa'nm bir 
cocugunun da tekkede gomulii bulunmakta oldugunu kaydeder. 

Tiirbesi Pulur Mahallesinde bulunan ve Sanhk Tekkesi 
ismiyle de anilan Emir Arif in, Emir Ahmed'in kardesi oldugu 
soylenir. Bir savas sirasmda sanhk hastaligma yakalanan Emir 
Arif'in oliirken, "Sanhk olanlar mezarimi ziyaret etsin." diye 
vasiyette bulunmu§ oldugu nakledilir. Yine anlatildigma gore, 
eskiden evin yamnda bulunan tandirdan her sabah sicak ekmek 
9ikar ve bu ekmek gelenlere verilirmis. Giiniin birinde hizmetginin, 
ekmeklerin o evden 9iktigim soylemesi iizerine, tandir artik ekmek 
vermez olmustur. Ayrica, tekkeyi ortadan kaldirmak isteyen kisinin 
hemen oracikta 61mii§ oldugu da ilave edilir. Burayi ozellikle 
Sanhk hastalarmm ziyaret ettigi anlatihr. 

Sitma Tekkesi ismiyle anilan tiirbe, (^ayyurt Mahallesinde 
olup halk burada yatam Sahap Dede olarak bilir. Sahap Dede'nin 
Mevlevi §eyhi oldugu soylenir. Mezarmm yerini kendisi tayin 
etmistir. Beddua etmesi iizerine Pepe Ahmet admdaki bir 90cugu 
sitma tutar, fakat Sahap Dede'nin okumasi iizerine 90cuk tekrar 



167 Hasluck F. W. Christianity and Islam Under the sultans 



107 



saghgma kavusur. Ozellikle sitma hastalan tarafmdan ziyaret 
edildigi nakledilir. 

Siit Evliyasi tiirbesi, Demirciler Ardi Mahallesi, Sehitler 
Camisinin kuzeyinde, Sehitler Ara Sokak'ta bulunmaktadir 168 . 20. 
yiizyilm baslarma tarihlenen eserin banisi ve mimari 
bilinmemektedir. Tiirbe, su andaki goriinumunu 1964 senesinde 
gecirdigi onanmdan sonra almistir. Ust ortiisii kubbe iken bu 
tadilattan sonra kiilaha cevrilmis ve iizeri sac ile kaplanmistir. 1 994 
senesinde Sivas Miizelerini Ve Eski Eserlerini Koruma Ve 
Yasatma Dernegi tarafmdan onanmdan gecirilir. 

Siitii olmayan kadmlann tiirbeyi ziyaret ettikten sonra 
siitlerinin geldigine inanan yore halki, bu tiirbeye "Siit Evliyasi" 
adim vermistir. Bu sebeble tiirbeye gelirken su da getirilir. 
Getirilen su, tahta kasik ile icilmektedir. 

Eser, bugiin saglam durumdadir. Ziyarete acik olan tiirbenin 
temizligi ve bakimi mahalle sakinleri tarafmdan yapilmaktadir. 
Tiirbenin iferisi de disi gibi miitevazi bir siislemeye sahiptir. 
Ahsaptan yapilmis, yesil boyah dort adet sandukamn hi9bir sanat 
degeri yoktur. Anadolu'daki tiirbe ve kumbetlerin biiyiik 
fogunlugu tas ve tugladan yapilmis iken Siit Evliyasi Kiimbetinde 
yapi malzemesi olarak kerpic goriiliir. Bu denli yaygm ve pratik, 
ancak dayamkh olmayan kerpi9, mezar yapilarmda genelde 
kullamlmamaktadir. Yapida bu malzemenin kullamlmis olmasmm 
Osmanh Devletinin en gugsiiz ve fakir donemleriyle cakistigi ileri 
surulur 169 . 

Atatiirk llkogretim Okulunun bah9esindeyken yol yapimi 
dolayisiyla ortadan kaldinlan Sah Hiiseyin ismiyle amlan mezarm 



168 Kaya A. Sivas'ta II Merkezinde Tiirk Devri Tiirbe Mimarisi. Yiiksek 
Lisans Tezi. Gazi Uni. Ankara. 2007 

169 

Tuncer O.C. Sivas Siitevliya Kiimbeti. Vakif Dergisi. Sayi 22 

108 



aslmda evin sahibi olan ki§inin, oliince evinin bah9esine 
defnedilmek istemesi ve zamanla halkm orada yatan ki§iyi 
erenlerden biri olarak niteleyip hasta ve dilek sahiplerinin 
ziyaretleri ile buranm yatir haline gelmi§ oldugu anlatihr. 

§ehitier Camiinin kar§ismda §ehitler diye amlan be§ mezar 
bulunmaktadirlar. Eskiden on mezar oldugu soylenir 170 . Bir 
rivayete gore, Timur zamamnda burada §ehit du§mu§lerdir. 
Anlatildigma gore, kabirlerin bulundugu yere diikkan yapmak 
isteyen bir adam, riiyasmda kendisine defalarca ikaz edilmesine 
ragmen isteginden vazgecmeyince, 9ah§irken dii§iip 61mu§tur. 
Burasmm her tiirlii dilek sahipleri tarafmdan ziyaret edildigi 
goriiliir. 

Tanyu yapi hakkmda, "istasyon semtinde §eyh (Joban 
Mahallesinde bulunan biiyiik bir riirbe olup kenarlan ta§ duvarlarla 
cevrilmi§tir", der 171 . 1960'larda riirbenin hemen yanmda agaflar ve 
9e§me bulunmaktadir. §eyh £oban'm me§hur tokmagmm 
Gokmedrese'de (o giinlerde miizedir) bulundugu belirtilir. 
Sandukamn iizeri renkli yemenilerle ortiilu olup, daha ziyade ye§il 
ortiiler dikkati gekmektedir. Sandukalar normalden dort misli 
buyiiktur ve tavanda giizel bir avize, duvarlarda, sanduka iizerinde 
dini yazilar, dini §iirler yer ahr. Bunlardan birisinde §eyh £oban'm 
kerametinden bahsedilmektedir. 

XII. yiizyilda ya§adigi ileri siiriilen §eyh £oban'm asil adi 
§eyh Hiiseyin Rai'dir. Babasimn 90k sayidaki sigirim guttiigu i9in 
rat; yani "9oban" olarak tanmir. Bir taraftan biiyiik mutasawif 
Ebii'l-Vefa'nm (1026-1107) yedinci halifesi oldugu 172 , diger 



170 Kaya D. Sivas'ta Yatirlar 

171 Tanyu H. Ankara ve (Jevresinde Adak ve Adak Yerleri. Ankara 
Universitesi Basimevi. 1967 

172 Anadolu'daki bazi sosyal ve dini hareketlerde onemli rol oynayan 
Vefaiyye tarikahnin kurucusu. -OCAK Ahmet Ya§ar, Ebii'1-Vefa el- 
Bagdadi, TDV Islam Ansiklopedisi- 

109 



taraftan Necmiiddin Kubra'nm halifelerinden oldugu anane 
olarak belirtilmektedir. Islami yaymak ve goniiller fethetmek i9in 
Horasan'dan Sivas'a gelen bir Alperen oldugu da soylenir. Yillarca 
Ebii'l-Vefa'nm yamnda kahp mertebeler kazanmis daha sonra 
onun izni ile ders vermeye baslamistir. §eyh Merzuban'la aym 
tarikatten oldugu, develerinin coktugii yeri mekan tutmak iizere 
Horasan'dan birlikte yola 9iktiklan anlatilanlar arasmdadir 174 . 

Timurlenk felaketinde Cami-i Kebir'in vakfiyesi gibi §eyh 
(^oban Zaviyesi vakfiyesinin de zayi oldugu belirtilmektedir 175 . 
Omer Demirel, 1455 tarihli tahrir defterinde mahalle olarak ismi 
gegen zaviyenin Osmanh oncesi kurulan zaviyeler arasmda yer 
aldigmi kaydeder. Toprak Kalenin giineyinde, sur iginde, 
smirdadir. Halk arasmda §eyh Hiiseyin Rai ya da §eyh (^oban Veli 
Zaviyesi, kitabelerine gore 1370 tarihine kadar gitmektedir. §eyhin 
adiyla amlan 9esme, Bayram Pasa vakfi sayesinde digerleriyle 
birlikte tamir edilerek giiniimuze kadar gelir. 

§eyh £oban Mahallesi'nde bulunan mescit, §eyh Hiiseyin 
Rai (§eyh ^oban Veli) tarafmdan insa ettirilmistir 176 . Mustafa 
Unsal Uzuncarsih ve Edgiier'i kaynak gostererek mescitin, XX. 
yiizyilm ilk 9eyreginde mevcut oldugunu kaydeder. Aym 
kaynaktan, mescitin, yamndaki tiirbeye bitisik vaziyette insa 
edildigi ve iki basamak ile mescit ve riirbenin birbirlerinden 
aynldiklarma dair bilgiler verilmis oldugunu ogreniriz. Bu eserde 
aynca, mescidin mihrabi yamndaki duvarda Arap harfleri ile 



173 i221'de vefat eden Necmeddin Kiibra, Orta Asya kokenli iig biiyiik 
tarikattan Kiibrevi^e'nin kurucusudur. -ALGAR Hamid, Kiibreviyye, 
TDV Islam Ansiklopedisi- 

174 , 



173 



Kaya D. Sivas'ta Yatmakta Olan Horasan Merkezli Anadolu Erenleri 
Demirel O. Sivas §ehir Hayatmda Vakiflarm Rolii. Doktora Tezi. 



Ankara Uni. Ankara. 1991 
176 Unsal M. Sivas II Me: 
Tezi. Erciyes Uni. Kayseri. 2008 



1 6 Unsal M. Sivas II Merkezindeki Osmanh Camileri. Yiiksek Lisans 

110 



yazilmis iki kitabeye de yer verilmistir. 1946-47 yillarmda, 
mescidin yikildigi ve sadece tiirbenin mevcut oldugu goriiliir. 
Mescidin 1370 tarihinde Esref adli birisi tarafmdan onanldigma 
dair kitabeden, tiirbe ve mescidin bu tarihten once yapildigi 
anlasilmaktadir 177 . Bu kitabelerden digerinde tiirbenin 1458 'de 
Yusuf Bin Abdullah tarafmdan yeniden yaptinldigi belirtilmistir. 

Tiirbe birkac defa tamir edilmistir. Seyh (^oban £esmesi ve 
Seyh £oban hakkmdaki rivayetler dogrultusunda tiirbe en erken 
14. yiizyilm ikinci ceyregine tarihlenmektedir. Tiirbe kare seklinde 
ve kesme taslardan yapilmis olup icinde iki sanduka vardir. Bu 
sandukalardan pencere oniindeki Seyh (^oban'a, yamndaki §eyh 
Taceddin-i Arifi'ye aittir. Tahta dosemeli tabandan a9ilan bir 
kapakla cenazelik boliimiine inilir. Burada iic mezar vardir. 
U^iincii mezar §eyh (^oban'm soyundan §eyh Hiiseyin'e aittir. 

Tiirbenin yapihs tarihi bilinmemekle beraber, yam basmdaki 
9esmede 1323 tarihi kayithdir 178 . Sekizgen tas kasnakh tiirbe sade 
bir yapidir. Sekizgen bir ahsap kiilahla ortiilmiistiir. ifi sivah ve 
dosemesi ahsaptir. Dosemeden itibaren 2.60 m. yukanda kose 
kemerleri baslar. Kasnagm kuzey, giiney, dogu ve bati 
cephelerinde birer yuvarlak pencere bulunmaktadir. Dogu 
cephesindeki dikdortgen pencere ise sonradan igerisi doldurularak 
kapatilmistir. Tiirbeye giiney cephesindeki yuvarlak kemerli bir 
kapidan girilmektedir. Bu girisin batismda yuvarlak kemerli bir 
acikhk daha dikkati 9ekmektedir. Giiniimiizde bu a9ikhk demir bir 
parmakhkla kapatilmistir. Tiirbenin i9erisi sivandigmdan orijinal 
bir bezeme giiniimiize gelememistir. 



177 Demir M. Tiirkiye Sel?uklulan ve Beylikler Devrinde Sivas §ehri. 
Doktora Tezi. Ege Uni. Izmir. 1996 

178 Kaya A. Sivas 'ta II Merkezinde Turk Devri Tiirbe Mimarisi. Yiiksek 
Lisans Tezi. Gazi Uni. Ankara. 2007 

111 



Bati duvarmda demir kafesten yapilmis sakal-i serif 
muhafazasi yer almaktadir. Bu kii9uk muhafazanm iizeri kubbe 
seklindedir. Sakal-i §erifm de bulundugu tiirbe sifa bulmak i?in 
bilhassa sarali hastalar tarafmdan ziyaret edilir. Sakal-i §erif, ozel 
olarak korunur, belirli dini giin ve gecelerde ozel merasimler 
esliginde ziyarete a9ihr. 

§eyh £oban tiirbesine ait beyaz mermerden yapilmis olan 
"giines saati" 1 927 yilmda miizeye getirilmistir. 

Hiiseyin Rai hayatta iken cobanhk yapmis bir kimse olup 
onun fobanhgi siiresince sigirlan M9 kayip olmamis bir kimse 
olduguna inamhr 179 . Kalafat tiirbenin hastalar, 90cugu olmayanlar, 
felcliler, isinde bereket umanlar tarafmdan ziyaret edildigini 
kaydeder. Buraya sifa bulmak icin gelenlerin ziyaret ettikleri yedi 
yatirdan birisi de burasidir. Eskiden tekkesinde bulunan ahsap 
topuz, tespih ve sancagm hastalan iyilestirdigine inamlirdi. Hasta 
focuklarm iyilesmesi i9in topuzla sirti sivazlamr, mezar katmda, 
taslar arasmda bulunan su i9irilirmis. Hacca gidecekler once 
evliyalarm 9obamm ziyaret ederler. Rivayete gore, tarih boyunca 
9ikan savaslarda bu tokmak kaybolur ve savas bitince yerine kanli 
olarak geri gelir. Bunun §eyh £oban'm da savasa katildigmm bir 
gostergesi olduguna inamhr. Vakiflar Genel Mudurlugu tarafmdan 
1993 ve 2004 senelerinde tiirbe restore edilir. Bakimim halkm 
yaptigi §eyh (^oban tiirbesini yilda 150 civarmda kimse ziyaret 
etmektedir. 

Tanyu, (^ay yakmmda, Yiiriik Sokagmdaki tiirbenin etrafmm 
ev ve bah9e ile 9evrili olup hemen sag tarafta bir 9esme 
bulundugunu yazar 180 . Cuma giinleri sela verme zamamnda bir 



179 Kalafat Y. Sivas Yoresi Tiirk Halk kiilturunde Tiirbeler etrafinda 
olu§mu§ inanflar 

180 Tanyu H. Ankara ve (Jevresinde Adak ve Adak Yerleri. Ankara 
Universitesi Basimevi. 1967 

112 



bu9uk yasma geldigi halde yiiriimesi geciken focuklarm 
annelerinin kucaklarmda bu ziyaretgaha getirildigini ve sela 
verilirken onlan belinden tutup kaldirdiklarmi ve kibleye dogru, 
"Sala verilsin, kiitler (yuriiyemeyen) yirisin", diyerek iir; defa 
sallayip, tiirbeyi gosterdiklerini, bunu miiteakip dairevi sekilde 
olan tiirbenin etrafmda cocugun ellerinden tutarak iig defa 
dolastirdiklarim anlatir. Sirayla iig Cuma bu hareketin tekranyla, 
U9iincu ziyarette, helva pisirilip burada dagitihr, ve burada helva 
yenir. Nicin baska yere gotiirmedikleri ve buraya getirdikleri 
sorulunca su cevabm verildigi goriiliir. " .. bunun adi Yiigriik §ah 
(90k yiiriiyen manasma), yani fabuk yiiriiyen sah demektir. 
Miibarek saghgmda iken birisinin hizmetkan imi§, efendisi Hacca 
gitmi§, bir giin hanimma: Hanim, bir helva pi§ir de efendiye 
gotiireyim, yesin, demi§. Helvayi bir sahana koymu§, Yiigriik §ah 
aldigi gibi Mekke'ye g6tiirmii§. Efendisi namaz kilarken yanma 
koymus. Evin efendisi namazdan sonra kendi sahanmi tammis. 
Helva da daha sicakmis. Hac'dan doniiste bu olayi evine anlatmis ." 

Tanyu, halen arkasmda kavak aga9larmm siralandigi yikik 
bir duvar altinda bulunan tiirbeye ziyaretin devam etmekte 
oldugunu yazarsa da, bugiinkii PTT Basmudurliigiinun bulundugu 
bu yerde tiirbeden bir eser yoktur 181 . 

Sivas'm merkeze bagh Qeltek koyiinde cami avlusundaki 
tiirbede biri bir 9ocuga birisi bir gence ve birisi de £eltek Baba'ya 
ait olmak iizere iig mezar vardir 182 . Tiirbenin ilk defa kimin 
tarafmdan ve ne zaman yapildigi bilinmemektedir. Harabeye 
dondiikten sonra tas duvarla 9evrilmis, etrafma aga9 dikilip 9atisi 
sa9la ortulmustiir. Mimari ozelligi olmayan basit bir yapidir. Tiirbe 
9esitli hastaliklar bilhassa fel9 hastahklarmm tedavisi igin ziyaret 



181 Kaya D. Sivas'ta Yatirlar 

182 Kalafat Ya§ar, Sivas Yoresi Tiirk Halk kulturiinde Tiirbeler etrafmda 
olu§mu§ inan?lar Diyanet I§leri Ba§kanhgi Ar§iv Kayitlanna Gore 

113 



edilir. Ziyarete gelenler ilkin buradaki soguk suda banyo yaptinhr. 
Sirtta tasmarak gelen fe^lilerin buradan yiiriiyerek gittikleri ifade 
edilmektedir. Tiirbenin yilda 5-6.000'i bulan ziyaretgiden elde 
edilen gelirle koyiin ihtiya9lannm karsilandrgi anlatihr. 

Kaya, (^eltek Baba'mn Horasan'dan yamndaki asker ve 
miiritleriyle biiyiik miicadeleler sonrasi gelip burayi mekan tutmus 
oldugunun anlatildigim kaydeder 183 . Cumhuriyetin ilanma kadar 
civar koylerin osiirii buraya verilir, hatta Sivas'tan da 9.000 kurus 
gonderilirmis. Yildizeli'nin Salavat koyiinde yatmakta olan Seyit 
Baba ve Saban koyiindeki Saban Dede ile kardes oldugu ileri 
suriiliir. 

Aynca il merkezinde (^eltek Baba'mn kardesi oldugu kabul 
edilen bir zata ait tiirbe ile Tokat'm Zile ilcesine bagh ayni isimli 
koy ve ayni isimli zata ait bir tiirbenin varhgmdan da soz etmek 
yerinde olacaktir 184 . 

Davullu Dede, merkeze bagh Karalar koyiinde Davullu 
Tepe'de yatmaktadir. Davullu Dede'nin Horasan'dan gelmis, 
burada sehit diismiis oldugu kabul edilir 185 . Bir soylentiye gore bu 
yoreye bes kardes olarak (Davullu Dede, Karacalar Tekkesi, 
Kevgir Baba, Turna Dagi Ziyareti, Damil Baba) gelmislerdir. 

Aynca Altmyayla ilgesinin Serinyayla koyiinde de ayni 
isimle bir yatir bulunmaktadir. 

Horasan erenlerinden oldugu kabul edilen Gazi Baba 
Sivas'a 51 km. uzakhkta olan Gazz/cqy'deki camiinin yamnda 
medfundur 186 . 1999 yilmda koyliiler tarafmdan bir tiirbe yapilmis 
olup mezari 5-6 m. uzunlugundadir. Halk, basta deprem olmak 
iizere koylerini 9esitli felaketlerden koruduguna inamr. Yola 



183 Kaya D. Sivas'ta Yatmakta Olan Horasan Merkezli Anadolu Erenleri 

184 Durma A. Evliyalar §ehri Tokat. sh. 217 

Kaya D. Sivas'ta Yatmakta Olan Horasan Merkezli Anadolu Erenleri 

186 Kaya D. Sivas'ta Yatmakta Olan Horasan Merkezli Anadolu Erenleri 

114 



fikanlar, yolculugun saglikh ge9mesi i9in yanlarma tiirbeden bir 
tas alir, dondiiklerinde tekrar buraya birakirlar. Qe§itli rahatsizhgi 
olanlar dua edip tiirbenin etrafmda tig kere dolamrlar. 

Diger taraftan, tarihi Gazi Baba'ya dayandinlan koyiin 400- 
500 yilhk oldugu ve Gazi Baba'nm Osmanhlar doneminde koyiin 
orta kismmda yer alan ve G61 adi verilen yere yerlesmis oldugu 
ileri siiriiliir 187 . Koyiin niifusunun zamanla artarak bir boliimiiniin 
§arkisla il9esine bagli olan Gazibey'e ge9tigi goriiliir. 

Horasan'dan yola 9ikan kirk veli, once Kirklar Dagi'na gelir 
ve daha sonra Anadolu'nun muhtelif yerlerine giderek Yesevi 
diisiincesini yayarlar. Bunlardan birisi de Sivas'm Toku§ koyiine 
yerlesir. Faaliyet gosterdikten sonra vefat eder. Mezan Kirklar 
Dagi'nm iistiindedir. Tokus koyiinde Kirklar Baba tiirbesi bulunur 
ve her yil Kirklar senligi diizenlenir. 

Olukman koyiinde medfun bulunan Lokman Baba'nm 
Horasan erenlerinden oldugu soylenir. Koyiin, bu tiirbenin varligi 
dolayisiyla kurulmus oldugu ve ismini bir hekim oldugu kabul 
edilen Lokman Baba'dan aldigi ileri siiriiliir. Eskiden 9esitli 
dilekler i9in buraya gelenler tiirbe duvarma tas tuttururmus. Fel9li 
hastalarm ziyaret ettigi tiirbede dilegi ger9eklesenlerin kurban 
kestikleri goriiliir. 

42 ilbeyli koyiinden biri olan Akgainig'te caminin oldugu 
yerde bir biiyiik zatm kabri bulunmaktadir. Koyiin ismini 
yamndaki dagdan (Purdan) almis oldugu ileri siiriiliir. Eskiden o 
dagm iizerinden yol ge9ermis ve koyiin yashlan o yolun adma 
Agcainis derlermis. 

Eski adi Kesrik olan Akkog koyiinde bir kale ve tiirbe 
bulunmaktadir. 



187 www.gazikoy.meb.kl2.tr 



115 



Eski ismi Ebugen olan koyiin giineydogusunda yer alan 
tepede bulunan evliyanm admin Mehmet Dede olmasi sebebiyle 
daha sonralan koyiin adi Dedeli olarak degistirilir 

Emirhan'm ne zaman kuruldugu bilinmemekle beraber, 
rivayete gore dort karde§ olan ve giiniimiizde mezarlan cevredeki 
ii9 ayn yiiksek tepesinde bulunan £avu§ Dede, Sih £oban ve Ardi? 
olarak anilan kardesler tarafmdan kurulmustur. Bu zatlarm 
mezarlan hastalar tarafmdan sifa amaciyla ziyaret edilmektedir. 

Eski ismi, koyde tiirbesi bulunan Seyh ibrahim Efendi'nin 
soyadi olan Torniik'ten gelen koyiin adi, 1990'h yillarda Gozeli 
olarak degistirilir. Koy mezarhgi i9erisinde Torniiklii Seyh Ibrahim 
Efendi'nin tiirbesi bulunmaktadir. Seyhin kabri, sevenleri 
tarafmdan siirekli ziyaret edilmekte ve ziyaret9i akmma 
ugramaktadir. Ibrahim Efendi'nin, 1900'lii yillarda, koyliilerin bir 
sorusu iizerine Atatiirk'un gelecegini isaret etmis oldugu anlatihr. 
"San benizli, 9akir gozlii, ismi Kemal olan birisi gelecek; bu ki§i 
biiyiik bir komutan ve devlet adamidir. Ona uyun ve yardimci olun, 
verginizi verin", der 

Hanh koyii ilk olarak "Han Onii" adi verilen mevkiye 
kurulmustur. Burasi Kizilova koyii ile Hanh arasmda, Hanh'ya 
1,5-2 km. uzaklikta bir yerdir. Koyii kuranlar burada bir sure 
ya§adiktan sonra ilk yerlerini terk ederek koyiin bugiinkii yerine 
gelip yerlesirler. Anlatihr ki, burasi sazhkmi§. Zamanla suyu 
gekildikge koy de geni§lemi§. "Sultan IV Murat Bagdat'i fethe 
giderken her 10 km/de bir han yaptirmi§. Bunlardan birisi de Hanh 
koyiiniin hamymi§." 1844 tarihli temettiiat defterine gore, 78 haneli 
Hanh koyii ilbeyli yoresinin en kalabahk koyiidiir. Koyde han 
olmasi ve onemli bir yol tizerinde bulunmasi sebebiyle Hanh 
koytinden birgok yerli yabanci seyyahlar ge^mistir. 1851 yihnda 
Hanlfya ugrayan A. D Mordtmann §unlan yaziyor; "Saat 06 
sularmda Sivas'a sekiz saat uzakhktaki Hanh' day dik. ... Hanh 
ismini Seyyah Niebuhr da yiiz yil once duymustu. Biiyiik bir 

116 



ihtimalle geldigimiz yerin tarn adi Latifin Hani (Kiepert'in 
haritasmda bulunan Kialteh admi kimse duymamis). Latifin ham 
70-80 haneden ibaret, 5000 kurus vergi odemekle yiikiimlii bir 
Miisliiman koyii. Koyliiler gegimlerini tahil ve hayvan 
yetistirmekle temin ediyor. Turn yore giplak oldugundan yakacak 
olarak tezekten baska bir sey beklenemezdi. Ancak koyiin 
kahyasmm kucagmda, bizi ve diger misafirleri (bir molla, bir 
dervis ve dort yolcu) lsitmak igin kesilmis odun goriince 50k 
sasirrmstik. Molla dervis ve kahya 50k konuskandir. Gecenin 
yarisma kadar sohbet ettik". 1890 yilmda Sivas'a gelen Vital 
Cuinet Hanlf yi Sivas Merkez kazasma bagh bir nahiye olarak 
gosterir. 

Haydarh'nm 1000 yil once kuruldugu anlatilir ve koyiin 
kurucusunun Haydar Baba diye biri oldugu rivayet edilir. 

Rivayetlere gore, Hidir Baba admda bir veli savas 
zamanmda du§mam kovalarken koyiin iist tarafmda bugiin hala 
bulunan kar§ihkh iki kaya arasmdan atiyla atlamak ister. Fakat 
aradaki mesafe uzak oldugu icin kar§iya gefemez. At bu uzak 
mesafeyi atlayamaz, ancak kayamn bir yiiziine ula§abilirse de, 
yuvarlamrlar. Hidir Baba orada dii§erek §ehit olur. Atm kar§i 
kayada bir nal izi bulunur. 1990'h yillara kadar nal izlerinin 
goriilmekte oldugu anlatilir. Halk bundan esinlenerek koyiin ismini 
Hidirnah koyar. Bugiin hala Hidir Baba'nm tiirbesi bu kayamn 
iistiinde bulunur. 

Karabalgik'm Sivritepe olarak adlandinlan kesiminde, §ih 
Necip Tiirbesi yer almaktadir. 

Karayiln, Sivas merkezine 28 km. uzakhktadir. Sikisik ve 
derinlemesine yerlesim diizeniyle her yone yayilan Karayiin 
bucagi, esas itibariyle dogu-bati hatti boyunca yol iizerinde yer ahr. 
Koyiin giineyinde "pur" adi verilen ve alti derin magaralarla ve su 
kaynaklanyla dolu olan bir bolge bulunmaktadir. Giiney dogu 



117 



bolgesinde ise "ziyaret" adi verilen ve iizerinde bir yatir bulunan 
yiiksek kayahk bir tepe vardir. 

Dogan Kaya Horasan merkezli Anadolu Erenlerinden il 
merkezinde Arap Dede, Celtek Baba, Davullu Dede, Gazi Baba, 
Kirklar Dagi, Lokman Baba ve Seyh Coban'i kaydeder 188 . 

Sivas sehir merkezinden hava limanma giden yol iizerinde 
jipsli dogal tepe iizerinde yer alan Huykesenhiiyiigii, Celebiler 
Koyii'niin dogusundadir. Cimento fabrikasi, knag bir bozkir olan 
Huykesen mevkiinde kurulmustur. Bugiin Anadolu Sel9uklulari 
doneminden kaldigi tahmin edilen surlarm ortaya cikanlmasiyla 
birlikte Sivas Havaalam yolu iizerinde bulunan Huykesen 
Kilisesi'nin de turizme kazandinlmasi amaciyla 9ahsma 
baslatddigim goriiyoruz. Surp Hagop, Anabad ve Khonirgirdur 
(Huykesen) sehrin yakm gevresinde bulunan Ermeni manastirlar 
idi. Yasar Kalafat oksiiriiklii 9ocuklarm sifa bulmasi i9in gotiiriilen 
Oksiiriik Baba ile huysuz 9ocuk ve kocalarm uslanmalan i9in 
gotiiruldiikleri Huykesen Ziyareti'nden soz eder. 

Tanyu, Sivas cevresinde Huy Kesen ismiyle anilan ozel bir 
duruma dikkati geker. "Bir vakitler, bunun Ermeni kilisesinde 
(Huyu Fena) bulundugu, huyu fena olanlarm, titizlerin, delilerin 
evvelce papaza okunduklanm haber aliyoruz. Burasi adak yerinden 
farkh olarak bir tedavi yeri halinde kullamlmak isteniliyor. 
Hastanm 9enesinin altma papaz 9amur siiriiyor, aklmi 
oynatanlardan papazla doviisenler 9ikiyormus. Yalmz cin 
tutanlarm cini gavursa Rum kilisesine gidiliyor, kesislere 
okunuyormus.", der 189 . Sivas'ta Huykesen, mazisi Selguklular 
donemine kadar uzanan bir kiliseye; eski Meryem Ana Manastirma 



188 Kaya D. Sivas'ta Yatmakta Olan Horasan Merkezli Anadolu Erenleri 

189 Tanyu H. Ankara ve Cevresinde Adak ve Adak Yerleri. Ankara 
Universitesi Basimevi. 1967 

118 



ad olarak giinumiizde restorasyonu ile ilgili faaliyetlerden soz 
edilmektedir. 



Akmcilar Evliyalan 



1888 Salnamesinde Su§ehri Kazasi simrlan icin verilen 
bilgiler §6yledir. "Eazze-i kiram ve guzattan Kara Yakup Gazi 190 
ve §eyh Bahaeddin Veli ve Coban Dede 191 kaza-i mezburda 
medfun ve zaviyeleri ma'mur ve meksuftur 192 . Mu§aru'n-ileyh 
Kara Yakup Gazi Hulefay-i Ra§idin'den Hz. Ebu Bekr es-Siddik 
Radiyallahu Anh Efendimizin siilale-i tahirelerinden olup 
zaviyeleri ma'murdur. §eyh Bahaeddin Hazretlerinin dag 
ittisalinde cilehanesi oldugu gibi asasiyla cikarmi§ oldugu sicak 
suyun bazi katresi tesbih tanesi gibi elvan-i muhtelifede tehacciir 
eder". 

1860 yilmda Su§ehri ilce oldugunda Akincilar (Ezbider) 
nahiye olur. 1958 yilmda bugiinkii belediye te§kilati kurulur, 1962 
yilmda Yukan Ezbider olan ismi Akmcilar olarak degi§tirilir ve 
1990 yilmda da Sivas'a bagh ilce konumuna getirilir 193 . ilcede 
giinumiize gelebilen tarihi eserler arasmda, Roma donemine ait 
oldugu samlan bir kale kalmtisi, Hatipoglu Camisi, Bahattin §eyh 
Tiirbesi, Yusuf §eyh Tiirbesi bulunmaktadrr. Aynca Akmcilar 
merkezde Deliklita§ diye anilan magara ve yeralti tiineli, 



190 Bugiin Gblova ilgesine sekiz km mesafede bulunan Karayakup 
kbyiinde medfundur. 

191 Gblova il^esine 14 km mesafed bulunan Cobanh Kb^'nde 
medfundur. 

192 Akta§ S. Hicri 1300 (M. 1884) ve Hicri 1302 (M. 1886) Tarihli Sivas 
Vilayet Salnamelerinin Guniimuz Harflerine Cevrilmesi ve 
Degerlendirilmesi. Erciyes Uni. Kayseri. 2005 
193 http://www.sivasakincilar.bel.tr/ 

119 



Dogantepe koyiinde Bahattinseyh deresinde £ilehane admda bir 
magara yer alir. 

Il9eye 14 km. mesafede bulunan Dogantepe'nm eski adi 
koye ismini veren Bahattin §eyh'ten gelir.1980 yilmda heyelan 
nedeniyle koyiin eski yerlesim yeri terk edilerek bugunkii yerlesim 
yerine tasmir. Koy merkezinin kuzeydogusunda Bizans 
doneminden kalma bir kale bulunmaktadir. Kalede su kanallarmm 
baglandigi havuz, merdivenler, gozetleme kulesi, ok atma yerleri, 
ve Rum mezarlan belirgin bir sekilde gorulmektedir. 

Bahattinseyh tiirbesi koy merkezinin iir; km. dogusundadir. 
£evresinde her mevsim yaklasik olarak 25 derece sicakhkta suyu 
bulunan bir cermik vardir. Bu suyun cilt ve mide rahatsizhklarma 
iyi geldigi bilinmektedir. 

Buraya gelen halk, muratlarma kavusmak i9in dualar eder. 
Anlatildigma gore, Bahattin §eyh Horasan'da yasayan yedi 
kardesten birisidir. Babalan bunlan toplar. Allah tarafmdan yedi 
farkh yere gonderilen taslarm bulundugu yerlere gitmelerini soyler. 
Bahattin tasmm diistugu yer olan Dogantepe koyiine gelip 
faaliyetlerine baslar. Onunla ilgili anlatdanlar 9esitlidir. 

". . . Birgiin Bahattin Baba ve muritleri ders okurlarken §eyh 
Nusret Hazretleri muritleri ile geldiler. Miiritlerden her birine; 
'Birer tas getirin.' dedi. Kirklardan her biri birer tas getirdiler. 
§eyh Nusret, Hasan Baba'ya buyurdu: 'Hasan'im kirklarm her 
birisinin ismini bu taslara yaz, her birisini bir yana at. Herkes kendi 
ismini yazan tasi hangi yerde bulursa, o yer sizlere mekan olsun.' 
§eyh Bahattin Hazretleri de ismini yazan tasi Susehri'nde buldu ve 
oraya yerlesti..." 

Bir soylentiye gore de Bahattin §eyh Hazreti Peygamber 
efendimizin sahabelerindendir. Peygamberimizin, "Hepiniz bir ok 
atip oklarm bulundugu istikamete gidiniz ve orada Islamiyeti 
yaymiz", emrine uyar. §eyh Bahattin Hazretleri de okunu bu koyde 

120 



bulur. Civar il, il9e ve koyler Bahattinseyh'in riirbesine gelerek 
burada mevlit okuturlar. Menkibeye gore, Bahattin Hazretleri 
Dogantepe koyiine gelir. O sirada dag, ustiine gelmeye baslar. 
Sirtmi daga vererek, "Bana zarar verme" der. Dagi durdurur. 
Bugiin dahi Bahattin Hazretleri'nin sirtmi verdigi kayamn tizerinde 
9ukurluk vardir 194 . 

Kutlu Ozen Bahattin Hazretleri'nin Belh'ten hareket ederek 
once Kerbela'ya gelmis olduguna inamldigim yazar. §eyh, 
Hz.imam Htiseyin'in makamim ziyaret eder 195 . Yemek pisirip 
ziyafet verir ve evliyahgmi a9iklar. Burada iken aylardan Asure 
ayidir. §am'm evliyasi, Rum'un erenleri ve Horasan pirleri, ctimle 
erenler-evliyalar orada hazir bulunmaktadir. Evliyalar Bahattin 
Baba'yi imtihan etmek isterler. Bahattin Baba'ya hitaben, "Bir 
geyik yavrusu ile doksan bin evliyayi doyur" derler. Bahattin Baba, 
Kerbela'ya nazar kilar. Gordtiler ki bir geyik kuzusu meleyerek 
dogruca Bahattin Baba'nm yanma gelmektedir. Allah'm izniyle 
dile gelen kuzu, "Beni kurban eyle, evliyanm kursagma nasip 
olayim" der. Bahattin Baba, hemen tekbir ahp kuzuyu kurban 
eyler. Atessiz ve susuz olarak kurbani pi§irir. Doksan bin evliyaya 
taksim edip yedirir. Hepsi doyar. Ondan sonra evliyalar nazar edip 
goriirler ki kuzu tamam duruyor. Bahattin Baba, geyik kuzusuna 
dua eyler. Kuzu dirilip Kerbela goliine gider. 

Il9eye 14 km. mesafede bulunan Yusufyeyh koyiinde Kelkit 
irmagi kenarmda koye ismini veren zatm tiirbesi bulunmaktadir. 



194 Ozen K. Anadolu Erenlerinin Menkibeleri 

195 §am'da Emeviye Camii'nin ortasindaki Hz. Yahya (a.s.) Peygamberin 
tiirbesi gibi Caminin ifindeki bir baska tiirbe de Peygamber Efendimizin 
torunu (Hz. Ali Efendimizin oglu) Hz. Hiiseyin'in makami. Rivayete gore 
Hz. Hiiseyin Efendimizin Kerbela'da basibozuk taife tarafmdan 
govdesinden kihfla aynlan miibarek basi buraya getirilmis. tizerinde 
Seyyidina Hz. Hiiseyin yazih dikdortgen seklinde giimiis kaplamah bir 
yerde muhafaza edilir. 

121 



Altinyayla Evliyalari 



1882'de Sivas beylerbeyligine bagh bir sancak olarak 
teskilatlanan Tonus onemli bir konaklama yeridir. §arkisla ilcesine 
bagh bir nahiye iken 1 972 yilmda yurt genelinde yapilan yerlesim 
birimlerinin isim degisikligi esnasmda Tonus, Altinyayla olarak 
degistirilir. Ayni yil belediye teskilati kurulan Altinyayla 1990 'da 
ilce statiisiine kavusur 196 . 

Arap Dede §arkisla ile Altinyayla ilceleri arasmdaki askeri 
radar sisteminin yer aldigi yiiksek bir tepede bulunuyor 197 . Dogan 
Kaya Arap Dede'nin hem Aleviler, hem de Siinniler tarafmdan 
ziyaret edilen bir adak yeri oldugunu kaydeder. Bu mevkie radar 
sistemi kurulmadan once bircok aksam burada ates yandigi iddia 
edilir. Radar kurulurken Arap Dede'nin kabri kaldinlmak istenir. 
Fakat kazi yapan greyder arizalamr. Bu emri veren riitbeli subayin 
da hastalandigi ve bundan vazgecilip etrafmm cevirilerek ziyaret 
yeri haline getirilmis oldugu anlatihr. (^ocugu olmayanlar ve cesitli 
dilekleri olanlar tarafmdan burasmm ziyaret edildigi nakledilir. 
Altmyaylah bir kadmm ziyaretinde siyah bir tavuk kestirmis, 
ifinden de ikiz focugunun olmasmi dilemis ve daha sonra ikiz 
cocugunun diinyaya gelmis oldugu anlatihr. Ozellikle Kadir Gecesi 
ve diger miibarek gecelerde burada lsik peyda oldugu bircok kisi 
tarafmdan ileri suriilur. Arap Dede'nin, Horasan erenlerinden olup 



196 www.wikipedia.org/ 



197 Kaya D. Sivas 'ta Yatmakta Olan Horasan Merkezli Anadolu Erenleri 

122 



Boz Dede, Ebu Kays Hashasi, Kiipeli Baba, ve Davullu Dede'nin 
kardesi oldugu ileri siiriiliir. 

Boz Dede yatin diye bilinen ziyaret yeri, il9eye dokuz km. 
mesafede bulunan Serinyayla koyiiniin hemen yam basmdaki boz 
renkli bir tepededir 198 . Boz Dede denilen yerde asfalt calismalan 
icin mucur 9ikanlmaktadir. Yatira genellikle gelecekle ilgili bir 
takim istekleri olanlar gider ve horoz cinsinden seyler kesilir. 
Qevredeki biitiin evliyamn Persembe giinii aksami burada 
toplandigma inamlir. Boz tepenin taslarmm ugurlu oldugu kabul 
edilir ve ugur olarak kullamhr. 

Davullu Dede Serinyayla koyuniin eteklerine oturdugu 
yalcm kayahklarm iistiinde, daha iferilerde bir yerdedir. Ziyaret 
yeri, davul seklindeki kaya parcalarmm list iiste yigilmasiyla 
olusmus bir tas yigmi seklindedir. Davullu Dede'nin kardesleri 
Arap Dede ve Boz Dede ile birlikte Horasan Erenlerinden oldugu 
ileri siiriiliir. Anlatildigma gore, Davullu Dede diismanla 
savasirken askeri savasa hazirlamak i9in Osmanhdaki mehteran 
boliigiiniin yaptigi gibi davul calar ve tekbir sesleri getirirmis. 
Davullu Dede'yi de focugu olmayanlar ziyaret ederek horoz 
keserler. £ocugu olmayan kadmm boynuna bir yular gecirerek 
sekiz on defa kayamn etrafmi dolandinrlar. Bu ziyaretten sonra 
diinyaya gelen focuk erkek olursa admi "Kaya", kiz olursa "Sati" 
koyarlar. Davullu Dede ziyaret yeri koye uzak ve yollan da bozuk 
oldugu icin cogunlukla yaz aylarmda ziyaret edilir. 

Corugun Ocagi ilge merkezindeki Hiiyiik denilen bir 
tepenin eteklerinde olup burada bir ziyaretin bulundugu bir sure 
oncesine kadar bilinmiyordu 199 . Dogan Kaya, vaktiyle tiirbenin 
bulundugu yere bazilarmm tezek yigmi yapmis olduklarmi ve 
temiz tutmadiklarmi nakleder. Giiniin birinde yash bir kadm 



198 www.serinyayla.com/ 

199 Kaya D. Sivas'ta Yatmakta Olan Horasan Merkezli Anadolu Erenleri 

123 



riiyasmda bir ko9 goriir. K09 burayi pislik i9inde tutan kisiyi 
boynuzlar ve eger burayi temiz tutmazlar ise helak olacaklarmi 
soyler. O giinden sonra halk burasmi temizler ve etrafmi taslarla 
9evirerek bir ziyaret yeri haline getirir. Altmyayla'nm giinlerde 
en yashsi olan bir kadirun riiyasmda da gogsiiniin iizerinde kan izi 
bulunan asker elbisesi giymis bir kisinin namaz kildigmi gormiis 
oldugu anlatihr. Bu riiyamn burada yatan kisinin Anadolu 
Gazilerinden olduguna delalet ettigi kabul edilir. Daha sonra 
Altmyaylahlar buraya bir tiirbe yaptirarak i9erisine seccade, hah, 
bir tabut ve sancak koyarlar. 1999 yihnda Altmyayla Belediyesi bu 
tiirbeyi onararak dis cephesine burada yattigi iddia edilen sahsm; 
Ebu Kays Hashasi'nin ismini yazdinr. Ebu Kays'm Horasan 
erenlerinden oldugu kabul edilir. Bazi miibarek gun ve gecelerde 
burada lsik yandigi ve hamile iken burayi ziyaret eden kadmlarm 
90cuklarmda bir evliya nisanmm olustugu soylenir. Eskiden tiirbe 
igine su dolu testi konur ve Hashasi Hazretleri bu su ile abdest 
ahrmis. Bir soylentiye gore ise, burasi Kartallar siilalesine mensup 
bir kadma ait olup kadm burayi harabe halinde birakip g09er. Daha 
sonra kadinin 119 oglu sebepsiz yere aniden oliir. Corugun Ocagi 
denmesinin sebebi ise, bu yerin simdiki sahiplerine Coruklar 
denilmesidir. Fakat burada yatan kisi Coruklar siilalesinden 
degildir. inanisa gore, Ebu Kays Hashasi Baba Tiirklerin 
Anadolu'yu fethettigi zamanlarda yasamis, Anadolu'nun 
islamlasmasmda biiyiik katkilan olmus ve hatta bazi Rumlarm 
Miisluman olmasma vesile olmustur. Ocaktaki tiirbenin iizerinde 
de "Horasan Erenlerinden Ebu Kays Hashasi Baba" yazihdir. 
Guniimuzde 90cugu olmayanlar, 90cugu sara hastasi veya sakat 
olanlar, 90cuklarmi getirerek burada yarim saat uyuturlar. Cocugun 
iyilesmis olarak ayaga kalktigi anlatihr. Her 9esit hastahgi olanlar 
burayi ziyaret ederler ve burada dua ederler. Ailesinde ge9imsizlik 
olanlar, ge9im sikmtisi 9ekenler burayi ziyaret ederler. 
Anlatildigma gore, Altinyaylah birisinin ayagi ve eli kiit olmus ve 

124 



hi9 hareket edemiyormus. Buraya gelerek yarim saat uyumus ve 
dip diri ayaga kalkarak yuriimus. "Bir kadm agzi dili tutulmus 
olarak buraya gelir ve ocakta yarim saat uyuduktan sonra konusur 
halde kalkar ve evine gider." Tiirbeye, bas, kal9a ve bel agnsi 
olanlar da sifa bulmak i9in gelmektedir. Bakimi halk tarafmdan 
yapdan turbenin ydhk 100-150 ziyaret^isi oldugu soylenir. 

Kara Tonus dagi ilfenin giineyinde bir hat boyunca uzanan 
daglardir. Kara Tonus yatiri olarak bilinen yerde herhangi bir 
mezar olmayip dagm tepesinde bir fukurda cevresi siyah taslarla 
9evrili kiifuk bir alandir. Ozellikle 20-30 yd once burasmi 
Altmyayla ve cevresindeki koylerden bir9ok kisi ziyaret 
ediyormus. Fakat giinumuzde pek az insanm ziyaret ettigi anlatdir. 
Burada yatan kisinin Ebu Kays Hashasi Baba'nm kardesi oldugu 
kabul edilir. Burayi ziyaret edenler genellikle yanlarmda boncuk, 
igne ve renkli faput par^alan goturiirler. Bu parfalan taslarm 
arasma atarak herhangi bir dilek tutarlar. Tutulan bu dilegin kabul 
olacagma inandir. Anlatdir ki, Tahyurdu Said Efendi yagmur duasi 
yapacagi zaman koyluleri toplayarak Kara Tonus yatirmda dua 
edermis. Tahyurtlu bir kisinin burasmi hazine var diye kazarak 
dagittigi ve daha sonra kendi 6z oglu tarafmdan vurularak 
olduriildiigu soylenir. 

Devletli Dede olarak bilinen ziyaret mekam ilceye uzakhgi 
iir; km. olan Gumugdigin koyiindedir. Devletli Dede yatiri bundan 
bir sure oncesine kadar kimse tarafmdan bilinmez iken, 
Giimusdigin koyiinden yash bir kadmm gordiigu bir riiya iizerine 
aciga 9ikar. Kadmm riiyasmda yash bir dede bu mekamn temiz 
tutulmadigim bunun icin bu yerin sahibinin basma bir bela 
gelecegini soyler. Anlatddigma gore bu yerin sahibinin iki oglu 
gene yasta ohir. Daha sonra bu yerin sahibi olan kisi, burayi kiiciik 
bir daire seklinde 9evirir ve i9erisine bir aga9 diker. Eskiden 
burada miibarek gecelerde bir lsik yandigi soylenir. Ydlar once 
yash bir kadm buraya aksamlan bir ibrikle su koyarmis. Sabah 

125 



vardiklarmda suyun bittigini goriirlermis. Osmanli doneminde 
burada Gumuslii isminde bir han bulundugu ve Devletli Dede'nin 
bu handa hizmet eden tarikat ehl-i bir zat oldugu iddia edilir. 
Anlatildigma gore Devletli Dede, bir gun tandirm basmda oturur 
iken, "Keske param olsa da Hz. Peygamberin rrmbarek kabrini 
ziyaret etsem, bir kez olsun Hacc'a gitsem" diye iginden gegirir. 
Orada uyuya kahr ve bir riiya goriir. Riiyasmda, "oturdugun yeri 
kaz, orada altm var", denir. Oturdugu yeri kazar ve gercekten bir 
kiip altm bulur. Bu parayla birkac kez Hacc'a giderek, Kabe'yi 
ziyaret eder. 

Cevre koylerden her tiirlii rahatsizhgi olanlar burayi ziyaret 
ederek dua eder. Burada karsilastigi insanlara seker, biskiivi vb. 
yiyecekler dagitir. Ozellikle cocugu olmayanlar, kafasi, dizleri 
agnyanlar burayi ziyaret ederek kabrin icerisinde on dakika uyurlar 
ve bu kimselerin daha sonra iyilestikleri soylenir. Hatta bazi 
kimseler sakat kuzulan ve cocuklari burada yatirir ve daha sonra 
dua ederek buradan ayrihr. 

Vaktiyle Yeniil Sancagi adi altmda bir sancak kurularak 
burasi Halep ve §am'dan otlak ve yaylak amaciyla gelen Turkmen 
asiretlerinin iskan sahasi olarak belirlenir 200 . Aym zamanda bu 
topraklar; II. Selim'in hammi ve III. Murad'm annesi olan Nurbanu 
Sultan (diger adiyla Atik Valide Sultan) tarafmdan satm almarak 
vakfedilmis bir bolgedir 201 . Bu topraklan yaylak olarak kullanan 
konargofer Tiirkmenlerden alman vergiler, vakfm Uskiidar'da 
bulunan hayir eserlerine ve burada gorev yapan memurlara gittigi 



200 http://www. deliilyas.com/ 



201 Ilhan §ahin TDV Islam Ansiklopedisi'ne yazmis oldugu makalede 
sunlan kaydeder. Nur Banu Sultan (1530-1583) Istanbul'da Mercan'da, 
Alemdag'da ve Langa'da yaptirdigi cami, mescid, imaret ve hamam gibi 
eserlerin yamnda ozellikle Uskiidar'da insa ettirdigi Atik Valide Sultan 
Camii ve Kulliyesi ile tammr. Cenazesi Ayasofya'da II. Selim turbesine 
defnedilir. 

126 



ifin bu bolgeye Uskiidar Topragi, bolgeyi yaylak olarak kullanan 
Tiirkmenlere de Uskiidar Turkmeni denilmekteydi. Deliilyas 
ismine ilk defa Kanuni Sultan Siileyman zamanmda 1548 tarihli 
Yenil Kazasi Tapu Tahrir Defterlerinde rasdamr. Asil adi 
Karacasehir olan koye Deliilyas isimli Turkmen obasi iskan 
edildigi i9in daha sonra Deliilyas koyii olarak isim ahr. Deliilyas 'a 
yerlesen Tiirkmenler, Bayat Boyu'na mensupturlar. Yine, Yeniil 
Kazasi'nm 1583 tarihli Tapu Tahrir Defteri'nden Deliilyas 
Koyii'niin bu tarihlerde konargocerlikten yerlesik hayata gectigi 
goriiliir. 1845'te Deliilyas koyii 61 hane olup niifusu 300 
civarmdadir. 1321 salnamesinde nahiye olarak gecer. Deliilyas, 
bugiin Sivas'm Altmyayla llcesi'ne bagh bir belde konumundadir. 
Deliilyas Belediyesi 1965 yihnda kurulmus, boylece elektrik ve 
suya kavusmustur. Kasaba halkmm 90gu tarim ve hayvancihkla 
ugrasir. 

Ziyaret Tepesi Deliilyas kasabasmm merkezinde, Deliilyas 
Belediyesi'nin tarn karsismdaki ku9iik bir tepeden ibarettir. 
Deliilyas kasabasmda bunun gibi ku9iik tepelerden birka9 tanesi 
ziyaret yeri olarak bilinir. Bu ziyaret yerlerine halk arasmda 
"Dede" denilir. Bu mekanlarda Allah dostu velilerin yattigma 
inamhr. Bu tepenin iizerinde daha onceleri mezar, kabristan, tiirbe 
vb. hi9bir sey yok iken 1999 yihnda Deliilyas Belediyesi burasmi 
demir bir cit ile gevirir. Tepenin iizerine dort buguk m. 
uzunlugunda iki m. eninde bir mezar yeri diizenlenir. Sag tarafi da 
dikenli tellerle 9evrilir ve i9erisine 9am fidani dikilerek 
aga9landirdir. Burada yatir olduguna, yatan kisinin kim olduguna, 
ne zaman gomiildiigune dair hemen hi9bir bilgi mevcut degildir. 
Sadece Efkari baba mahlasiyla siir soyleyen, halk arasmda da Haci 
Mekke olarak bilinen yash zat, burada iyilerden birisinin yattigmi, 
bunu birka9 kisinin riiyasmda gordiigunii hatta bazi kisilerin burada 
yanan lsik gordiiklerini soyler. Bir yash kadm buraya onceleri 
ibrik ile su koyuyormus ve sabaha kadar bu su bitiyormus. 

127 



Anlatildigma gore, burada yatan kisi bu su ile abdest alarak sabaha 
kadar namaz kihyormus. Burasi da diger ziyaret yerleri gibi 
hastalar, dilek dileyen gene kizlar ve yashlar tarafmdan ziyaret 
edilir ve burada dua okunur. Daha onceleri burayi ziyarete 
gelenlerin sara, kekemelik, ayak sakathgi vb. 9esitli hastahklara 
?are bulmus oldugu iddia edilir. 

ileeye sekiz km. mesafede bulunan Deliilyas kasabasmda 
yasamis olan Efkari Baba'nm asil adi Haci Demirel'dir. Sairlik 
yonii de bulunmakla birlikte Efkari baba'nm kayda gecirilmi§ 
hemen hi9bir siiri yoktur. Saghgmda siirlerini Asik Murat 
(^obanoglu'na vermis oldugu soylenir. Efkari Baba 1919 yilmda 
Deliilyas kasabasmda diinyaya gelmis olup nufusta anasimn adi 
Mevliide, babasmm adi Omer olarak kayithdir. Efkari'nin 119 erkek 
iki kiz olmak iizere bes 9oeugu vardir. Son senelerini yuriiyemez 
bir halde evde oturarak ge9irmis olan Efkari Baba'nm bu 
durumdan rahatsiz oldugu bilinmektedir. 

Efkari Baba'nm hi9bir tarikata bagh olmadigi fakat 
Ihramcizade Ismail Hakki Efendi ile saghgmda sik sik gorustiikleri 
ileri siiriilur. Onun kendisini ziyaret edenlere farkh tavsiyelerde 
bulunmus oldugu anlatilir. Deliilyash birgok kimse Efkari 
Baba'nm Islam ilimleri tahsili yapmadigim, fakat ozellikle kis 
aylarmda Davullu Dede'ye giderek siirekli Kuran-i Kerim 
okumakla mesgul oldugunu soyler. Bir9ok kimse Efkari Baba'nm 
Hizir (a.s) ile gorustiigiinu, onun seyhinin Hizir (a.s) oldugunu 
iddia eder. Hatta yine bir9ok insan tarafmdan Efkari Baba'nm 
keramet sahibi olarak U9tugu da iddia edilir. Altmyayla ve 
9evresinde yasayan insanlar onu Haci Mekke olarak tamrlar. 
Birgok kimse de onun igin Mekke Kusu demektedir. 'Mekke 
Gezgini Meczup'a bu lakaplarm takilmasmm sebebi, bircok 
hacirun onu Hacc'a gitmedigi halde orada gordugiinii iddia 
etmesidir. Hatta bazi kisiler onu U9arken gordugiinii dahi nakleder. 



128 



Halk arasmda bu tiir soylentilerin fogalmasi, ona "Haci Mekke" 
denilmesini, su beyti de onun Efkari olarak anilmasmi saglamistir. 
"Tonus daglannda araniyorum 
Yitirdim e§imi bulamiyorum 
Bugiin efkarhyim gulemiyorum " 

Okul ogretmeninin anlattigma gore, koyhilerin Hacc'a 
gitmedigi halde Kabe'de goruldiigu iddia edilen "Haci emmi" 
(Haci Mekke) zaman zaman okula gelirdi 202 . "Kendisine ikramda 
bulunurduk. Bir gun yine geldi. Cay verdim. I9ti. Bir daha vereyim 
Haci Emmi, dedim. Hayir, icmem dedi. Cay taze vereyim bir daha 
ic, i9in ismir dedim. Bana hie unutmadigim su sozii soyledi: - 
Oglum fazla ikram falakaya benzer." 

O halk arasmda tasawuf ehl-i, goniil erbabi, ermis bir zat 
olarak bilinir ve birgok kerametinden bahsedilir. 2000 yilmda vefat 
etmis olan Efkari Baba'nm kabri Altmyayla ve gevresindeki hemen 
her koyden ziyaret edilmektedir. Genellikle Efkari Baba'nm 
duasim almak ve agn ve sizilar i9in yel ipligi baglatmak i9in 
ziyaret edilir. Askere gidenler, yurt disma 9ikanlar da ziyaretine 
gider, onun ruhunun manen yardimci olduguna inamrlar. 

Iskender Dede ziyareti Deliilyas kasabasmdadir. Genellikle 
burasi "Dede" olarak bilinir. iskender Dede'nin bulundugu yere 
Deliilyas 'in en yiiksek noktasi olan Bostanbasi mevkii 
denilmektedir. Buraya genellikle Deliilyashlar ziyarete 
gelmektedir. Tepenin arkasmdaki 9ukurda ziyaret9ilerin attigi 
taslardan olusan mezar seklinde bir tas yigmi bulunmaktadir. 
Burayi ziyaret edenlerin bu tas yigmma ailelerinin fert sayisi kadar 
tas attiklan anlatihr. Eger ailesindeki fert sayismdan bir tane eksik 
tas atarlarsa o kisinin ailesinden bir kisi oliir. Veya bir tas fazla 
atarsa bu sefer de ailesinde bir kisi artar; yani yeni bir gocuk 



202 http://www.deliilyas.com/ 



129 



diinyaya gelir. Anlatildigma gore, bir gun burayi biri ziyaret eder 
ve, "Eger ger9ekten evliya bir ki§i isen, ben i§sizim, bana himmet 
et de i§ bulayim. Yok eger evliya degilsen ben burasim kazacagim, 
define arayacagim" der. Bu ki§i daha sonra riiyasmda bu mezarm 
alt tarafmda ye§il kiyafetli birinin abdest aldigmi goriir ve daha 
sonraki giinlerde bir devlet dairesinde i§e girer. 

Sa^h Baba (1906-1992), ilceye 14 km. mesafede bulunan 
Kurkgiiyurt koyiinde ya§ami§tir 203 . Asil adi Mehmet Ta§demir olan 
Sack Baba, §arki§la'nm Sofular koyiinden, babasimn 9obanhk 
yapmasi sebebiyle bu koye gelmi§tir. Dedeleri Tiirkmendir. Safli 
Baba olarak bilinmesinin nedeni uzun sack ve sakalh olmasidir. 
Sa9h Baba'nm kendisi de koyde yillarca cobanhk yapar ve daha 
sonralan Devlet Demiryollan'nda i§9i olarak 9ah§ir. Onun tekrar 
koye donerek, 9obanhkla me§gul oldugu anlatihr. Takriben 35 
ya§larmda iken kansi dogum sirasmda oliir. Aym yil Mara§'a bir 
kegi siiriisii gotiiriir ve oradan da yaya olarak Kabe'yi ziyarete 
giderek dort yil siireyle orada kahr. Dondiigiinde ikinci kez evlenir. 
Bu evlilikten dogan bir erkek 9ocugu da kisa siirede oliir. Hayatta 
ilk evliliginden olan bir kiz 90cugu vardir. Mehmet Efendi 
hakkmda kizi Elif Eminoglu §unlan anlatir. "Babam ibadet ehli bir 
insandi. Gece ibadetine 90k onem verirdi. Hayati boyunca para 
kazanmak i9in 9ah§madi. Yaptigi i§leri de hayir i9in yapardi. 
Kur'an-i Kerim'i 90k okurdu. Damlaca magarasmda inzivaya 
cekilirdi. Toplumun diigiin ve eglencesine pek kan§mazdi. 
Omriiniin yansmi Mekke'de ge9irdi. Giybetten ve dedikodudan 
90k sakimrdi. Kendisini ziyarete gelen herkese §u iig tavsiyeyi 
yapardi. 

"Evlatlanm! Siz her an Allah ile birlikte oldugunuzu bilerek 
hareket etmeye r;ali§miz. Ciinkii biz Allah (c.c.)'i gormesek de 
Allah bizi muhakkak goriiyor. Nerede olursaniz olun dogruluktan 



203 http://www.kurkcuyurt.net/ 



130 



asla ayrilmaymiz. Sevgili peygamberimizin buyurdugu gibi, 
"Namaz dinin diregidir. Kim namazi yerine getirirse dini yerine 
getirmis olur." Onun icin asla namazi terk etmeyin. 
Olumii asla unutmayimz. Cunkii her nefis olumii mutlaka 
tadacaktir. Alemde olumsiiz W9 bir canli yoktur. Olumii olmeden 
once tatmak gerekir." 

Safh Baba hayati boyunca takriben 43 kez Hacc'a gitmis ve 
omriinun yarisim Kabe'de gecirmistir. Halep'te bir Naksibendi 
seyhine bagh oldugu ileri siiruliir. 

Sach Baba her Hac ziyaretinden doniiste yamnda bir9ok eser 
getirir. Bu ve diger eserlerinden olusan, Islam dininin onemli 
kaynak eserlerinin bulundugu zengin bir kiitiiphaneye sahiptir. 
Vefatmdan sonra kitaphgmdaki eserlerin birfogu kaybolur. 2004 
yilmda kiitiiphanesinden kalan 1 70 adet Arap harfli matbu eser ile 
40 adet el yazmasi eser kizi Elif Eminoglu tarafmdan, Sivas 
Valiligi'ne bagislamr. Bu eserler halen Ziyabey Kiitiiphanesi'nde 
buhmmaktadir. 

Sa9h Baba ile ilgili Altmyayla 9evresinde onlarca olaganiistii 
olay anlatilmaktadir. Sa9h Baba hayati boyunca koprii, 9esme ve 
yol yapimi ile ugrasmistir. Bir giin, yine koprii yapimi ile 
ugrasirken, yoldan birisi ge9mektedir. Bunu 9aginr. "Ey ogul gel 
biraz yardim et" der. Yolcu traktorden iner gelir ve bes on dakika 
9ahsir. Sa9h Baba ona "Al su bes bin lirayi da git" der. Parayi 
verdigi kisinin an bes bin liraya ihtiyaci oldugu i9in bu olay 
karsismda hayretler i9erisinde kahr. Fakat parayi almak istemez. 
"Haci amca sen Allah i9in 9ahsiyorsun. Bu parayi almam" der. 
Sa9h Baba "eger ben Allah i9in 9ahsiyorsam, Allah bana verir", 
diyerek kizar. O anda oradan ge9en birisi arabadan iner ve Sa9h 
Baba'ya koprii insaatmda kullanmasi i9in bes bin lira verir. 

Kurk9uyurtlu birisinin 90cugu Sivas'ta okumaktadir. Sa9h 
Baba yatsi namazi 9ikisi der ki, "Yarm Sivas'a git de oglunu 
ziyaret et." Bu kisi sabah Sivas'a gider, oglunun okuluna 

131 



ulastigmda bir de ne gorsiin oglu heniiz yeni kaza ge9irmis ve 90k 
agir yaralidir. 

"Sa9h Baba miibarek aylarda Damlaca magarasmda 
inzivaya 9ekilerek birka9 gun ibadet ve zikirle mesgul olur. Yine 
bir kis aymda inzivada iken kar ve firtma kadar siddetlenir ki goz 
gozii gormez olur. Kar, magaramn agzmi kapatir. Iki tane kopek 
gelerek magaramn agzmi a9ar ve Sa9h Baba'mn online diiserek 
koye kadar yol gosterirler. 

Hacca giden bir kisinin pasaportunun siiresi dolar. 
Turkiye'ye donmek ister fakat donememektedir. Bir giin Sa9li 
Baba ile karsilasir. Sa9h Baba ona, "Ni9in Tiirkiye'ye 
gitmiyorsun", der. O ki§i de, "Sa9h Baba pasaportumun siiresi 
doldu", diye cevap verir. Sa9h Baba "Evlat, sen git, sana pasaport 
mu soran var", der. Bunun iizerine adam yola koyulur. Polisler 
yolda kontrol yaparken herkese pasaport sorar, bu kisiye "Sen ge9" 
diyerek, hi9bir sey sormazlar. 

Sa9h Baba halk arasmda takvasi ve ihlasi ile bilinen samimi 
bir velidir. Kabri Kiirkguyurt koyiinde kendisinin yaptigi Akpmar 
9esmesinin tepesindedir. Sonradan buraya bir mescit ve kiimbet 
yapilmistir. Sivas'm bir9ok yerinden hatta Ankara, Istanbul, 
Erzurum gibi biiyiik sehirlerden ozellikle hafta sonlan gelip kabrini 
ziyaret edenler bulunmaktadir. Burada namaz kihp, dua ederler. 

Sa9h Baba vefatmdan kisa bir siire once Kayseri'de 
hastalanmistir. Sivas'tan bazi yakm dostlan telefon a9ip oraya 
gelmek istediklerini soyler. Sa9li Baba da, "Siz gelmeyin. 
Persembe giinii ben gelecegim" der. Persembe giinu Sa9h Baba'mn 
cenazesi gelir. 

Yore halki Haci Mehmet Efendi'nin oliimiine cok 
uzulmiisriir. Kiirk9uyurt koyiinden Hatip (Ismail) Atalay, Sa9li 
Baba i9in yore halkmm duygulanm su misralan ile dile getirir. 

Mezarin yiiksekte Mekke je bakar 
132 



Diktigin kavaklar zikire qikar 

Caminin hizmeti hep sana bakar 

Mezanna nurlar dolsun Hac 'emmi 

Mezarin da Ak Pinar 'in basinda 

Diktigin kavaklar senin karsinda 

Dervislerin cenazenin pesinde 

Mezanna nurlar dolsun Hac 'emmi 

Yollar yaptin da qesme akittin 

Daglarin basina kavaklar diktin 

Mevlamn yoluna gozyasi doktun 

Mezanna nurlar dolsun Hac 'emmi 

Dunya mahnda da servetin yoktur 

Servetin elbisen hayirin qoktur 

Yikilmis kopruler yapani yoktur 

Mezanna nurlar dolsun Hac 'emmi 

Hucreye girdin yastigin tastan 

Asik Hatip soyle sende bir destan 

Koyiin Kurkciiyurdu hepisiyasta 

Mezanna nurlar dolsun Hac 'emmi 

Kurkgiiyurt koyiindeki Kara Ziyaret yatin, ismini verdigi 
dagm tarn tepesindedir. Etrafi kiifiik ta§larla 9evrili olan bu ziyaret 
yerinin bir sure oncesine kadar Kiirk^iiyurt ve gevre koylerden 
gelen ziyaretciler tarafmdan sikca ziyaret edilmekte iken, 
gunumiizde pek fazla ziyaret edilmedigi anlatihr. Burada daha 
once bir Ermeni yerlesim merkezinin ve Ermeni mezarhgmm 
bulundugu ileri suruliir. Burayi ziyaret edenler genellikle cocugu 
olmayanlar ve hastalardir. Ba§i agriyanlar e§arplarmi ya da 
§apkalarmi buradaki taslara siirerler ve daha sonra baslarma 
takarlar. Bu §ekilde hareket edince sihhat bulduklarma inanihr. 
Daha onceleri Kurkfiiyurt, Harmandali, Ta§hhuyiik ve Mutubey 
koyluleri yagmur duasi icin buraya 9ikarak kurban kesip dua 

133 



ederlermis. Fakat yagmur duasi i9in artik Sa9h Baba'nm ziyaret 
edildigi anlatihr. Ozellikle focugu olmayanlar burayi ziyaret 
ederler ve "eger bir oglum olursa burada 119 koyle goriis 
yapacagim" diyerek dilek dilerler. Dilek dileyen kisinin 90cugu 
olursa kurban olarak bir koyun, kog, kegi, horoz, tosun vb. ne 
dilediyse onu alarak birkac. koye davet^i gonderir. Kara Ziyaret'te 
gen9 kiz ve erkekler bu kurbam keser. Etini pisirerek pilav ya da 
9ig kofte yaparlar. O gun aksama kadar eglenirler. Bu giine "goriis 
gunii" denir. Goriis giinune genellikle her koyden gelen davetliler 
katilir. 

IV. Murat'm, 1638'de Bagdat seferi esnasmda ordunun 
Tahyurt'un bulundugu yerden ge9erken konakladigi, bu tarihten 
sonra da, Padisah tahtma izafeten koyun admin "Tahtyurt" olarak 
andmaya baslandigi, sonraki ydlarda da "Tahyurt" olarak tescil 
edilmis oldugu ileri siiriilur. 52 km. mesafedeki §arkisla il9esine 
bagh bir koy iken 1989'da ilfe olan Altmyayla'ya baglamr. 

Tahyurt Koyiinde medfun bulunan Haci Said Efendi (1858- 
1944)'nin soyu Hz. Hiiseyin'e dayamr 204 . Kabri halen tiirbe olarak 
ziyaret edilmektedir. 

Said Efendi'nin babasi Haci Hasan Efendi bir sure imamhk 
yapmak iizere Alacahan'dan Altmyayla'ya gelir ve Dondii 
Hatun'la burada evlenir. Haci Hasan Efendi'yi Tonus'lu Haci 
Usukler'in Haci Mustafa getirterek burada bir medrese a9tinr. 
Bundan sonra Haci Hasan Efendi burada hem medresede ders verir 
hem de imamhk yapar. O tarihte, yoredeki en biiyiik medrese 
Smpah Tekke'dir. Bu tekkenin i9inde 36 adet dershane, firm ve 
hamami oldugu bilinmektedir. Haci Said Efendi burada diinyaya 
gelmistir. 

Bir siire sonra Haci Hasan Efendi tekrar Alacahan' a doner. 
Ilk tahsilini babasmdan alan Haci Said Efendi, 13 yasmda 



204 www.tahyurt.com/ 



134 



Malatya'ya giderek burada aym zamanda akrabasi da olan Ibrahim 
Efendi'den sekiz yil Arapca ve alet dersleri alir. 1878 yilmda 
Kayseri'ye gelen Said burada da, Hunat Hatun Medresesinde 
Kayseri ulemasmdan Haci Torun Efendi'nin ogrencisi Divrikli 
Damat Mehmed Emin Efendi'nin ders halkasma katihr. 13 yillik 
medrese egitiminden sonra miiderris olarak icazetini 1891 yilmda 
alir. Haci Said Efendi, hocasma olan muhabbetinden dolayi 
ogullarmdan birisine hocasimn ismini koymustur. 

Haci Said Efendi'nin sohbetinden gok etkilenen 
Demirkoparan Haci Mehmet Efendi, daha sonra Kizilhuyiik 
koyiinden Haci Ahmet Agayi ve Tonus 'tan Haci Omer Agayi 
yamna alarak Alacahan'a Haci Hasan Efendi'ye giderler. Kendi 
memleketlerinde ilim adami olmadigi icin cocuklarmm ilimden 
uzak kaldiklarmi ve cahil yetistiklerini soyleyerek Haci Said 
Efendi'yi gondermesi ricasmda bulunurlar. 

Haci Hasan Efendi'ye oglunu gonderirse hem onu kiziyla 
evlendirecegini hem de miilk verecegini soyleyerek neslini boyle 
bir kisiye emanet etmek istedigini ve buna kayitsiz kalmamasmi 
soyler. 

Boylece Haci Said Efendi Alacahan'dan got; ederek Tonus 
tarafma gelir ve bugiinku Tahtyurt koyiiniin bulundugu yerde 
kendisine kisa bir zamanda firmi ve hamami da olan tarn bir 
kiilliye yapihr ki, zamanla bu medresede 300-350 kadar 
ogrencisinin oldugu ve 1 8 yil siireyle ders okuttugu nakledilir. 

Demirkoparan Haci Mehmet Efendi, Fatma (Fadime) 
ismindeki kizi ile hoca efendiyi evlendirir ve bugiinku Radar 
mevkiinde bulunan Tomas bolgesinin tapusunu kizma verir. Haci 
Said Efendi'nin elde bulunan ders programlarmdan ve 
kitaplarmdan anlasildigma gore bu medresede yiiksek okul 
diizeyinde bir egitim verilir, ve bu seferberligin ilanma kadar surer. 

Ne var ki, seferberligin ilamyla hemen hemen biitun 
ogrenciler cepheye gider ve bugiin ancak yeri bilinen kiilliye bir 

135 



daha faaliyet gosteremeyip harap olur. Aynca bir i§galde diisman 
eline ge9memesi i9in sadece birka9 tanesi torunlarmda bulunan 
medresedeki kitaplarm 90gu Kara Tonus Dagmda bir mevkiye 
gomulur. Haci Said Efendi'nin medresedeki derslerine son 
vermesinin sebeblerinden birisinin de su oldugu ileri suruliir. O 
giinlerde mollalarm askere almmayacagma dair bir kanun 
9ikmistir. Bunun iizerine dagdaki 9obanlar medreseye ogrenci 
olarak kaydolmuslardir ki, bu insanlarm amaci ilim ogrenmek 
degil, askerlik yapmaktan ka9maktir. 

Seferberligin ilamyla nerdeyse biitiin ogrencileri cephelerde 
§ehit dii§er. Bu arada kendisini tamamen ilme vermesinden dolayi 
Haci Said Efendi'nin gozlerine perde iner ve artik goremez olur. 
£6zulmesi gereken bir feraiz meselesi iizerinde 9ali§irken 
gozlerinin kapandigi da rivayet edilir. 

Haci Said Efendi, omriinun son zamanlarmda inzivaya 
9ekilir, zamanmi ibadet, taat ve halki ir§adla ge9irir. Bazen 
saatlerce zikre dalar, sabahlara kadar gozyasi doker. Kendisi de iyi 
bir §air olan hoca efendinin, hayattayken, kaza ve kader ile ilgili 
hukumlerde olur olmaz seyler iizerine tarti§an gafilleri uyarmak 
gerektiginde, a§agidaki misralan okudugu nakledilir. 

Hakk'a tatbik et umurun ne dem gek ne keder, 
Gelir elbette viicude ne ise hiikm-ii kader. 

Kendisinden bir miiddet once vefat eden kesf ve keramet 
sahibi Kalekoylii Haci Salih Efendi'nin ziihd ve takvasma hayran 
olan Haci Said Efendi, "Diinya beni aldatti, Haci Salih Efendi de 
diinyayi aldatti gidiyor." der. 

Haci Said Efendi, kendi soyundan bahsederken de "bizim 
soyumuz seyyid soyudur, tarih boyunca kimi zaman beylikle, kimi 
zaman da hocahkla devam etmi§tir" demektedir. 

Haci Said Efendi'nin bir baska kerameti de §6yle anlatihr. 

136 



Altmyayla'da kism 90k 9etin ge9tigi bir yil, ahirmda hayvani 90k 
olan birisinin hayvanlarmm yiyecegi iyice azahr. Ogullarmdan 
birisini hoca efendiye gonderir ve der ki. "Hocama soyle bir 
himmet etsin de su saman yaza kadar yetsin". Hoca efendiyi 
ziyarete giden oglu evine varmca hoca efendi ona, "Ogul azda 
bereket Allah verirse olur", der. Daha sonra bir parca samana okur 
ve Altmyaylah adama gonderir. O azicik saman yaza kadar 
hayvanlara yeter ve artar. 

Altmyayla'ya yakm koylerden birisinde yasayan bir adam, 
hoca efendiye gelerek "Hizir Aleyhisselami gorebilmek icin" 
kendisine bir dua ogretmesini ister. Hoca Efendi de adama bir dua 
ogretir ve bu duayi siirekli okumasim tavsiye eder. Bir miiddet 
sonra bu adam giiniin ulasim sartlarmda Sivas'a gider, doniiste 
koyiine yaklasmca yash bir adama rastlar. Yash adam yolcudan 
yardim ister ve yolcu da cebinden kesesini 9ikartarak baslar en 
kii9uk parayi aramaya. Sonra yash adam bizimkine, "Hizir'i bu 
kadarcik sey i9in mi 9aginyordun", der. Adam, yolcunun Hizir 
(a.s) oldugunu anlar, ancak is isten ge9mistir ve Hizir (a.s) gozden 
kaybolmustur. Rivayet ederler ki, Hizir (a.s) Haci Said Efendi'yi 
yilda iki kere ziyaret edermis. 

(^ocuk sahibi olmak isteyen fakat bir riirlu 90cugu olmayan 
adamm biri Haci Said Efendi'nin namim duyar ve hoca efendiye 
giderek, "Allah sevdigi kulunun duasim kabul eder", babmdan bir 
par9a ekmek okutur. Adam koyiine dondiigiinde hammi ekmegi 
bayat diye adamdan habersiz evin kopegine atar. Ertesi giin adam 
ekmegi hatirlar ve hammma sorar. Kadm da kopegin oniine attigmi 
soyler. Bakarlar ki, kopek ekmege dokunmamis oylece duruyor. 
Boylece ekmegi kan koca yerler. Daha sonra diinyaya gelen 
90cuklarma Said ismini verirler. 

Aym zamanda 12 9esit kalem kullanan bir hat sanat9isi 
oldugu da bilinen Haci Said Efendi, Arapca, Farsca ve Kiirtce 
bilmektedir. Soyadi Kanunu ilk 9iktigmda, Alacahan'daki 

137 



kardesleri 'Bilgin' soyadim ahr. Haci Said Efendi, neslinin geldigi 
yeri unutmamasi i9in kendi soyadim Alacahan olarak yazdinr. 

Kumlu Baba yatin Guzeloglan koyii ile Ba§yayla koyii 
arasmda yer alan burnun arkasmdaki mevkide bulunmaktadir 205 . 
Burada bir tas yigim vardir. Kumlu Baba'nm Horasan erenlerinden 
biri olabilecegi tahmin edilmektedir. Burasmi ziyaret etmek igin 
cevre koylerden bircok insan gelir ve ozellikle bayramlarda ve 
yagmur duasi i9in ziyaret edilir. Kumlu Baba'nm sehit olduguna 
inamlir. Hatta bazi kisilerin riiyasmda burada bir asker gordiikleri 
soylenir. 

Asil adi Omer olan Asik Kusuri 1779 yilmda Malatya'nm 
Darende i^esine bagh Kizilca§ar koyiinde diinyaya gelir 206 . Birkac 
kez evlenip ailesiyle birlikte Anadolu'nun pek 90k yerini dolasir. 
Hareketli bir hayat siiren Kusuri omruniin son yillarmda tarikata 
girip tasawufa yonelir. Sairin oliim tarihi ve nerede oldiigii 
bilinmemekle birlikte, 1853 'ten sonra vefat ettigi kesindir. Kusuri 
Baba'nm kendisi gibi halk sairi ve aym zamanda imam olan oglu 
Abdurrahim'in; yam Asik Surbi'nin hayatiyla ilgili notlarmda 
"1269 (1878-1879) senesinde sewal-i serifm 16. giinii ye(v)m-iil 
cum' a Guzeloglan kariyesinden hicret ediip Gurmisdigin kariyesine 
dahil oldugumuz gaflet olunmaya" ifadesi bulunmaktadir. Sonu9 
itibariyle Kusun'nin, 18. yiizyilm son 9eyregi ile 19. yiizyilm ilk 
yansi i9inde yasadigi soylenebilir 207 . Asik Omer, Gevheri ve 
Karacoglan'dan bazi etkiler alan Kusuri kendisi de Irfani, Remzi 
Talibi, Sevki, Emrah ve oglu Surbi'yi etkilemistir. Aruzla Divan 
edebiyati tiiriinde iiriinler vermesine ragmen asil basansim halk 
siiri alanmda gosterir. Hece o^iisiiyle yazdigi siirlerde dili sade ve 
deyisi liriktir. 



205 Kaya D. Sivas'ta Yatmakta Olan Horasan Merkezli Anadolu Erenleri 

206 www.altinyayla.org.tr/ 

207 Ozdemir A. Asik Kusuri 

138 



KusurT Baba'nm mezari Altmyayla ilgesi ile Giizeloglan 
koyii arasmda yer alan Kiranyurdu mevkiinde, Giizeloglan koyiine 
iki km. uzakliktadir. Mezarm etrafi beton bir duvarla cevrili olup 
icinde birka9 tane daha mezar vardir. Bu mezarlarm Kusiiri 
Baba'nm torunlarma ait oldugu iddia edilir. Kusiiri Baba'nm 
mezannda herhangi bir kitabe ya da belli bir isaret yoktur. Kabirde 
hazine oldugu soylentileri iizerine iki-ii9 defa kabri kazmislardir. 
Kusiiri Baba Giizeloglan koyiinden evlenerek ic giiveyisi olarak 
burada yasamistir. Asil ismi Omer'dir. "Iptida ana rahminden 
cihana geldigimin tarihi 1193" ifadesi, 1779'da dogdugunu 
gosterir. Alti defa evlendigini, bu kadmlardan dogma tic oglunun 
mevcudiyetini; bunlardan birincisi olup, H. 1228 de olen oglunun 
Mustafa oldugunu, H. 1240 'da adi meskut birakilan ve imamhk 
yapmakta olan diger bir oglunun da vefat etmis oldugunu, nihayet 
H. 1225'te kaleme alman conkiin katibi Abdurrahim'in diinyaya 
geldigini ogreniriz. Kusiiri Baba'nm iyi bir sair, fazilet sahibi bir 
alim ve Naksi tarikatma mensup oldugu, hatta Asik Ruhsati'nin 
hocasi oldugu soylenir. Anlatildigma gore, biiyiik ihtimalle Kusiiri, 
Osmanh Devleti'nin son zamamnda yasamistir. O zamanlar, 
Osmanh devletinin gorevlendirdigi kadilar koy koy Anadolu'yu 
gezerek hirsizhk yapan, adam oldiiren, icki i9en, namaz kilmayan 
kisileri tespit edip onlan cezalandirmaktadir. Giizeloglan koyiine 
kadilar gelmek iizere iken koyde yasayip da seriata aykiri is yapan 
kisiler korkar, koy muhtarma, bizi kurtar diye rica ederler. O 
siralarda Kusiiri Baba koyde 9obanhk yapmaktadir. Koy muhtan 
da kadi gelince Kusiiri Baba'yi 9aginr. Kadi, koy odasmda esikte 
oturan KusurT Baba'ya "Otuz iki farz nedir?" diye bir soru sorar. 
Bunun iizerine Kusiiri Baba sunlan soyler. 

Eger sorarsamz Muslumanmisin 

Diyem elhamdiilillah candan efendim 

Elhamdulillahin manasini sorarsan 

Allah bir resul hak sandan efendim 

139 



Hakkin birligine istersen delil 

Akhn ve nakline vardir soyle bil 

Qal nefsini sasirmamis ol celil 

Allah 'tan akil misali benden efendim 

Islam 'in sartini sorarsan bestir. 

Abdestinki dort gusliinki iigtiir. 

Sart-i iman alti tefsiri giigtur 

Amentiiye delilim diinden efendim 

Namazin farzina on iki dedik 

Iqine disina altisar koyduk 

Elimiz yiizumuz toprakla yuduk 

Su olmadik bir yabanda efendim 

Ne zamandir dersen uldde 

Elestii birabbukum kalu bela de 

Kalu Allah (c.c) bela resul seladan 

Delilimiz ol furkandan efendim 

Zurriyetim Adem dinim Islamim 

hikatta Ehl-i Siinnet mezhebim 

Amelde mezhebim Imam-i Azam 

Ismini sorarsan Numan efendim 

Bilin siz Ahkam-i seriyye dort 

Kitap, Siinnet, Icma Ummet, Kiyas-i Fukaha 

Sirkten sakinmak andan efendim 

Kusuriyem aglayip da guldiigum 

Yeter benim kapisinda yeldigim 

Mutallibim bu kadardir bildigim 

Varip senden ders almadim efendim 

Kusuri Baba, bu dizeleri soyleyince, kadi sen ne is 
yapiyorsun, diye sorar. Kusuri ben cobamm deyince, Kadi "eger bu 
koyiin cobam boyle bilgili ise benim hie kimseyi imtihan etmeme 



140 



gerek yoktur. £iinku diger herkes alimdir.", diyerek baska bir koye 
gider. 

Kurkgiiyurt koyiinden bir kadimn gen9 yasta bir oglu oliir. 
Kadm cocugunun acisma dayanamaz. Bir gun riiyasmda Kusuri 
Baba kendisine bir bardak su verir, kadm bu suyu i9tikten sonra 
rahatlar. Uykusundan uyanmca sabah dogruca Kusuri Baba'nm 
kabrine gider. Kabirden azicik toprak alir, bir bardak suya koyup 
iger. Bu olaydan sonra kadmm rahatladigi soylenir. 

Kusuri Baba hakkmda anlatilanlardan biri de soyledir. 
Deliilyash koyiinden birisi bir grup kadm ile birlikte Kiipeli 
Baba'ya "goriis giinii" yapmaya giderler. Kadmlar burada horoz 
keser, topluca oyun oynar, halay cekerler. Kadmlan oraya gotiiren 
kisi de kadmlarla beraber halay ceker, oyun oynar, biraz da yanhs 
davramslarda bulunur. Bu kisi daha sonra yatip uyur. Riiyasmda 
Kiipeli Baba bu kisiye, "Ey okiiz oglan! Kadmlarla ne giiliip 
oynuyorsun. Kusuri Baba'ya git oziir dile", diyerek siddetli bir 
tokat vurur. Bu kisi hemen uyamr, bakar ki gercekten de suratmda 
tokat izi olusmustur. Oradan gelince dogruca Giizeloglan 
koyiindeki Kusuri Baba'yi ziyarete gider. Oraya ulasir ulasmaz, 
Kusuri Baba kapiyi afar ve ona sunlan soyler. "Kiipeli Baba'dan 
saman yemeseydin buraya gelmeyecektin, oyle degil mi?" 

Onun kabri, sadece coluk focuk biitiin halkm birlikte ziyaret 
ettigi ve kurban kesilip yagmur duasi yapildigi bir mekan degildir. 
(^ocugu olmayanlar, focuklan kiiciik yasta olenler ve focuklarmda 
siirekli rahatsizhk ortaya fikanlar burayi ziyaret eder ve kabirden 
bir miktar toprak alarak bunu su ile kanstinp cocuga ifirir. 
Hayvanlan nazardan korumak, bol siit almak ve hayvanlarm salgm 
hastahklardan korunmasi icin bir miktar toprak gotiiriirler. Bazi 
kimseler her tiirlii dilek ve temennileri icin buraya gelir horoz keser 
ve dilek tutar. Fakat son zamanlarda bu davramslara pek 
rastlamlmadigi anlatihr. 



141 



Tas Kesen olarak bilinen ziyaret yeri Serinyayla koyiiniin 
kuzeydogusunda Karalar koyiine yakm bir mevkide 
bulunmaktadir. Ozellikle yaz aylarmda gidip ziyaret edenler ve 
orada adadigi kurbani kesenlerden soz edilir. Tas Kesen yatin diye 
anilan yerde herhangi bir kabir yoktur. Davullu ve Topakkaya gibi 
kutsal kabul edilen bir tas yigmidir. Tas Kesen'le ilgili anlatilan 
hikaye soyledir. Cok eski zamanlarda bu mevkide bir coban koyun 
gudiiyormus. Bu bolgede su olmadigi i9in koyunlar susuz kalmis. 
Coban Allah'a soyle dua etmis. "Allah'im koyunlanm susuzluktan 
kinlacak. Eger burada bir su verir de, koyunlanmi kurtanrsan sana 
bir kara, bir de ak koc kurban edecegim". Bu duadan az bir sure 
sonra oracikta yerden bir su fiskirmis. Cobamn koyunlan su 
sayesinde olmekten kurtulmus. Coban hemen oturmus. Paltosunu 
fikararak i9 giysilerinden bir siyah bir de beyaz bit cikarmis ve, 
"Allah'im sana vaat ettigim kurbani kesiyorum", diyerek bitleri 
oldurmiis. Anlatildigma gore, coban ve koyunlan hemen oracikta 
tas kesilmis. Halen uzaktan bakildigmda, benzetilir ki, goban, 
yamnda kopek ve koyun surusii tas kesmis olarak durmakta, bu Tas 
Kesen goban ve surusii bolgedeki Alevi ve Siinni koylerde 
anlatilmakta ve burasi ziyaret edilmektedir. Ayrica bu mevkide 
kuciik tas yigmlarmdan olusan bircok diisek mevcuttur. Bu tas 
yigmlarmm bulundugu yerlere Haci Bektas Veli gibi biiyiik 
evliyamn geferken ugradigma ve buralarda konakladigma inamhr. 
Hizir (a.s)'m da bu diisekleri siirekli ziyaret ettigi ileri siiriilur. 
Buraya gelenler, ozellikle sakathklan olanlar, dogum sancisi 
9ekenler ve focugu olmayanlar 90k 9esitli dilek ve istekleri igin 
burayi ziyaret ederler. Ziyarette horoz kesip Allah' tan ne 
istiyorlarsa onu iglerinden gegirirler. 

Topakkaya, ilfenin giineydogusundaki 9ikis noktasmda 
bulunan yuvarlak bir kaya par9asidir. Burasi kutsal kabul edilen 
mekanlardan birisi olup i9erisi hafif^e oyulmus gibidir. Topakkaya 
Altmyaylahlar tarafmdan bir siire oncesine kadar dogum, sara vb. 

142 



rahatsizhklar icin ziyaret edilirken giiniimuzde daha az ziyaret 
edilir olmustur. Topakkaya'yi daha 90k cocugu olmayan kadmlar 
ziyaret eder. Kadmlar toplu halde Topakkaya'ya gelerek cocugu 
olmayan kadmm boynuna bir at yulan takar ve kayanm etrafmi 
birka9 kez dolandinrlar. Buna "kadmi satmak" denir. Daha sonra 
gotiirdiikleri horozu keserler ve bu horozun etiyle kofte yaparlar. 
Eger bu satma olaymdan sonra cocugu olmayan kadmm oglu 
olursa adi, "Kaya" kizi olursa "Sati" konulur. Topakkaya'nm 
altmda bir evliyanm medfun bulundugu ve bu evliyanm Selcuklu 
devleti zamanmda yasamis Anadolu abdallarmdan oldugu ileri 
siiriiliir. 



Divrigi Evliyalan 

Etrafi savunmaya elverisli olacak sekilde daglarla cevrili 
olan Divrigi'nin bilinen tarihi Sasani-Bizans, Bizans-Arap 
catismalan ile baslar. Bolgede Rafizi bir Hristiyan tarikati olan 
Pavlikanlarm hakimiyetiyle birlikte her turlu itikada mensup insan 
da yasamaktadir. Malazgirt zaferinden sonra yore muhtemelen 
Mengiicek Gazi ve ogullan tarafmdan ele gecirilir. XII. yuzyihn 
ortalarma dogru beyligin parfalanmasiyla Divrigi Siileyman §ah'rn 
payma diiser. Siyasi miicadelelerin dismda kalan Mengiicekler, 
insa ettikleri eserleriyle kiiltiir tarihi ifinde yer ahrlar. XIV. asrrda 
Sivas'm Ilhanhlara sonra da Eretnahlara tabi olmasma ragmen 
Divrigi Memlukliilerin elinde kahr. §ehir ancak Mercidabik 
zaferinden (1516) sonra kesin olarak Osmanh hakimiyetine gecer. 
Bir sancak merkezi olan Divrigi'nin Celali hareketlerinden fazlaca 
etkilenmemekle birlikte cevre sehirlerle olan ticaretinin zarar 
gordiigii gozlenir. 



143 



1888 yilmda riisdiyelerinde 80 ogrencisi varken 1903 
tarihinde bu sayi 58 'e diiser. 1903'te bir medrese ve 12 ogrencisi 
bulunmaktadir. 1897'de imamoglu Mahallesindeki Muhiddin Bey 
Medresesi'nin banisi Hafiz Pasa muderrisi Necip Efendi'dir 208 . 

Semra Ogel Anadolu Sel9uklulari devrinin en eski portalinin 
1180 tarihli Divrigi Kale Camii'ne ait oldugunu kaydeder 209 . 
Tuncer, "O giine dek mutlaka namazlarmi kilacak bir mescid veya 
camileri vardi. Yikildigim kabul etmek gerekir", diyerek, esasen 
bir hazirhk devresine isaret eder 210 . Biiyiik Selcuklular devri Iran 
tezyinati ile dogrudan irtibath ve biiyiik bir tezyini programa sahip 
ilk Anadolu portalindeki kapi sovesinde yer alan tek satirhk fi^ekli 
Kufi kitabeden eserin ustasmm Meragah Hasan b. Firuz oldugu 
anlasihyor. Kalede XIX. yiizyilm sonlarma kadar bir mahalle ile 
burada yasayan insanlarm ibadetine tahsis edilmis olan bir cami 
bulunmaktadir. Siileyman Pasa Cami olarak da bilinen Divrigi 
Kale Cami, XIX. yiizyil sonlarmda kalede yasayan (Kale 
Mahallesinde) insanlarm burayi terkiyle atil kahr 211 . Caminin 
Sehinsah bin Siileyman adma nesih kitabesi olan agac oyma 
minberi rahmetli Zeki Oral'm tespitlerine gore, buradan Cedid 
Pasa Camii'ne gotiirulur ve 1949'da bu cami hapishane haline 
getirilince, bircok parcalan mangal yakmakta kullamhr 212 . Bugiin 
toplanabilen par9alan Sivas Kongre Miizesi'nde teshir 
edilmektedir 213 . 



208 salname-i nezaret-i maarif, 1317 



209 Ogel S. Anadolu Selcuklulannin Ta§ Tezyinati 

210 

Tuncer O.C. Anadolu'nun Ilk Dort Selcuklu Kumandani ve Yaptirdigi 
Yapilann Ozellikleri.Vakif Dergisi. Sayil2 

211 Eken G. Fiziki Sosyal ve Iktisadi Afidan Divrigi (1775-1845). Doktora 
Tezi. Ankara tlni. Ankara. 1993 

212 Aslanapa O. Turk Sanati II 

213 www.divrigi.bel.tr 

144 



Bir kiilliye olarak tasarlanan 'Divrigi Mucizesi'nin ashane 
(imaret), buka (konukevi), sundurma, mahkeme, namazgah, 
musalla, kuyu ve sebil gibi kisimlan guniimiize gelememistir. 
Cami, sifahane ve tiirbeden olusan yekpare yapmm ise biri 
sifahaneye ait olmak iizere dort kapisi bulunur. 

Kale Kapisi, Kible Kapisi ya da Cennet Kapisi isimleriyle 
adlandinlan Kuzey Kapi'daki kitabede, "Allah'm rahmetine muhta^ 
zayif kul Siileyman Sahm oglu Ahmet bu miibarek caminin insami 
1228 tarihinde emretti. Allah mulkiinii daim kilsm.", yazisi yer ahr. 

Sah Kapisi, Taht Kapisi da denilen kapi, biitiin yaymlarda 
"Dogu Kapisi veya Dogudaki nisli Pencere" olarak gefer. Kapmm 
girisinde yer alan hiinkar mahfilinin giinumiize ulasmamis 
oldugundan soz edilir. Kapi iizerinde yer alan kitabe, mulkiin 
ger9ek sahibini tasdik eden oldukca anlamh bir se9imdir. "Miilk 
tek ve Kahhar olan Allah'mdir. Mimar Ahmet." 

Batida bulunan £arsi Kapisi iistiindeki yazmm anlami 
soyledir. "Allah nzasi i9in bu miibarek camii, Allah'm rahmetine 
muhta9 zayif kulu Ahmet §ah Bin Siileyman Sah, Bin Sahin Sah 
mu'minlerin yardimcisi tarafmdan tesis olunmustur. Allah mulkiinu 
daim ve kadrini yuce etsin." 1506'daki biiyiik depremde bati kapisi 
ve iki sahn harap olur. 

Orijinal giris kapisi olmasma ragmen uzunca bir siiredir 
kapah bulunan Kuzey Ta9 Kapidan girildiginde sagda ve solda 
birer adet hacet ve emanet sandukalan yer ahr. Vaktiyle Divrigi 
halkmm uzak yerlere veya yazhklarma gittikleri zaman evlerinde 
olan altmlan emanet olarak camideki bu sandukalara biraktiklan, 
ve aylar sonra dondiiklerinde emanetlerini gelip aldiklan anlatihr. 
Harim, siitun dizileri ile belirlenmis bes sahm i9erir. 

Tas is9iligin ve esasen yeganeligin bir baska ifadesi olan 
mihrapta ters donmiis kalpler, hepsi de Allah' a isaret eden yanlarda 
birer elif, ortada lale ve altmda bir hilal bulunur. Ve sanki ibadet 
esnasmda dikkatin dagilmasim onlemek iizere goz hizasmm 

145 



iizerinde diizenlenen bu tezyinata yiiklenen mistik anlam eserin 
muhtevasma uygundur. "Biitun kalpler Allah' a muhta9tir. Kalpler 
ancak Allah' 1 zikretmekle tatmin olur. Doniis O 'nadir. Vanlan 
secdeler, riikular, dualar O'na gider. Allah insanlarm yuzlerine 
bakmaz. O ancak insanlarm kalbine bakar." 

Mihrap iistii kubbesi de cami icerisindeki akustigi 
saglayabilmek icin yapilmistir. Yavuz Sultan Selim tarafmdan 
Divrigi Ulu Camiine saray hahlari ile beraber hediye edilen cini bir 
kiire bu kubbeye asihr. Bu degerli kure, kubbede meydana gelen 
derin catlamalarm tehlike arz etmesi iizerine cami restorasyonu 
bitene kadar Sivas miizesinde muhafaza altma ahmr. Istanbul'da 
Vakiflar Hah Miizesinde 13-14. yiizyilda Dogu Anadolu'da 
dokundugu kabul edilen ve Divrigi Ulu Camiinden gelen bir hah 
sergilenmektedir 214 . 

Tiflisli Ibrahim oglu Ahmet' in 1240 tarihli minberi, 
iizerindeki 22 yazi ile benzerleri arasmda miimtaz bir yere sahiptir. 
Abanoz agacmdan yapilmis olan eserin mihraba bakan yiiziinde, 
"Bu kutsal Minberin yapihp yerine konulmasmi, Yiice Tanri'mn 
hosnutlugunu kazanmak icin, Halife'nin yardimcisi Hiisam'iid 
Diinya ve'd din Ahmet Sah bin Siileyman Sah buyurdu", ifadesi 
yer alir. Sag tarafta ise Al-i imran suresinin 16-17. Ayetleri 
bulunmaktadir 215 . 

Caminin kuzeybati kosesindeki minare orijinal degildir. 
Minarenin kaidesindeki bir kitabeden Kanuni Sultan Siileyman 
tarafmdan 1565 yilmda yaptinldigi anlasihr. 



214 Restorasyon-Konservasyon-Arkeoloji ve Sanat Yilhgi Yil: 2010 
Sayi:l 

215 Al-i Imran suresinin 16 ve 17. Ayetleri §6yledir. (Bu nimetler) "Ey 
Rabbimiz! Iman ettik; bizim giinahimizi bagi^la, bizi ates. azabindan 
koru!" diyen, sabreden, diiriist olan, huzurda boyun biiken, hayra 
harcayan ve seher vaktinde Allah'tan bagi§ dileyenler (ifindir)." 

146 



Caminin Ahmed §ah ile anasi Fatima Hatun'un 1243 
Temmuzunda Divrigi Mahkemesince vakf ve tescil ettirdikleri bir 
vakfiyesi guniimiize kadar gelmi§tir 216 . Bu vakif daha sonra 
Mengiicek beyleri ve Osmanh sultanlan tarafmdan mukarrer 
tutulmu§, aynca mahallin e§rafi tarafmdan yeni yerler 
vakfedilmi§tir. 

Erzincan Meliki Behram§ah'm kizi Turan Melike Hatun 
tarafmdan 1228 yilmda Ulu Caminin miman Ahlatli Hurrem§ah'a 
yaptinlan Darii§§ifanm 1519 tarihli evkaf defterinde medrese 
olarak gectigine bakdirsa, yapmm bu tarihten ewel medreseye 
donu§turulmu§ oldugu anla§ihr 217 . Galip Eken'in 9ah§masmdan 
medreselerin kapatildigi tarihe kadar hizmete acik olan medrese-i 
kiibrada 1775-1845 ydlan arasmda miiderris, ferra§, hafiz olmak 
iizere pek gok gorevlinin vazife yapmi§ oldugunu ogreniriz. 

Darii§§ifa, plam, mimari ogeleri ve siislemelerinin yam sira, 
Ulu Cami'ye biti§ik in§a edilmi§ olmasiyla da Anadolu Selcuklu 
mimarisinde benzersizdir 218 . §ifahanenin biiyiik olciileri ve amtsal 
nispetleriyle orijinal 'Gotik Kapi'si, tamamen farkh bir bezeme 
anlayi§ma sahip olup biitiin cepheye hakimdir 219 . Kapinin asil 
onemi her iki yanda iri kaval silmelerin iizerindeki insan ba§i 
§eklindeki oymalardan gelir. Bazi anlayi§siz ellerin kinp bozdugu 
bu portrelerden biri orguhi, uzun sa9lanyla bir kadm ba§idir. Bir 
g6rii§e gore bu figiir ve digeri §ifahanenin kurucusu Turan Melik 
ve e§i Ahmet §ah'a aittir. Bazi sanat tarih9ileri ise bu figurlerin ay 



216 Giilsoy E. XVI. Asnn Ilk Yansinda Divrigi Kazasi. Yiiksek Lisans 
Tezi. Marmara Uni. Istanbul. 1991 

217 Eken G. Fiziki Sosyal ve Iktisadi Afidan Divrigi (1775-1845). Doktora 
Tezi. Ankara Uni. Ankara. 1993 

218 Durukan A. Anadolu Selcuklu Sanatinda Kadin Baniler. Vakif Dergisi. 
Sayi 27 

219 Selcuk M. Divrigi Kulliyesinde Teknik Giizellik 

147 



ve giinesi temsil ettigini ileri surer. Kapi kitabesinde su ciimleler 
yer ahr: " Bu kutsal dariissifanm yapimmi, Kutlu melik Fahreddin 
Behramsah'm kizi, Allah'm hosnutlugunu kazanmak isteyen ve 
onun bagislamasma muhtac olan, Adaletli Melike Turan Melek 
buyurdu. Allah kabul etsin, Amin. (Aralik 1228)" 

Sifahane giineyden camiye bitisik olup ortada dort siitun 
iizerine oturan fenerli kubbe, yanlardaki eyvanlara hafif bir lsik 
vermektedir. Camiye bitisen giineydogu kosede tiirbe yer ahr ki, bu 
mezar odasimn kubbesi catida bir kiilah halinde yiikselir. Melik 
Ahmet Sah'm 1243'den sonra hangi tarihte oldiigii bilinmiyor. 
Ulucami ile bitisik Dariissifa arasmdaki tiirbede irili ufakh 1 5 kabir 
goriiliir 220 . Bunlardan sirh tuglalarla orulmiis olamn Ahmet §ah'a 
ait olabilecegi ileri siiriilur. Burada pathcan moru giniler ve 
turkuvaz mavisi cinilerle altm varakh 'Ya Allah' yazilan 
mevcuttur 221 . Melike Turan'm kabri ile birlikte sifahaneye girisin 
solundadir. Tiirbede Ahmet §ah'm annesi Fatma Hatun, babasi 
Siileyman §ah ve aile efradi yatmaktadir. Diger lahitler ise talan 
edilmistir. Lahitlerin bir kismmm ise sehit tiirbeleri oldugu ileri 
siiruliir. Rivayete gore Selcuklu doneminde yasayan biiyuk zatlar 
savaslarda sehit olmus ve buraya defhedilmistir. 

Eserin takdirinde Tuncer'in yorumu bir noktaya dikkati 
ceker 222 . "§urasi gercek ki bunlar, yerli Ermeni veya diger 
Hiristiyan ustalarm siisleme ornekleri degildir. Azerbaycan 
yapilarmda da boylesi goriilmez. Bu herhalde yine yerli Hiristiyan 
ustalarm, Selcuklu sanatim goriip heyecanlandiklan ve bunu 
gizleyemedikleri bir noktaya gelmelerinin olgusudur." Daha sonra 
bu takdirinde asiriya ka9ar. "Sanki Ha9h Seferleriyle Anadolu'ya 



220 Ozen K. Divrigi Kiiltiir Mirasi ve Korunmasi 

221 http://divrigimuftulugu.gov.tr/ulucami.htm 

22 Tuncer O.C. Anadolu'nun Ilk Dort Selcuklu Kumandam ve Yaptirdigi 
Yapilann Ozellikleri.Vakif Dergisi. Sayil2 

148 



gelen ve Divrigi'ye ugrayan bir Hiristiyan yapi ekibine, Sel9uklu 
siislemelerini kapsayan geometrik anlayish bir ta9kapi yapm 
denmis gibidir." Fakat neticede, eserde kapi ve duvarlara islenen 
butiin motifler asimetrik olup ustamn tekrardan ka9inmis ve 
kendisini hi9 bir motife bagh kalmadan siirekli yenilemis oldugu 
goridur. Esasen karsismdaki insam, her motifte Allah'm birliginin 
vurgulanmis oldugu diisiincesine gotiirmektedir. 

Giris cephesi bir portal gibi islenmis olan Sitti Melik tiirbesi 
1195 tarihini tasir. Kale ile 9arsi arasmda Semsi Bezirgan 
Mahallesinde yer alan tiirbede Mengiicekogullarmdan Emir 
Siileyman Seyfeddin Sehinsah ve ailesi medfundur. Sekizgen planli 
tiirbe diizgiin kesme taslardan yapdmi§, kapisi geometrik motiflerle 
bezeli bir 9er9eve ile ku§atilmi§tir. 1970 yihnda i9erisinde sagh 
sollu iki sira halinde yer alan kitabesiz 10 mezardan be§i 
kaldirdmi§tir. §ahin §ah tarafmdan tahminen oliimunden iki yil 
once yaptirdan riirbeye Sitte Melik denilmesi, ailesinden Sitte 
Melik Hatun tarafmdan bu tiirbe i9in vakif tesis edilmesinden 
dolayidir. §ahin §ah'm annesi veya e§i olmasi gereken bu hammm 
da aym ydlarda oldugu ve aym turbeye gomiildugu 
anla§dmaktadir. Set iistiindeki tiirbe avlusu zamanla bir hazireye 
donii§mu§ olup burada 90k eski lahitler, mezar ta§lan ve temel 
kahntilan vardir. Buraya A§agi Mezarlik denir. Bugiin restore 
edilmis olan tiirbe ve hazire, 9evre diizenlemesi yapilmis olup 
ziyaretlere a9iktir. 

Aym ydlara tarihlenen sekizgen planli, i9ten kubbe distan 
piramidal kiilahla ortiilii bir kiimbet de hazinedar Ruzbe oglu 
Biiyiik Emir Hacip Kamereddin'e aittir. Klasik 9adir stilli siyah 
tastan yapdi sadece kapisi siislemeli olan yapi 1 1 96 tarihlidir. XVII 



149 



ve XIX. yiizyillara ait beratlardan tiirbede gorevli ciizhan ve 
tiirbedarm varhgmi ogreniriz 223 . 

Haci Seyyid, Siddi Ahmet, Naib Esref ve Haci Gazez 
tiirbesi adlanyla anilan tiirbe Yukan Carsmm son arastasi ile 
Gariplik Mezarhgi arasmda yer ahr. Haci Seyyid tiirbesine, yanlis 
bir adlandirma ile Naib Esref tiirbesi deniliyorsa da belgeler, 
yapinin Seyyid Ahmed bin el-Hac Omer admda bir hacibin tiirbesi 
oldugunu gosterir. Kitabesinin olmayisi tiirbenin isim ve yapihs 
tarihi bakimmdan kesin bilgiye ulasmayi engellerse de, yapi 13. 
yiizyila tarihlenir. 1972'de tas kiilahi yenilenmis, 1990'da bitisik 
diikkanlar kaldinlarak cevresi a9ilmistrr. Sekizgen piramit bir 
kiilahi olup ozgiin denebilecek kadar eski ve iyi korunmus ahsap 
kapisi dikkat 9ekicidir. 

1240 yilma tarihlenen Nureddin Salih, diger adiyla 
Kcmankcs tiirbesi, Ulu Cami'den imamoglu Mahallesine giden 
eski sokak iizerinde Ahi Yusuf tiirbesinin giineyindedir. Bulundugu 
mahallenin ve yamndaki mescidin admdan dolayi Kemankes 
Tiirbesi de denilir. Ahmet Sah'm hacibi Siraceddin'in olen oglu 
Nurettin Salih i9in yapilmistir. Kii9iik mezarm 9ocukken oldiigii 
samlan Salih' i simgeledigi biiyiik mezarm da Hacib Siraceddin'e 
ait oldugu soylenebilir. Tiirbe sekizgen planh ve piramit tas 
kiilahhdir. Sekiz yiizeyinde de bezeme yoktur. Zamanla sokak 
zemini yiikseldiginden yol cephesi yariya kadar gomiilii 
durumdadir. Tiirbenin mahzenine arkasmdaki bir 9ukurdan girilir. 
Diger kiimbetlere nispeten oldukca basiktir. J9erisinde biri biiyiik 
digeri kii9iik olmak iizere iki adet kitabesiz mezar vardir. Piramit 
kiilahm kaplama taslan 1970'lerde yenilenmistir. 



223 Eken G. Fiziki Sosyal ve Iktisadi Afidan Divrigi (1775-1845). Doktora 
Tezi. Ankara tlni. Ankara. 1993 

150 



Kalealti Mahallesindeki Sinaniye Hatun Tiirbesi harap bir 
halde olup muhtemelen Mengiicekogullan donemine aittir. 

13. yiizyila tarihlenen Ahi Yusuf Tiirbesi Nurettin Salih 
(Kemankes) Tiirbesi' nin az ilerisindeki bir evin avlusu igerisinde 
bulunmaktadir. Kubbesi, iki yan duvan tamamen yikilmistir. Ahi 
Yusuf zaviyesinin XVIII ve XIX. yiizyillarda faal oldugu 
goriiliir 224 . 

Kadi iskender bin Abdiilcebbar Tiirbesi, halk arasmda 
Hasan Gazi tiirbesi olarak bilinir. Tiirbe kalmtilan imamoglu 
Mahallesinde ve Nebipasa konagmm bitisigindedir. Mescit ve 
tiirbe yan yanadir. Tiirbede besik ortiilu bir mezar ve dargun agaci 
bulunmaktadir. 1314 yilmda insa edilmis olan tiirbede yatan zatm 
iskenderun'dan geldigi ve Divrigi'de kadilik yaptigi 
soylenmektedir. Nebipasazadeler bu zatm miitevellisidir. 

Kayitbay Tiirbesi, imamoglu Mahallesi Camiinin (Kantepe 
Camii) icindedir. Burada yan yana zarif desenli iki tas kabir 
vardir 225 . Tiirbede Kayitbay ve oglu Nasir Seyit Mehmet 
yatmaktadirlar. Halk arasmda Kayitbay' in Memliik sultam oldugu 
anlatihr. Tiirbe Kayitbay tarafmdan oglu icin 1489 yilmda 
yaptinlmistir. Memliiklerin sehre hakim oldugu donemde, admi 
aldigi tiirbe etrafmda tesekkiil eden mahalleye 
(Kantabay/Kayitbay) XVIII. yiizyilda rastlanmadigi goriiliir 226 . 
Bakimim Kantepe Camii gorevlilerinin yaptigi tiirbe daha once 



224 Eken G. Fiziki Sosyal ve Iktisadi Afidan Divrigi (1775-1845). Doktora 
Tezi. Ankara tlni. Ankara. 1993 

225 Kalafat Y. Sivas Yoresi Turk Halk kiilturunde Tiirbeler etrafmda 
olu§mu§ inanflar 

226 Eken G. Fiziki 
Tezi. Ankara tlni. Ankara. 1993 

151 



226 Eken G. Fiziki Sosyal ve Iktisadi Afidan Divrigi (1775-1845). Doktora 



cami dismda iken, 1904 yilmda yapilan genisletme sirasmda cami 
ifine almmistrr. 

Halkm Araphk admi verdigi tiirbe, Hacib Ahmet' e aittir. 
Koca Pasa Mahallesinde, Araphk Sokagmda, yolun sol 
kenarmdadir. Sekiz koseli, kubbesi yikik bir kiimbet kalmtisidir. 
Memliiklu Sultanligi (1391-1516) donemine ait bir tiirbedir. 
Tiirbenin i9inde asirhk bir dargun agaci vardir. Bitisiginde ku9iik 
bir mescit yeri bulunmaktadir. 

Haci Mehmet Tiirbe ve Zaviyesinin kalmtilan Sogutluk 
yolu iizerindedir. £arsibasi'ndan imamoglu Mahallesine giderken 
sag kol iizerinde ve Yaminoglu evi bitisigindedir. Tiirbenin arka 
duvan ayaktadir. Iki yan duvar kismen, on duvar tamamen 
yikilmistrr. Dikdortgen planh ve kubbeli riirbeden guniimuze pek 
az sey kalmistir. Galip Eken 9ahsmasmda Haci Mehmed b. 
Mehmed zaviyesinin XIX. yiizyilda faal oldugundan soz ederek 
yevmi bir ak9e karsihgmda Hasan'm riirbehan oldugunu ilave 
eder 227 . 

Hoca Mercan Tiirbesi, Mercantepe yokusunda, (^olakoglu 
Siileyman evi ile Nuri Unsal evinin arka kismmdaki arsa 
iizerindedir. Turbeye ait temel kalmtilan mevcuttur. 

Misirhlar Tiirbesi Hiikiimet Konagi'nm yanmdaki mezarhk 
karsismda bulunan bu tiirbenin kitabesi bulunmamaktadir. Degisik 
yapi iislubuyla birlikte, yore halkimn soyledigine gore tiirbe 
Misirhlar (Memliikliiler) tarafmdan yaptinlmistir. Kesme tastan 
kuzey-giiney dogrultusunda uzanan dikdortgen bir plana sahip olan 
tiirbenin iizeri besik tonozla ortiilmustur. Restorasyonuyla 
ziyaret9ilere a9ik olan tiirbe, duvarlarmdaki renkli taslarla dikkati 
gekmektedir. 



27 Eken G. Fiziki Sosyal ve Iktisadi Afidan Divrigi (1775-1845). Doktora 
Tezi. Ankara tlni. Ankara. 1993 

152 



Saracin Tiirbesi i9erisindeki mezar tasmda iki ayri tarih 
bulunmaktadir. Buna dayamlarak tiirbenin XVIII. yiizyilda 
yapildigi samlmaktadir. Tiirbe kare planh, kesme tastan dort ayagm 
tasidigi sivri kubbeli baldaken tarzmda bir mezar aniti olup, etrafi 
aciktir. 

Dilber Kiimbeti, ilgenin 5 km. giineybatismda Hazekrek 
(Gunbahge) Koyii yakmlarmda bulunur. Bu kiimbetin kitabesi 
giiniimiize gelememekle beraber, XIII. -XIV. yiizyillara 
tarihlendirilir. Kiimbet kesme tastan sekizgen planh olup, iizeri 
i9ten kubbe, distan sekizgen prizma bir kulahla ortiiliidiir. 
Kiimbetin biiyiik bir boliimii yikilmis, iist ortiisii izlerden 
anlasilmaktadir. Giris kapisi kuzey yominde olup, olduk9a 
yiiksektir. Ancak girisin fevresindeki taslarm biiyiik bir kismi da 
sokiilmiistiir. Kiimbetin altmda bulunan mumyahk kismma dogu 
yoniinden girilmektedir. Bu boliim dogu bati yoniinde uzanan sivri 
kemerli bir tonozla ortiilmiistiir. Iferisindeki mezarlar 
kaybolmustur. Iki kath kii9iik yapmm alt kati kare planh olup, iist 
kati sekizgendir. Yapmm genel cizgileriyle Mengiicekogullan'ndan 
sonraki donemlerde yapildigi diisiiniilebilir. Zamanla i9inde tiirbe 
oldugu unutulmus ve bir dinlenme hanma doniismiistiir. 
Diblehan'm yamnda bir 9esme ile "Miicavir §ah" denen bir de 
mezar vardir 228 . 

Dumluca koyii ile Giinbahr;e koyii arasmda bulunan Seyit 
Baba Tiirbesi'nin XIII.-XIV. yiizyilda yapildigi samlmaktadir. 
Tiirbe kare kaideli ve sekizgen govdeli olup, iizeri piramidal bir 
kulahla ortiiludur. Biiyiik 6l9iide yikik durumdadir. Tiirbenin girisi 
doguda olup, altmda mumyahk kismi bulunmaktadir. 

Akga Baba, il^eye 27 km. mesafede bulunan Karakale 
koyiinde medfundur 229 . Karakale, 300 sene kadar once Akmese 



228 http://www.dumlucakoyu.com/ 

229 www.karakale.net/ 



153 



koyiinden aynlan tic koyden birisidir. Anayola bir km. mesafede 
olan koy, eski bir dogal kalenin yamacmda bulunmaktadir. 
Agcababa Turbesi'nin Sel9uklular doneminden kalma oldugu ileri 
suriiliir. Aynca, bu koyden unlii bir sair 9ikmistir. Bu kisi de, 300 
yil kadar once yasayan, conknameler, duaz-i imamlar ve ask siirleri 
yazan, Asikgil siilalesine mensup Er Mustafa' dir. 

Hasan Pasa Tiirbesi, ilceye 18 km. mesafede bulunan 
Ugpinar koyiindedir. Horasan Erenlerinden Koca Haydar oglu 
Hasan Pasa tiirbesi yihn her ayi ziyaret edilir ve adaklar adamr 230 . 
Anlatihr ki, Hasan Pasa Muhammet Hanefi soyundan gelen Ahmet 
Yesevi Hazretleri evlatlarmdan Koca Haydar Sultan' in ogludur. 
Kafirlerle yapilan bir savasta Haydar esir diiser, Sam' a gotiiriilerek 
zindana atihr. Haci bektas Veli Hazretlerinin bir mucizesi ile 
kurtanhr. Haydar' in zindanda cektigi iskence ve azap neticesinde 
saclan agarmis ve ihtiyarlamistir. Ahmet-i Yesevi Hazretleri 
oglunu goriince, Haydar kocamissm, der. Ondan sonra Haydar' in 
ismi Koca Haydar kalrr. Koca Haydar da hiinkar gibi Anadolu'ya 
gelir. Sancicek yaylasmda mekan tutar. Tek basma yasadigi i9in 
geyik siitii ile beslenir. Diger taraftan burada tekke kurar ve halki 
irsat etmeye baslar. Bir9ok ogrencisi vardir. Amaci ilim ve insan 
sevgisini yaymak, yerlestirmektir. 

Osmanh padisahi IV. Murat 1638 yihnda Bagdat ve Musul 
seferine 9ikar. Sari9i9ek yaylasmda Koca Haydar' in ogrencileri 
tarafindan karsilanir ve bu ogrenciler, "pirimizin selami var, sizi ve 
askerlerinizi konuk etmek ister", der. IV. Murat kabul eder. Koca 
Haydar sultanm dergahma gelir. Yamnda hi9 bir sey yoktur. "Pir, 
askerlerimizin ve hayvanlanmizm iasesini nasil karsilayacaksm", 
der. Koca Haydar, "sultamm siz merak etmeyiniz, buttin hizmetler 
yerine gelecektir", der. Gosterdigi kerametlerle biiriin hizmetler 
yapihr. IV. Murat, "pirim sizin ger9ek bir veli oldugunuzu 



230 http://www.harmankayakoyu.com/ 



154 



ogrendim, sefere gidiyorum, bana zaferi kazanmam icin dua et", 
der. Koca Haydar, "Sultan! Ihtiyarlara, cocuklara ve kadmlara 
degmezsen, zaferi kazamrsm", diye karsdik verir. Padisah Koca 
Haydar'm elini oper ve yoluna devam eder. 

IV. Murat, Bagdat ve Musul'u alir, 1639 yihnda Istanbul'a 
doner. Koca Haydar Sultan'a istanbul'dan Hacer adh bir cariye 
gonderir. Bu cariyeden Hasan isimli bir oglan cocugu diinyaya 
gelir. Koca Haydar Sultan ile iliskisini hie kesmeyen IV. Murat 
Hasan'i istanbul'a aldirir, okutur, Pasa iinvam da verir. Hasan 
bundan sonra Hasan Pasa ismi ile amhr. Koca Haydar Sultan vefat 
eder. Kabri Ortakoy ile Atmahoglu arazisi iizerindeki Sancicek 
yaylasmda bulunmaktadir. Bugiin riirbesi ziyarete a9iktir. 

Hasan Pasa, bundan sonra IV. Murat tarafmdan Koca 
Haydar Sultan'a vakfedilen ve Divrigi kazasi hudutlan icindeki 
eski adi Gamhu olan Akpelit koyiine yerlesir. Hasan Pasa'nm iinii 
giinden giine biiyiir ve yaydir. Bu durum Osmanli idaresini rahatsiz 
eder. Hasan Pasa'nm katli emredilir. Zaptiyeler Hasan Pasa'yi 
Divrigi'ye getirirler ve gece meydanda asarlar. 

Denilir ki, Hasan Pasa asihrken, oliimune sebep olan 
Divrigi'lilere beddua eder. 

Yiiziiniiz bembeyaz ola!.. 
Goziiniiz fapakh kala!.. 

Divrigi'nin Ufpmar koyliileri sehre saman satmaya gelirler. 
Bakarlar ki pirleri daragaemda asih. Geceyi beklerler, pirlerini 
gizlice daragaemdan indirir ve saman yiiklii bir atm sirtma koyar, 
koye getirirler. Koyiin yakmma defnederler. Hasan Pasa'nm 
riirbesi ziyarete aciktir. 

Hasan Pasa'nm oglu Mahmut'tan gelen siilale 90galarak 
devam eder. Soyadlan Koca Haydar Sultan' m isminden dolayi 
'Koca'dir. 

Pir Sultan Abdal'm, Sultan Murat Caddesi iizerinde Akpelit 
yakmmda bulunan Koca Haydar Yatin'nda gomiilii oldugu kabul 

155 



edilir. Koca Haydar 9evresindeki Bizmisen, Agil ve Dilli gibi 
Alevi koylerinin XVII. yiizyilda Pir Sultan ve taraftarlarmm 
sikistinlmasi sonucu buraya gelip yerlestikleri, Agil Koyii'niin ise 
"Ocak" oldugu one siiriirur. Diger bir goriise gore, Koca Haydar, 
kendi adim tasiyan bir ocagm piridir. Pir Sultan Abdal ile bir ilgisi 
yoktur. 

Bu tiirbede, bir Anadolu ereni olan Koca Haydar ve oglu 
Ismail ile torunu Dehman yatmaktadir. Tiirbenin duvarmdaki 
mezar tasmda, "Seyh Dehman Ibni Seyyid, Seyh Ismail Ibni 
Seyyid, Seyh Koca Haydar ruhuna fatiha", yazihdir. 

Yakmmdaki Akpelit koyiinde Koca Haydar soyundan gelen 
"dedeler" yasamaktadir. Bu dedelerin cevre koylerde talipleri 
vardir. 

Agil, Bizmisen ve Dilli Koyleri aslmda ^ogunlukla Hidir 
Abdal Sultan ocagma baghdir. Agil Koyii Ocagi, Gozcii 
Karacaahmet siilalesinden Hidir Abdal evlatlarmdan Seyit Ahmet 
(^elebi'ye aittir. 

Hiiseyin Gazi'nin mezan, il9eye hakim Igimbat Dagimn 
zirvesindedir. 1959 yilma kadar Hiiseyin Gazi'nin mezan toplama 
taslardan ibaretti 231 . Yaklasik yedi metre uzunlugundaki mezarm 
etrafi a9ik olup koruma altmda degildi. Yine bu civarda toplama 
taslardan meydana getirilmis sembolik mezarlar vardi. Halk, bu 
mezarlarm Hiiseyin Gazi'nin sehit diisen askerlerine ait olduguna 
inanmaktadir. Adak yerine gelenler bu mezarlan da ziyaret 
ederlerdi. 1996 yilmda bu sembolik mezarlar cevre diizenlenmesi 
gerekcesiyle sokiiliip atihr. 



231 Ozen K. Sivas Civanndaki Anadolu Erenlerinin Menkibelerinde 
Belli Ba§h Motifler 

156 



Hiiseyin Gazi'nin toplama taslardan ibaret mezari, 1959 
yilmda 'Divrigi'yi Giizellestirme Dernegi' tarafmdan onanhr. 
Kitabesine "Aslen Medineli olan Battal Gazi'nin babasi Hiiseyin 
Gazi burada yatar. Dogum yeri Malatya olup, harp ederken 
Divrigi'de sehit olmustur." sozleri yazihr. 

Hiiseyin Gazi yatirmm etrafma olduk^a yiiksek bir tas duvar 
9ekihnistir. Daha sonraki yillarda ise kurbanlarm kesilip 
pisirilmesi, namaz kilmmasi ve mutfak malzemelerinin saklanmasi 
ifin ilave binalar yapihr. Son yillarda aga9landirmaya yonelik 
9ahsmalar da hizlandinlmistir. 

Divrigi koylerinde Hiiseyin Gazi'ye atfedilen birkac 
adak yeri daha bulunmaktadir. Mahalli rivayetlere gore Hiiseyin 
Gazi, savasarak Divrigi'ye kadar gelir. Korkiisii mezrasi 
civarmdaki korulukta kolundan ok yarasi ahr; bakimsizhktan kolu 
(gogerir) kangren olur. Hiiseyin Gazi'nin kolundan yaralandigi yer 
bugiin Gazili admi almistir. Gazili ziyareti, Korkiisii mezrasi 
korulugu icindedir. Hiiseyin Gazi'nin bakimsizhktan 9iiriiyen kolu 
da Ikizba§ak (Komek) koyii civarma gomiiliir. Bu ziyaretin adi da 
Gok Kol'dur. Bu iki adak yeri her yil koyliilerce ziyaret edilir. 

Igimbat dagmdaki Hiiseyin Gazi yatin civarmda on iki 
adet 9ukur vardir. Halk bunun Hiiseyin Gazinin atmm ayak izleri 
olduguna inanmaktadir. Menkibeye gore, Divrigi Kalesinin 
altmdaki kiliselerde on iki kesis yasarmis. Bunlar hile ile Hiiseyin 
Gaziyi sehit ederler. O da kellesini koltuguna alarak Igimbat 
dagmm zirvesine 9ikar, tiirbesinin oldugu yerde ruhunu teslim 
eder. Tiirbeye dileklerde bulunmak iizere yedi Persembe sabahi 
gidilir. Erkekler sabah namazlanm kadmlar nafile namazim burada 
kilar. Namazdan sonra Yasin-i Serif okunur. Bu esnada dualar 
edilir, dileklerde bulunulur. Bazen mevlit okutulur, seker dagitihr, 
yemek ikram edilir. Hiiseyin Gazi'nin Malatya'dan gelen Ermeni 
Kafilesi ile tek basma savasip diismamn dortte \i9unu kili9tan 

157 



gecirdigine ve kendisinin de bu savaslarda §ehit olduguna inanihr. 
Bakimmi halkm yaptigi tiirbeyi yilda birka9 yiiz insan ziyaret 
etmektedir. 

ilceye 1 1 km. mesaf edeki Guneyevler koyiiniin bir mezrasi 
olan Ahi mezrasmda yatin bulunan Ahi Baba, Dumbuca Dagi 
eteklerinde tekkesini kurar 232 . Kutlu Ozen'in cahsmasmdan 
ogrendigimize gore, toprak damh bir koy odasi seklindeki tiirbe, 
koyiin hemen yakmmdaki oldukca meyilli bir tepenin 
iizerindedir 233 . Dikdortgen planh tiirbede mezar tasi kitabeleri 
okunmaz halde olup biri Ahi Baba'ya, digeri hammma ait olmak 
iizere iki kabir bulunmaktadir. Bu kabirlerin I. Cihan Harbi 
yillarmda acik bir koy mezari seklinde oldugu, toprak damh 
binanm 1920 'li yillarda yapildigi anlatihr. Turbenin bulundugu 
arazide bugiin de koy mezarhgi bulunmaktadir. Hastalar, kabirlere 
niyaz ettikten sonra Fatma Ana'ya (Hz.Fatma) ait olduguna 
inamlan bir tek pabuc altmi agriyan yerlerine siirerler. 

Turbenin di§ bati duvarmm alt ko§esinde hastalarm, burada 
bulunan bir delige ellerini sokarak, §ifa maksadiyla bir miktar 
toprak ahp yedikleri "coherlik" bulunmaktadir. Turbenin giri§ 
kapismda olduk^a biiyiik, bir fift dag kecisi boynuzu asilidir. 

Ahi baba, Eksirik koyiine Erdebil'den gelmi§tir. Menkibeye 
gore, Ebu Muslim el-Horasani'nin teberini asil meslegi demircilik 
olan Ahi Baba dogmiistur. Uzun yillar koyiin sigirlarmi yayar. 
Keramet sahibi bir §ahsiyet oldugu i9in siiriiniin ba§mda bulunmaz. 
Sabahleyin sigirlan Dumbuca Dagma yayhma gonderir, ak§am 
olunca da hayvanlar yayhmdan donerler. Kurt, ku§ Ahi Baba'nm 
sigirlarma zarar vermezler. Ahi Baba da koydeki giinliik islerine 
devam eder. Suyollan agarak Dumbuca Dagmdan koyiine su 
getirir. Tiirbesinin bulundugu yere biiyiik bir havuz yapar, etrafmi 



32 http://www.ahikoy.tr.gg/ 
233 Ozen K. Ahi Baba/§eyh Bayezit Yatm 



158 



agaflandinr. Bugiin de tiirbe civarmda havuz kalmtilan mevcuttur. 
Bu tepenin 1920'li yillara kadar asirhk aga9larla kaph oldugu, 
tiirbeye kurban kesmeye gelenlerin bu aga9lardan faydalandiklan 
anlatihr. Bugiin tiirbenin bulundugu tepede ku§burnu, karamuk ve 
igde fahsmdan baska bitki ortiisii kalmamistir. 

Menkibeye gore, Dumbuca Dagi eteklerinden gegen Sultan 
Murad kervan yolu iizerinde bir ejderha tiirer. Kervanlara yol 
vermez. Yayhmdaki hayvanlan par9alar. Koyliiler korkularmdan 
yaylaya cikamaz, tarlalarma gidemez olur. Sikayetler, feryatlar 
artar. Fakat, ejderhayi oldiirmeye de kimsenin giicii yetmez. 
Divrigi Beyi 9aresiz kahr. Beyin etrafmda bulunanlar: 

- Beyim, bu ejderhanm hakkmdan gelse gelse, Eksirik'te 
oturan dervis gelir, derler. 

Bey, Eksirik koyiindeki dervise haberci gonderip, sarayma 
davet eder. Ahi Baba, o sirada famur karmaktadir. Haberciler koye 
gelirler, dervise selam verirler. Beyin davetini iletirler. Ahi Baba 
da: 

- Bey'e selam soyleyin, merak etmesin, elimin gamurunu 
yikar yikamaz yola gikanm, diye cevap verir. 

Haberciler koyden ayrilirlar. Divrigi'ye gelip Beyin 
huzuruna cikarlar. Bir de goriirler ki, Eksirik koyiindeki dervis, 
kendilerinden once Divrigi'ye gelmis ve beyin huzuruna cikmistir. 
Hayretlerinden bir sey soyleyemez, ayakta dikilip kahrlar. 

Bey, Ahi Baba'ya derdini anlatir. Biiyiik bir sikmti i9inde 
oldugu her halinden bellidir. "Dervis Baba, bizi bu ejderha' dan 
kurtar...", der. Ahi Baba: 

- Beyim, siz merak etmeyiniz. Allah'm giiciiyle ve erenlerin 
himmetiyle ben onu kisa zamanda helak eder, kervan yolunu 
a9anm, der. 

Ahi Baba, Divrigi Ulu Camii'nin damma 9ikar, okunu ahp 
yayim 9eker. Attigi ok, Dumbuca Dagma dogru siiziiliip gider. 
Sonra, a§agi iner. Bey'e: 

159 



- Canavarm isi tamam, der. 

Kimse Ahi Baba'nm soziine inanmaz. Ulu Cami'den atilan 
bir okla canavar vurulur mu, derler. 

Bey, olayi dogrulamak i9in askerlerini Dumbuca Dagimn 
eteklerine gonderir. Askerler, Dumbuca Dagi eteklerine 
vardiklarmda canavarm bir ok darbesiyle oldiirulmus oldugunu 
hayretle goriirler. Canavarm kulagmi kesip Divrigi Beyi'ne 
getirirler. Bunun iizerine Ahi Baba'ya saygisizhk edenler, ayagma 
kapamp oziir diler. 

Divrigi Bey'i Ahi Baba'yi odullendirmek ister. Ondan 
dilegini sorar. Ahi Baba da: 

- Beyim, benim koyiimden asker almmasm, der. Bey de: 

- Asker ahnm. Bu, vatani bir gorevdir; buna kimsenin giicii 
yetmez, diye cevap verir. Bunun iizerine Ahi Baba: 

- Benim koyiimden vergi kaldinlsm, der. Bey de: 

- Bunun degeri yok. Siz, dort bes haneli bir koysiinuz, 
verginizden ne cikar, diye cevap verir. 

Eksirik koyiinden vergi kaldinldigi gibi Ucpmar, Hapa ve 
Paynik koylerinin gelirleri de Ahi Baba Tekkesi'ne bagislamr. I. 
Cihan Harbi'ne kadar bu gelirlerin tekkeye muntazaman aktanldigi 
anlatihr. Harp 9ikmca ordunun erzak ihtiyaci artar. Tekke'ye 
baglanan gelir de orduya aktanhr. Ancak gelirin yiizde 10'u 
1920 'li yillara kadar tekkeye birakihr. 

1900'lu yillarda koyluler her yil sonbaharda toplanir, 
tekkenin gelirlerinden bir kismi ile Ahi Baba'nm 'can helvasi'm 
pisirip dagitirlar, aynca iki de kurban keserler. Kesilen kurban 
etleriyle bulgur pilavi pisirildigi ve civar koylerden gelen 
ziyaretcilerle birlikte yendigi anlatihr. Bu merasime kasabadan da 
katilanlar olmaktadir. Tekkeye ayrilan paranm bir boliimu de 
hanelere esit olarak dagitihr. Koyliilerin, tekkenin geliri kesildikten 
sonra da bu merasimi 1950'li yillara kadar surdurmiis oldugu 
nakledilir. 

160 



inam§a gore Ahi Baba, masraftan kagan koyliileri ikaz 
etmek i9in 1960 yilmda koye iki dag kecisi gonderir. Koyliiler de 
koy icinde sahipsiz dola§an dag ke9ilerini yakalayip Ahi Baba'nm 
cam ifin keserler. Yemek pisirip koy halkma dagitirlar. 
Giiniimuzde yorede dag ke9isi kalmadigi i9in Ahi Baba'ya 
kurban gelenegi de unutulur. Tiirbe civarmda kesilen kurbanlar ise, 
adak kurbani olarak kesilmektedir. 

Seyyit Baba yatin, il9eye 24 km. uzakhktaki Akme§e (eski 
ismi Ziniski) koyiindedir. Seyyit Baba'nm, Sel9uklular doneminde 
ya§ami§ ve bu yorede §ehit dii§mii§ bir alperen oldugu kabul 
edilir 234 . Burasi yoredeki onemli ziyaret yerlerinden biridir. Seyyit 
Baba tiirbesi kare planh olup iizeri piramit kiilahla ortiiludur. Tiirbe 
igerisinde be§ kabir bulunmaktadir. ilk kabir Seyyit Baba'ya, ikinci 
kabir hammma, ii9uncu kabir oglu Abdurrahman' a dordiincu kabir 
kizi Sakine'ye ve be§inci kabir de hizmet9isi Arap'a aittir. Bunlar 
tahta sandukalar olup iizerleri renkli kuma§larla ortuliidur. 

Ziniski' deki Seyyit Baba tekkesi, gevrenin en iinlu tekkesi 
olarak yiizyillardir hakh bir line sahiptir. Bulundugu koye adeta 
ayri bir §ahsiyet kazandirmistir. Genis bir mezarhk alam i9inde yer 
alan tekke ve tiirbenin etrafmda kocami§ dut aga9lan dikkati 9eker. 
Fakat artik tekke ve bitisik tiirbe eski goriintiisiinu kaybetmistir. 
Yakm yillarda harabiyeti nedeniyle koyliiler ve bu tekkeye ozel 
baghhk gosterenler isbirligi yaparak kaba fakat saglam tarzda 
bolmeleri olan kiimbet bi9imli tiirbeyi yenileme 9abasma girmisler 
ve tabii eskiyi tamamen ortadan kaldirmi§lardir. Yalmz, tekkenin 
giris kismmdaki ortme ve kurban yeri kerpi9 ozelligi ile 
bozulmami§tir. 

Tekke, bes boliimden meydana gelmektedir. En dista kible 
yoniinde ortme ve giri§ kapisi ile kiler kapisi ve sagda kurban yeri 



234 Ozen K. Tahta K1I15I1 Dervi§ler 



161 



bulunmaktadir. Kurban yeri kii9uk bir odadir. Ortme, dort ahsap 
direk uzerine kirislerle baglanmis iki yarn a9ik bir sundurmadir. 
Buradaki bir kapidan girilen kiler, eskiden tekkenin her tiirlii 
erzaginin saklandigi bir yerdir. 

Ortmedeki asil kapi, esigi, 9ivileri, tokmagi, halkasi; her seyi 
ile kutsal sayihnis, uzerine 9iviler 9akilmis, pa9avralar baglanmis, 
esikten kiymiklar kopanlmistir. Bu tiirbenin kapisma ozellikle 
90cugu olmayanlar israria yiiz siirmekte, boyle bir ziyaretten sonra 
90cuklan olursa, tekrar tekkeyi ziyaretle kurban kesmekte, dogan 
erkek 9ocuklarma Seyit adim vermektedir. Bu kapidan asevi ve 
mescit olan asil mekana girilir. 

Kii9uk birka9 pencere ile aydmlanan ve hi9bir mimari 
ozellik tasimayan bu kisimda, kible duvari iizerinde basit bir 
mihrap ni§i bulunmakta, bir ko§ede ise tekkenin kalabilmi§ eski 
e§yalarmdan §amdanlar, kazanlar, tepsi, kab-kacak, kilim, hasir, 
orme seleler, §emseli, piiskullii seleler vs. goriilur. 

Mescidin bati duvarmdaki basik bir kapidan riirbeye girilir. 
I9erdeki ahsap sandukalar basit yapihdir ve altlan kerpi9 
orguludiir. Bunlardan en bastakinin Seyyit Baba'ya ait oldugu 
kabul edilir. Yine yakm tarihlere kadar bu sandukalardan bir 
ka9inm basmda birer yesil sancagm asih bulunmakta oldugu 
anlatihr. Siisleme, mimari tarz vs. gibi tarihlemeyi kolaylastiracak 
higbir ipucu goriilmez. 

Qevre halki arasmda yaygm soylenti, Seyyit Baba'mn 
Mengiicekler doneminde Sahlarm sancaktan oldugu ve buradaki 
bir savasta sehit diistiigu ile ilgilidir. Bu sebeble ona sehit goziiyle 
bakihr, biiyiik saygi gosterilir. 

Bugiin ku9iik bir koy olan Akmese (Ziniski), Osmanhlar 
doneminde oldukga biiyiik bir kasabaydi. Ersin Giilsoy, 1519 tarihli 
evkaf defterinde Ziniski koyiinde bulunan zaviyenin Seyh Osman 



162 



Zaviyesi olarak gectigini kaydeder 235 . Kanuni devrinde Divrigi'de 
yapilan tahrirlerin ilki oldugu sanilan bu defterde Zaviye-i Seyh 
Osman bashgi altmda, "Karye-i Ziniski, tabii nahiye-i Ziniski, 
cemaat-i dervisan Zaviye-i Seyh Osman hizmetkarlandir.", 
denilmekte ve dervislerin sayisi verilmektedir. Aym asirda Erikli 
koyii igin ise Karye-i Eriiklii, tabii nahiye-i Ziniski, tamam 
vakfiyesi Zaviye-i Seyh Osman denilmekte, aynca tiirbeye bitisik 
mescit igin de Karye-i Ovacik, tabii nahiye-i Ziniski, tamam 
malikanesi Mescid-i Ziniski olarak belirtilmektedir. 

Ziniski'de Kanuni devrinde tekkeye bagh olarak yasayan ve 
omurlerini buramn hizmetkarlan olarak geciren kalabahk bir dervis 
grubunun buhmdugu goruliir. Aynca, tiirbe ve mescid icin ayri ayri 
vakiflar tesis edilmistir. Yine Kanuni devrine ait 1530 tarihli 
Mufassal tahrir defterinden eski medresenin daha o tarihlerde tatil 
olmasi sebebiyle vakfmm ilgili mescide devredildigi isaret 
edilmektedir. Bu bashk altmda, oldukca zengin bir vakif tesis 
edilmis oldugu goriiliir. Ancak alttaki hasiyede vakfiyesinin 
goriilmedigi, yalmz vakifligmm tespit edildigi bildirilmektedir. 

§eyh Osman' in XVI. yiizyildan onceye ait bir sima oldugu 
muhakkaktir. Muhtemelen Anadolu'nun Turklesmesi doneminde 
fevrede etkin olmus bir Turkmen seyhidir. Fakat belgelerde 
rastlanmayan seyh lakabmm yerine, guniimuzde adi ve seyhligi 
unutularak, ihtimal ki, bu Seyyit ve Baba ismi gecerli olmustur. 
Seyyit Baba'nm menkibevi kisiligini anlatan 'Menakib-i Seyyit 
Baba' adh bir eserin oldugu, fakat bu eserin I. Diinya savasi 
yillarmda kaybolmus oldugu soylenir. Menkibeye gore, Seyyit 
Baba'nm dedeleri Iran yoluyla Anadolu'ya gelirler. Bu dervisler 
alti tanedir. Hiinkar, Kirsehir'e, Baba Ilyas Amasya'ya gider. 
Seyyit Baba'nm dedeleri de bir miiddet Tunceli (Dersim)'de 



235 Giilsoy E. XVI. Asnn Ilk Yansinda Divrigi Kazasi. Yiiksek Lisans 
Tezi. Marmara Uni. Istanbul. 1991 

163 



kahrlar. Bunlara o yorede Sanoglu Askerleri denilmektedir. 
Sanogullari Tunceli'nden gofiip Divrigi'nin Ziniski koyiine gelip 
yerlesirler. Ayni soydan gelme Koca Lesker, Erzincan'a bagh IH9 
il9esinin Bagistas koyii yakmlarmda sehit diiser. Tiirbesi, Bagistas 
istasyonu yakmlarmdaki bir korulugun i9indedir. Yine menkibeye 
gore Erikli koyiinde yatin bulunan Koca Sacb ailenin en biiyiigii, 
Seyyit Baba ortancasi, Kayacik koyiiniin mezrasi olan Agar' da 
yatin bulunan Agar Baba da en ku9iikleridir. Baska bir menkibeye 
gore Seyyit Baba, Hiinkar'm halifelerindendir. Hiinkar'm emri ile 
Ziniski yoresini fethetmek i9in sancagmi 9ekerek dervisleri ile 
birlikte yola 9ikar, Erikli koyii iizerinden Ziniski'ye gelirken bir 
takim kerametler gosterir. 

Seyyit Baba, Er-Kiz Ana'dan U9arak erligini/evliyahgmi 
belli eder. Sonra U9an Kaya'ya konar. Kik^-mese'de kihncini 
kusanir, sancagmi alarak Diynenecek'e kadar gelir ve burada 
dinlenir. Daha sonra dervisleri ile birlikte Ziniski'ye girer. Seyyit 
Baba'nm yesil sancagi Divrikliler tarafmdan biiyiik itibar gormiis, 
kutsalligma Mrmet edilmistir. Divrigi il9esinde 9ikan salgm 
hastaliklar, toplu oliimler, yangm, sel gibi benzeri felaketlerde ve 
afetlerde Seyyit Baba'nm sancagi ocakhlar tarafmdan at iizerinde 
Divrigi'nin etrafmda dolastinhr ve kurbanlar kesilirdi. Bu 
uygulamamn son defa 1. Diinya Savasi sirasmda uygulanmis 
oldugu nakledilir. Bu sayede koleraya bagh toplu olumlerin sonu 
almmis oldugu anlatihr. Yine, Cumhuriyet'ten 6nce Hacc'a 
gidenler, Seyyit Baba'nm sancagi altmda dua ederlerdi. Haci 
adaylan, yakm akrabalar, komsular ve il^e halki eski Bugday 
Pazan'nda toplamrlardi. Bu sirada Ziniski' deki Seyyit Baba'nm 
sancagi, Kantebe Camii sancagi ve Ulu Cami'nin sancagi ilahilerle 
haci ugurlama yerine getirilirdi. Dualar edildikten sonra 
sancaklarm dibinde kurbanlar kesilirdi. Sancak tasiyanlara 
hediyeleri verilirdi. Hacilar, sancaklar onde olmak iizere biiyiik bir 
kalabahkla Selavat'a kadar ugurlamrdi. Seyyit Baba tiirbesi ayni 

164 



zamanda bir Tiirkmen/Alevi ocagi oldugu i9in her yil ilk ve 
sonbaharda Divrigi'nin Akme§e (Ziniski), Sincan, Kekliktepe 
(Galm), Karakale, Erikli, Yazikoy, Agar, Ekinba§i (Kilisecik), 
Kayacik (Murmana), Dikta§, Susuzlar, Kimillar, Tirolar, Agillar, 
Yuva, Sarphan koyliileri tarafmdan ziyaret edilir. Aynca Sivas'm 
Karafayir, Zile'nin Cakir9ah ve Corum'un bazi Turkmen koyleri 
de Seyyit Baba'yi ziyaret ederler. Bu ziyaretler sirasmda kurbanlar 
kesilir, yemekler pi§irilir, dualar edilir ve cem yapilir. Krrmizi 
Dede diye bilinen Ziniski'deki Zeynal Ozcan (1912-1986), bu 
ocagm en ya§h dedesi idi. 

"Anzahar" adi devlet tarafmdan koy adlarmm 

Turk9ele§tirilmesi gerek9esiyle "Kevenduzii" olarak degi§tirilir. 
Kevendiizii adi da koyiin istegi dogrultusunda ve koy derneginin 
9ali§malan sonucu 1993 yilmda koy yaylasmm adi olan Egrisu 
adiyla degi§tirilir 236 . Il9eye 19 km. mesafede bulunan koyiin 
smirlan i9erisinde Dervi§ Muhammed Gani Baba, Geyikli Baba, 
Ahmet Dede, Ahmet Baba, Abdullah Dede, Katerli Baba 
ziyaretleri bulunmaktadir. Bu mezarlar koyluler ve Turkiye'nin 
9e§itli yerlerinden gelen insanlar tarafmdan ziyaret edilmekte, 
kurbanlar kesilmekte ve cemler yapilmaktadir. 

Muhammet Gani Baba yatiri koyiin iist ba§mdadir 237 . 
Dikdortgen planh, tek odah, ah§ap yapih ve kiremit ortiilii bu 
tiirbe, 200 1 yilmda modern bir binaya kavu§ur. Il9e kaymakammm 
da katildigi a9ih§ merasimine, Divrigi ve Sivas kokenli iinlii halk 
ozanlan da i§tirak eder. Arguvan yoresinden gelen Isa koyluler, 
torene ayn bir renk katarlar. Gani Baba'nm torunlarmdan Hiiseyin 
§ahin Dede'nin tiirbenin bugiinkii hale gelmesinde biiyiik 9abalan 
olmu§tur. 



236 www.egrisu.org 

37 Ozen K. Sivas Civarmdaki Anadolu Erenlerinin Menkibelerinde Belli 
Bash Motifler 

165 



Muhammet Gani Baba (1826-1889), Divrigi'nin Anzagar 
koytinde dogmus ve yine bu koyde Hakk'a ytirtimtis iinlii bir 
Bektasi babasidir. Onun tinti, Divrigi yoresinde ilk defa bir Bektasi 
tekkesi tesis etmesinden ileri gelmektedir 238 . 1997'de, Gani 
Baba'nm tesis ettigi bu tekkeden geriye hi9bir iz kalmamistrr. 
Yalmzca, Gani Baba'nm saghgmda insa edilen koy camisi kismen 
ayaktadir. 

Anlatildigma gore, Gani Baba'nm atalari tic kardes olarak 
Horasan'dan gelmistir. Kardeslerden birisi Gtimtilcine'ye, digeri de 
Arnavutluk'a gecer. Dervis Aga admdaki tictincti kardes de 
Divrigi'ye gelerek yorede "Kti9tik Tekke" adiyla bilinen "Garip 
Musa Tekkesi"ne yerlesir. Dervis Aga, bu tekkeye uzun mtiddet 
hizmet eder ve burada evlenir. Bu evlilikten Dervis Aga'nm 
Haydar, Kamber ve Stileyman adlarmda tic erkek evladi dtinyaya 
gelir. Bunlar, Garip Musa Ocagi'na bagh dedelerdir. Kamber Aga, 
Anzagar dogumludur. Anzagar' da evlenir, bu evlilikten Surmeli 
Dede, Muhammet Gani Baba ve Haydar Dede olmak tizere tig 
evladi dtinyaya gelir. Mezar tasi kitabesine gore Muhammet Gani 
Baba'nm dogumu 1826'dir. Muhammed Gani Baba, Haci Bektas 
Dergahi'na gitmeden once Garip Musa Ocagi'na bagh bir Alevi 
dedesidir. Babahk unvanim sonradan ahr. Muhammet Gani Baba, 
Anzagar'da evlenir. Bu evlilikten tigti erkek, altisi kiz olmak tizere 
dokuz evladi dtinyaya gelir. Erkek evlatlan Ahmet, Ibrahim ve 
Abdullah'tir. Bunlardan Ahmet ve Abdullah, Gani Baba'nm 
saghgmda vefat ederler. 25 yaslarmda vefat eden Ahmet' in mezan 
Arguvan'da, Abdullah'mki Divrigi'nin Bahtiyar Venk (Gokgebel) 
koytindedir. Gani Baba'nm hayatta kalan tek oglu Ibrahim' dir. 



238 "Three hours from Divriji is a recent tekke founded by a learned 
Bektashi sheikh named Gani Baba and called Andahar Tekkesi". - 
HASLUCK F. W, Christianity and Islam Under the sultans- 

166 



Ibrahim, Giilbahar Hanim'la evlenir. Bu evlilikten Ahmet Baba 
dogar (1866-1929). Gani Baba'dan soma tarikati oglu Ibrahim 
degil, torunu Ahmet Baba yiirutiir. 

Gani Baba, Anzagar halki tarafmdan sevilip sayilan bir 
zattir. Duriistlugii, 9ahskanhgi ve al9ak goniillu olmasiyla biiyiik 
ku9iik herkesin sevgisini kazamr. ibo Baba zamamnda Haci Bektas 
Tekkesi'ne gider. On iki yil tekkeye hizmet eder. Verilen her gorevi 
yerine getirir. Onun bu durustlugu ve ^ahskanhgi diger dervisleri 
kiskandinr. Dervisler, zaman zaman Gani Baba'nm gururuyla 
oynarlar. Hatta bir seferinde Gani Baba'ya helalarm temizligi 
gorevini verirler. 

Bir gun Ibo Baba'nm helaya gidecegi sirada helayi kirletip, 
siipiirgeyi saklarlar. Gani Baba, mendili ile -bir rivayete gore sakah 
ile- kirletilen yerleri temizler. Bu durum Ibo Baba'ya malum olur. 
Bu hadiseden sonra Ibo Baba, Muhammet (Gani) Baba'yi yanma 
9aginr. Aralarmda soyle bir konusma ge9er. 

— (Jlum, senin hizmetinden 90k memnunum. Sen bu 
tekkeye Muhammet Dede olarak geldin, bundan sonra adm 
Muhammet Gani olacak, Gani Baba olarak gideceksin. Koyiine bir 
tekke a9acaksm, dervislerin olacak, halka hizmet edeceksin. 
Babahgm hayirh ugurlu olsun. 

Muhammet Gani Baba, Ibo Baba'nm helalligini alarak, 
kendisine verilen kutsal esyalarla birlikte Anzagar' a doner ve ilk is 
olarak muhtesem bir cami yaptinr. Daha sonra koy i9indeki 
tekkenin yapimma ge9er. O giine kadar koyde hela yoktur ve 
koyliiler taharetlenmeyi bilmemektedir. Koyliilere hela yapmalarmi 
ve taharetlenmeyi mecbur tutar. Unii gittik9e artan Gani Baba'nm 
bu arada sevenleri ve dervisleri 90gahr. 

Divrigi'nin Purunsur, Venk, Bahtiyar Venk, Susuzoren, 
Gondiiren, Karsi, Paynik, Uriik, Kilisecik, Sevir, Birestik, Karasar, 
Orenik; Sarkisla'nm Emlek yoresi koyleri ve bu arada Asik 
Veysel'in dogum yeri olan Sivrialan; Malatya'nm Arguvan il9esine 

167 



bagh bir9ok koy; Erzincan'm Tercan yoresi, Kars'm Selim il9esine 
bagh koyler Gani Baba Tekkesi'ne baglamr. Bugiin de bu baglihk 
kismen de olsa devam etmektedir. Gani Baba, yalmzca Divrigi'nin 
Alevi koylerini tekkeye baglamakla kalmami§, Siinni Divrigi 
e§rafmdan bazilarmi da tekkenin muhibi yapmi§tir. 

Koyiin merkezinde a9mi§ oldugu tekkede be§-alti yil kalan 
Gani Baba, miiritleri ve muhipleri 90galmca koyiin iist tarafma 
9ekilerek yeni bir tekke in§asma ba§lar. Bu, mimari §ekil olarak 
Haci Bekta§'taki tekkenin benzeridir. Cok biiyiik bir ayin odasi, 
mescit, mutfak, kiler; dervi§ ve misafirler i9in odalar yapihr. Yeni 
bina artik miiritlerine, muhiplerine ve misafirlerine yetecek 
buyiikliiktedir. 

Gani Baba, digeri Bekta§i tekkelerinde oldugu gibi bedeni 
hizmete 90k biiyiik onem verir. ilk once tekke yakmlarmda kii9iik 
bir meyve bahgesi kurar. Buraya her r;e§it meyve fidesi getirtip 
diktirir. Bu hareketiyle koyliilere ornek olur. Aynca, tekkenin odun 
ve yakacak ihtiya9lanm kar§ilamak i9in muhtelif yerlere binlerce 
sogiit, kavak diker. Ke9i, inek, tavuk besler. Bunun yam sira bir 
kisim dervi§ler de 9ift9ilik yaparlar, ekin ekip, tarla bir;erler. 
Hayvanlarm yayhm yeri Egri9imen Yaylasi'dir. 

Boylece Gani Baba Tekkesi, hem din hem de diinya i§lerinin 
birlikte yuriituldiigu bir yer, bir okuldur. Gani Baba, biitiin bu 
hizmetler arasmda Kerbela'ya da gider. Birka9 yil kaldiktan sonra 
haci olarak doner. Muhammet Gani Baba, 63 ya§mda iken 1889'da 
Hakk'a yiiriir. Tekke civarmdaki bugiinkii tiirbesine gomiiliir. 

Hakkmda anlatilan menkibelerden bazilan §6yledir. Gani 
Baba, zaman zaman 90k sevdigi ve Egri9imen Yaylasi'na hudut 
olan Arguvan'daki miiritlerinin yanma gidip gelir. Gene bir gun 
Arguvan'a giderken, yol kenarmda 9ift siirmekte olan bir muhibine 
rastlar. Babamn ge9tigi sirada 9ift9i, tohumu bittigi i9in i§i 
birakmi§ ve okiizleri de salmi§tir. Koyiine gidip tohum getirmek 
dii§iincesindedir. 

168 



Gani Baba, 9ift9iye selam verir. Sonra aralarmda su 
konusma ge9er: 

— Tohum sa9mayi ni9in biraktm? 

— Tohumumbitti... Koye gidip tohum ahp gelecegim. 
Baba, atmdan iner ve 9ift9inin onlugiinii yerden aldigi 

toprakla doldurur. Sonra giftgiye hitaben: 

— Haydi, okiizleri fifte kos! Onliigune koydugum topragi, 
tohum niyetine tarlaya sag... Erenlerin himmetiyle 50k ekin olacak, 
der. 

Cift9i, denileni yapar. Ger9ekten de yil tarladan bol 
miktarda iyi cins bugday elde eder. 

Gani Baba, koylulerin saygisizhgmdan yihp koyiin list 
tarafmda yeni bir tekke insa etmeye karar verince, dervisler su 
sikmtisi 9ekmeye baslar. Su almak i9in ya eski tekkenin yerine ya 
da yakm mahallelere giderler. Koyliiler de dervislere kizip hakaret 
etmektedirler. 

Baba, dervislerin 9ektigi sikmtiyi bildiginden bir giin 90k 
sevdigi dervisi Memo'yu yanma alarak tekkenin yukanlarma dogru 
9ikar. Sonra elindeki asa ile topragm bir yerini i§aretler. Memo'ya 
hitaben: 

— Yarm dervisler burayi essinler. Erenler bir su nasibi 
gonderecektir, der. 

Dervisler, i§aret edilen bu yeri iki giin eserler. U9uncii giin, 
esilen yerden bacak kalmhgmda bir su 9ikar. Bu suyu kanal 
kazarak tekkenin online kadar getirirler, bir de 9esme yaparlar. 

Anlatdan bir menkibe de soyledir. Tipiye tutulan koyliiler 
Dervi§ Muhammet'ten yardim isterler. Dilekleri yerine 
gelmeyince, Babaya kiifrederler. O anda tas kesilirler. 

Bir menkibede ise, Dervis Muhammet, aksamdan yatagma 
yatar. Sabah erken saatlerde yatagmdan bagirir. "Dervisler kalkm, 
atimm terini silin!.. Uzerini ortiin... Atim u§iiyiip hasta olmasm." 
Dervisler kalkip ahira gider. At, kan ter igindedir. Hayret ederler. 

169 



"Dervis Muhammet, aksam erkenden yatagma yatti; yatagmdan hif 
9ikmadi, sabahleyin erken saatlerde bizi 9agirdi. Odasmdan 
aynlmadi.", diye diisiinur, biitiin bu olan bitenlere bir anlam 
veremezler. Utana sikila bu durumu Dervis Muhammet'ten 
sorarlar. Dervis Muhammet, yatagmdan dogrulur. "Ben yatakta 
iken, Demirli'ye giden kervan tipiye tutuldu. Yolcular soguktan 
donacak, tipiden bogulacak. Kervandakilerden biri bagirdi: Ya 
Dervis Muhammet sen yetis... Ben de kervam diizluge indirdim." 
Der. 

Dervis Muhammet' e olmus bir 90cugu getirirler. Cocuk, 
ailenin tek evladidir. Dervis Muhammet, 90cugu getiren kadmlara, 
"Cocugu tekkeye birakimz", der. Dervis Muhammet tekkeye gider. 
Olen 90cuk dirilip aglamaya baslar. Tekkeden donen Dervis 
Muhammet, "Kizlar kalkm, 90cugunuzu aim!... Kimseye bir sey 
soylemeden, koyiiniize doniin", der. Kadmlar biiyiik bir seving 
i9inde tekkeden ayrihp koylerine donerler. 

Dervis Muhammet kirk gun yatagmdan 9ikmaz. Dervisler bu 
hale 90k merak ederler. Dervis Muhammet, kirk gun sonra 
yatagmdan dogrulur; dervislerden su ister. Dervisler, "Ya Dervis 
Muhammet, kirk giindiir neredeydiniz" diye sorarlar. O da 
dervislerine, "Avucumun i9ine bakimz", der. Avucunun i^i kan 
i9indedir. Sonra devam eder, "Gavuru kirmak i9in Kizil Elmaya 
gittim". 

Gani Baba'nm suriilerine hirsiz girer. Cobanlar, Babamn 
siiriisunden 9aldiklan koyunlan alarak yola 9ikarlar. Fakat biiyiik 
bir yilan bunlarm hareketine engel olur. Caldiklan koyunlan 
birakmca yilan da kaybolur. 

Her yil sevenleri Gani Baba'ya gelir, tiirbesini ziyaret ederek 
9esitli dileklerde bulunurlar. Kurbanlar keser, pisirilen yemekleri 
hep birlikte yer, dini toplantilar yaparlar. 

Il9eye 38 km. mesafede bulunan ve eski adi Purge olan 
Qayoren koyiinde Eyerli, Ali Baba ve Gatirh daglan kutsaldir; 

170 



ziyaret edilerek ve adaklar adanarak dileklerde bulunulur. Yatiri 
olan Ho§avci Ibrahim Dede hakkmda su menkibe anlatihr. Dere 
yatagmda kuzu yayan fobanlan uyanr. Kuzulan karsi kiyiya 
gegirmelerini soyler. Cok ge9meden azgm sel sulan dere yatagmi 
doldurur. Ibrahim Dede, dere yatagmda yuriimeye devam eder, 
azgm sel sulan da uysal bir koyun gibi dedeyi takip eder. Ibrahim 
Dede, koye yaklasmca dere yatagmdan biiyiikce bir tas ahp selin 
oniine kor. Akan sel suyuna Haydi miibarek bu tarafa dogru ak der. 
Ibrahim Dede'nin koymus oldugu rasa carpan azgm sel sulan, koye 
zarar vermeden karsi tarafa dogru akmaya baslar. 

§cmmas Pir'in tiirbesi ilgeye 42 km. uzakhktaki eski adi 
Arege olan Durukoy'dedir 239 . §emmas Pir, hem Hiiseyin Gazi'ye, 
hem de Seyit Baba'ya yardim eden ulu bir zattir. K1I19 zoruyla 
degil, gordiigii riiyamn etkisinde kalarak MusKiman olan §emmas 
Pir'in Divrigi Durukoy'deki tiirbesinin dismda (^orum'un Alaca 
ilcesi Bahkh Havuz mevkiinde, Sivas'm Kangal il9esi Bulak 
koyiinde, Aksaray iline bagh Mamasun koyiinde, Kayseri'nin 
Bunyan i^esinde de tiirbe ve mezarlan bulunmaktadir. Divrigi 
Durukoy'deki §emmas Pir yatm hem Miislumanlarm hem de 
Hristiyanlarm ziyaretgahi olur. Buraya daha 90k ruh ve sinir 
hastalari, sarahlar, sik sik bayilanlar, fe^liler, ruhi bunahm 
gegirenler getirilmektedir. 

§emmas Pir yatirmdan sifa bulan bir hastamn hikayesi soyle 
anlatihr . 

"...Yine bundan yiizyil kadar once (1876), bir Fransiz ailesi 
konusmayan 90cuklanm yanlarma alarak Paris'ten Istanbul'a 
gelmis. Fransiz Konsoloslugu'nda gorevli bir Eginli kavas, 
90cugun duydugu halde konusamadigim goriince 90k uziilmus. 
Divrigi'ye bagh Gemhu (Akpelit) koyii yakmmdaki Arege 
(§emmas Pir) yatirmi ziyaret eden kimselerin konusmayan 



239 http://durukoyu.com/ 



171 



90cuklarmm biilbul gibi konustuklarim sahk vermis. Bunun 
iizerine Fransiz aile umuda kapilmis; deniz yoluyla Samsun'a 
oradan da yayh arabayla Amasya, Tokat, Sivas derken Divrigi'ye 
gelmisler. Arage (Durukoy)'ye dogru 9ikmaya baslamislar. Bu 
sirada gece olmus. Katir ve at sirtmda, daglar ve kayalar arasmdan 
karanhklar i9inde zorluk ve mesakkatle ilerleyen aile, konusmayan 
Fransiz focugun babasma seslendigini, kendi diliyle "Baba, 
karsidan bir lsik gorundii," dedigine, dili 96ziilerek konusmaya 
basladigma sahit olmuslar." 

Koyliilerin atalarmdan duyup anlattiklarma gore, Hristiyan 
teba ile Tiirkler arasmda Semmas pir yatin yiizunden anlasmazhk 
9ikar. Hristiyan teba, §emmas Pir'in kendilerine ait bir aziz 
oldugunu ileri siirerken, MusHimanlar da Miislumanligi kabul 
etmis bir veli oldugunu ileri siirerler. Bu anlasmazhk yillarca siiriip 
gider. Daha sonra konuyu Sivas'a oradan da istanbul'a ulastinrlar. 
Arage koyiine hem Muslumanlardan hem Hristiyanlardan olusan 
bir heyet gelir. Bunlarm huzurunda mezar yeri a9ihr. A9ilan 
mezardan §emmas Pir'in 9uriimemis, Islami esaslara gore 
defnedilmis cesedi 9ikar. Mezan tekrar kapatirlar. Bunu goren 
Miisliimanlar bir siikran ifadesi olarak tekbir getirirler. 
Koyliilerden birisi tiirbenin damma 9ikarak ezan okur. Hep birlikte 
siikiir namazi kilarlar. 

§emmas Pir yatinnm yukansmda, Sultan Murat Caddesi 
kiyismda bir de Sehitlik vardir. Soylentiye gore sehitlikteki 
mezarlarda Battal Gazi'nin askerleri yatmakta imis. 

Adak yeri koyiin list basmdaki meyilli bir tepenin yamacmda 
yer ahr. Toprak malzemeyle yapilmis olan tiirbe; mescit kiler ve 
ocak olmak uzere 119 boliimden meydana gelmistir. Semmas Pir'in, 
mescit olarak kullamlan boliimde yattigma inamhr. Bu yiizden 
tiirbe icerisinde kabir yeri yoktur. Tiirbeye getirilen hastalar mescit 
boliimiine yatinhr. 



172 



§emmas Pir, herseyden once bir destan kahramamdir. O'nun 
destani kisiligi Battalnamelerde farkh sekillerde yer ahr. Kiminde 
Battal Gazi tarafmdan Islama dondiiriilen bir Vali veya Amorium 
Valisinin kardesi ya da yine Islama dondiiriilen bir rahip oldugu 
goriiliir 240 . §emmas Pir, diger destan kahramanlan Hiiseyin Gazi, 
Battal Gazi, Abdiilvehhap Gazi ve Ahmet Turan Gazi ile birlikte 
amhr 241 . Danismendname'den, Battal Gazi'nin §emmas yardimiyla 
Sivas kalesini muhtemelen tamir ettirmis oldugu anlasihr. 
Menkibeye gore §emmas Pir, goriiniiste bir Hristiyan Azizi, fakat 
aslmda Musliimanhgi kabul etmis bir velidir. Malatya'daki Islam 
birliginin komutam Hiiseyin Gazi'ye gizlice yardim eden, ona 
taktik veren bir pirdir. Hiiseyin Gazi, Igimbat Dagi eteklerinde 
sehit diisiince oglu Cafer Gazi (Battal Gazi) babasmm ociinii almak 
icin Malatya'dan yola fikar. Divrigi'yi, Arapgir iizerinden 
Malatya'ya baglayan yol iizerindeki Arege (Durukoy)'ye ugrar. 
Onu bir ruhban karsilar, yer altmdaki mescidine gotiiriir. Cafer 
Gazi'yi agirlar. 

"Didi Cafer §emmas'a ki nice bildin sen beni 
Soyle sozin goreyim ben sana itimad ola" 242 . 

Admm §emmas Pir oldugunu, Hiiseyin Gazi'ye yardim 
ettigini, gizli din tasidigim soyler. Kuran-i Kerimden ayetler okur. 
Birlikte namaz kilarlar. Sabah namazmdan sonra Cafer Gazi atma 
binerek §emmas Pir'in yamndan ayrilir. Battal Gazi, daha sonraki 
zamanlarda Rum diyarma ait bilgileri §emmas Pir' den alir. 



240 Say Y. Anadolu Kiiltiir, Edebiyat ve Inan9 Tarihinde Onemli bir 
kaynak: Battalname 

241 "Melik Dani§mend, Sultan Turasan, Karadogan, Hasan oglu Me§iyye 
ve Eyyub hazirlandilar. Biraz ileri yuriidiiler. Sivas kalesine kadar atlanm 
siirdiiler. Battal Gazi'nin -rahmetullahi aleyh- Semmas'in mah ile yaptigi 
kaleyi gordiiler." Danismendname'den. 

242 Pafacioglu B. Battalname. Doktora tezi. Erciyes tlni. Kayseri. 1993 

173 



§emmas'm Battal Gazi ile olan iliskisini Islam kuvvetleri de bilme- 
mektedir. Bu iliski, destanm sonuna kadar bir sir halinde siiriip 
gider. Diisman muhitinde §emmas Pir'in deyr'i (manastir), Battal 
Gazi i9in hem sigmilacak bir yer, hem de dusiinduklerini planladigi 
bir mekandir. Destan'm sonlannda §emmas Pir, Ukbe Kadi 
tarafindan ihanete ugrar. Ukbe Kadi Muslumanlarm 90k giivendigi 
bir din adamidir. Fakat da gizli din tasimaktadir. Kimse onun 
Hristiyan oldugunu bilmez. Ukbe Kadi, §emmas Pir'e Musliiman 
oldugu i9in kin beslemektedir. §emmas Pir'den 69 almak i9in firsat 
kollar. Bir savas sirasmda §emmas Pir'i Rum komutanlara ihbar 
eder. Onlar da §emmas Pir'i zindana atarlar. §emmas Pir, Battal 
Gazi'ye bir mektup yazarak Ukbe Kadi'mn ihanetine ugradigim, 
zindana atildigim ve kendisinin zindandan kurtarilmasmi ister. 
"Beni zindana birakdi ey ahi 
Hem iic bin Miisliman var esir dahi" 

Battal Gazi, §emmas Pir'i zindandan kurtanr. Uzerindeki 
kesis elbiselerini 9ikartarak kendisine ipekten bir elbise giydirir. 
§emmas Pir'in Arege (Durukoy)'deki manastin cami haline 
getirilir. Ezan okunup namaz kihmr. Ukbe Lain'in ihanetine 
ugrayan §emmas Pir, zindandan 9iktiktan sonra fazla yasamaz ve 
bir hafta sonra da oliir. 

"Yidi giin oldi semmas sahib-firas 

Vefat idiib itdi hem kiitahi yas" 

Kendisini oraya defnederler, Battal Gazi ve diger gaziler 
Arege'den aynhp Malatya'ya donerler. 

Agilcik (Tugut) koyiinde bulunan bu adak yeri '§emmas 
Pir'in ayagi, §emmas Pir'e ait bir diisektir. Koyiin alt tarafmdaki 
adak yeri kesme taslardan yapilmis kiifuk bir koy damidir. Burada 
miibarek giinlerde ve gecelerde mum yakihr. Adak yerine daha 50k 
ruh ve sinir hastalan getirilir. Adak yerinde bulunanlara lokma 
dagitihr. Uziim, leblebi, seker gibi 9erezler ziyaret9iler tarafindan 
yenir. Hasta sahiplerine de, "Lokmamz kabul olsun (Dileginiz 

174 



yerine gelsin, hastamz sifa bulsun) denir. 

Yore halki, bir savas sirasmda Semmas Pir'in bu civarda ayagim 
yitirdigine inanir. Yine inamsa gore kesilen ayak buraya gomulur. 
Agilcik koyiindeki bu adak yeri Durukoy'deki Semmas Pir yatin 
gibi hiirmet goriir. 

"Dedem her yil Semmas Pir Ayagma kurban goturiirdii. 
Otuz yedi yil devamh gotiirdu. Sevabi 50k olsun diye de adak 
yerine yalmayak giderdi. Benim bir yakimm vardi. Zaman zaman 
"Beni boguyorlar" diye baginrdi. Biz de onu adak yerine 
goriirmeye karar verdik. Mercan Pman mevkiinde hastalik gene 
tuttu, diisiip bayildi. Ayikmca yola devam ettik, Semmas Pir'in 
Ayagi'na geldik. Hastayi adak yerine yatirdik. Sabaha kadar uyudu. 
Sabah olunca adagimizi adayip koye dogru yola 9iktik. Yakmimiz, 
Mercan Pman'na gelince tekrar bayildi. Ayikmca yola devam ettik 
ve koye geldik. O gece Semmas Pir, koy sakinlerinden birinin 
riiyasma giriyor, ona "O kiz iyilesti daha birsey olmayacak" diyor. 
1987 yilmda ge9en bu olaydan sonra kiz cocugu bir daha 
bayilmadi. Dedem de adak olarak yil otuz sekizinci kurbamm 
kesti.." 

flceye 23 km. mesafedeki £rz7c/z koyiinde yatin bulunan 
Koca Safh'nm asil adi Resul Baba'dir. Horasan'dan yola cikip 
once, Kerbela'ya gelir. Burada riiyasmda Hz. Hiiseyin'i goriir. Hz. 
Hiiseyin, "Sana bir hediye vereyim. . . Divrigi muhitinde bir su var. 
Benim verdigim suyu, §erbet niyetine bu suya kat. Bu sudan icen 
§ifa bulsun. Sonra gelsin beni ziyaret etsin. Esigine yiiz siiren, bana 
yiiz siirmvis gibi olsun." der. Koca Sach, Kerbela'dan su ahp geyik 
donunda Divrigi'ye gelir. Erikli koyiindeki gozeye getirdigi suyu 
doker. O giinden sonra i9menin 9iktigi gozenin kenan kirmizi bir 
renk ahr. J9enler de sifa bulur. 



175 



Resul Baba, Haci Bektas Veli'den izin alarak Fidil dagma 
diiser 243 . Resul Baba, Fidil dagma diisiince geyik donuna girer. 
Erikli koyiindeki bir avci onu vurmaya 9ahsir. Fakat, Resul Baba, 
Erikli koyiine yaklasmca silkinip dogrulur ve kus donuna girer. 
Daha sonra kilisenin damma konar. Kilisede ayin yapanlar, ayini 
birakip disari 9ikarlar. Resul Baba, ucarak kilise yakmlarmdaki bir 
calmm dibine konar. Sonra silkinip sakalh bir pir donuna girer. Bu 
hali goren Hristiyanlar, dinlerini terk edip Musliiman olurlar, Resul 
Baba'nm elini etegini operler. 

Hiiseyin Abdal yatin, eski adi Ashudu Tekke olan ve ilceye 
68 km. mesafede bulunan Giivenkaya koyiindedir. Hiiseyin 
Abdal'm adi Haci Bektas Veli Velayetamesi'nde gegmektedir. 
Koyde kendi admi tasiyan bir tekke a9mistir. Koyde bulunan tiirbe 
Hiiseyin Abdal ile hanimma aittir. Burasi aym zamanda Alevi- 
Bektasi tekkesi olarak hizmet vermistir. Bir tepe iizerinde bulunan 
tiirbeye 9ikan yol iizerinde Hiiseyin Abdal'm soyuna ve 
dervislerine ait biiyiik bir mezarhk yeri bulunmaktadir. Hiiseyin 
Abdal Karakesici Hiiseyin Abdal olarak da adlandinhr. Hiiseyin 
Abdal Ocagmdan gelen Dedesoylulara gore, Karakesici Hiiseyin 
Abdal Horasan'dan gelerek Haci Bektas Dergahi'nda hizmet etmis, 
sonra Ashudu Tekke koyiine yerlesmis, burada halki irsad etmis ve 
burada Hakk'a yuriimiistiir. Her yil genellikle harman bittikten 
sonra 9evre il ve il9elerden gelen halk tarafmdan ziyaret edilen 
tiirbede kurban kesilir, diizenli olarak Hiiseyin Abdal senlikleri 
yapihr. 

AH Baba adak yeri Giilliice ile Karaman'm kesistigi tepenin 
uzerindedir. Tepede sekiz on tane ardi9 agaci vardir. Oyum Aga9 
mevkiindeki bu kii9iik koruluk Kirkgoz koyiine de yakmdir. 



243 Ozen K. Sivas Civarmdaki Anadolu Erenlerinin Menkibelerinde Belli 
Ba§h Motifler 

176 



Giilliice, Karaman, Kirkgoz koyliileri her yil haziran aymda toplu 
ziyaret yaparak kurban keserler. K09 katimmda, kabayel ve 
yagmur duasi i9in de Ali Baba ziyaret edilir. Inamsa gore, biri 
haziranda, digeri ekim aymda olmak iizere yilda iki defa ziyaretin 
ustiine nur dogar. Temiz kalpli ve saf koyluler bunu goriirler ve 
diger koyliilere haber verirler. Koyluler de bu haber iizerine 
topluca Ali Baba diisegine ziyarete 9ikarlar. 

Giine§li koyiine 14 km. mesafedeki bir mezrada bulunan 
Seyit Garip Musa Sultan Turbesi, onemli ziyaret yerlerinden 
biridir 244 . Necdet Sakaoglu'nun 9ahsmasmdan, tiirbenin 14. 
yiizyilda Horasan iizerinden Anadolu'ya gelen ve Haci Bektas 
Veli'ye bagh bir alperen olan Seyit Garip Musa Sultan adma 
yaptinlmis oldugunu ogreniyoruz. Degisik tarihlerde onanm 
gormesine ragmen tipik bir Sel9uklu mimarisi ozelligi tasiyan tiirbe 
Kiiltiir Bakanhgi tarafmdan "tasmmaz kiiltiir varhgi" olarak tescil 
edilerek koruma altma almir 245 ve restore edilir. Seyyid Garip 
Musa soyundan gelen Musa Karakas (1937-2008) onciilugiinde 
Seyyid Garip Musa Sultan Kiiltiir ve Tamtma Dernegi kurularak 
tiirbenin bakimi ve Seyyid Garip Musa hakkmda bilgi ve belgelerin 
derlenip Garip Musa'nm tamtimi iistlenilir. 

Asikpasazade tarihinde yer alan su ifadeler, Garip Musa ile 
ilgili bilgilere kaynak teskil eder. "Am beyan eder kim Seyyid 
Garib Musa ve Tahta Kili9hlar nice gaza etdiler..Her taife bir 
beldede yurd edindi. Arab 'a ve Acem'e baglanmayub Turk 
toresinde kaldilar. Islam ile miiserref oldular. Miirsidleri Haci 
Bektas Veli idi.. Divrigi'nin Alan nam karyesinde Kiir;uk Tekke'de 
medfun Seyyid Garib Musa dahi Tahta Kili9lardandi. 01 dahi 
taifesiyle Rum' a gelirken yol iizerinde bir Ermeni kalayci, tahta 
kihci ile alay etti. Garib Musa, tahta kihcm urub merkebin dogradi. 



244 Sakaoglu N. Seyit Garip Musa Sultan Turbesi 

245 http://www.garipmusa.com/ 



177 



Ermeni pisman olup zar eyledi. Seyyid, haline acidi, Allah'a dua 
etti. Merkeb sirtmda yiikii ile dirilib ayaga kaldi. 01 vakitden beri 
Ermeni kalaycilar hangi koye gitseler Garib Musalu var mi tahkik 
ederler. Anin bakirlarm ak9e almadan kalaylarlar. Garip Musa'mn 
Kii9iik Tekke nam tiirbesi ziyaretgahdir..." 

Sivas §er'iye sicillerinde "Garib Musa soyundan gelenlerin 
incitilmemeleri, askere almmamalan" konularmda kayitlara 
rastlanmistir. Bunlardan ikisi Divrigi Kadisi'na yazilan 1839 ve 
1862 tarihli birer emr-i serif, biri de 1921'de Haci Bektas 
dergahmdan verilmis hilafetname suretidir. 

Tekke yikilmakla birlikte, aileden tiirbedarlarm baktigi 
tiirbe, bolge Alevilerinin ziyaretgahidir. Bu baglanisa yerli 
Siinnilerin de bir 6l9iide katildigi bilinir. Anane, Garib Musa'yi 
Oniki imam'm yedincisi Musa Kazim'm soyundan gosterir. 
§uphesiz bu, manevi bir bagdir ve 'seyyid' iinvam verilerek 
resmen onaylanmistir. 

Hakkmda anlatilanlar, menkibe ozellikleri tasir. "Garib 
Musa bir dervisin 90cugudur. Karadonlu Canbaba ile firma giren 
Dervis Musa, bu smamadan once oglunu Karadonlu Canbaba' ya 
(Kara Pirbat) emanet eder. Firmda yanar. Canbaba, Hiinkar'a (Haci 
Bektas) giderken 9ocugu da gotiiriir. Kim oldugu sorulunca da, 
"Musa'mn garibi!", der. Uzun zaman Haci Bektas dergahmda 
kalan 90cuk, Musa'mn Garibi olarak tanimr. "Babasi kargis 
vermis. Daglar basma diisesin, garip kalasm demis. Geleninin 
gideninin eksik olmamasi i9in dua etmis...". "Hakkaniyeti seven, 
alan el degil, veren ellerden Hakullah miiessesesine en az 
basvuranlardan imis. Haksizhklara karsi 9ikan bir alperenmis. 
Atmm yamnda dort arsm boyunda tahta kihci asihymis. Ermeni 
kalayciya Alan yazismda rastlamis...". "Horasan pirlerindenmis. 
Yedinci Imam Musa Kazim'm neslinden, Ibrahim Sani'nin yedinci 
gobekten torunu imis. Haci Bektas tekkesinden nasip almis. Haci 



178 



Bektas kendisini Divrigi taraflarma gonderirken, 'Git Musam!. 
Garip kalasm', demis". 

Daha soma Divrigi yoresine gelerek Giinesli koyiiniin 
arkasmdaki yamaca yerlesir. Zamanla bu yerleri imar ederek 
kendine yurt edinir, taraftarlarmi baska bolgelere gonderir. Bilge 
kisiligi, engin hosgoriisii, adaletli davramslanyla insanlan etkiler, 
kuwetli sezgileri, kerametten ziyade marifetieriyle zamanla yore 
halkma bir onder olur. Tekkesi ise umut kapisi haline gelir. 

Diger taraftan bir conk deyisine gore, diger taraftan Garip 
Musa Bahm Sultan tarafmdan yetistirilmistir. Bu durumda, Garib 
Musa'nm Bahm Sultan'm bir halifesi oldugu, dolayisiyla 15. 
ytizyil sonu ile 16. yiizyil baslarmda yasadigi ileri suruliir. 

Bir soylentiye gore, Divrigi civarmda saygm olan ve Arhisu 
koyiinde yatan Garip Baba ile kardestir. 

Divrigi'nin Yagbasan, Ersiin, Kizdcaoren, Uriik, Kilisecik, 
Susuzlar, Kimillar, Hobek, Ciiksiizer, Dislik, Sincan, Dumluca, 
Pengiirt, Arhusu koyluleri de bu tekkeye baghdirlar. Anzagar 
koyiindeki Gani Baba (Bektasi) tekkesi de Garib Musa ailesinden 
Dervis Aga'nm torunu Gani tarafmdan kurulmustur. Anlatildigma 
gore Erzurum'dan gelip Gunes'e yerlesen Dervis Aga'nm iki oglu 
Haydar ve Siileyman, Garib Musa mezrasmda kahrlarken bir oglu 
Kanber de Anzagar'a gider. Kanber'in ogullan Siirmeli, Haydar ve 
Muhammed (Gani Baba) burada diinyaya gelir. Garib Musa 
talipleri, Eskisehir'de, Kars'm Selim ilcesinde kalabahk niifuslar 
olustururlar. 

Garib Musa tiirbesi, ilk ve sonbaharda ziyaret edilmektedir. 
Tiirbeden ahnin "coher", iiriin bereketli olsun diye tohumluklara 
serpilir. Cocuksuzlar burada kurban keserler. Cocugu olmayan 
giftler, Tekke'yi ziyarete gelip kurban kestikten sonra, yakmdaki 
ulu ardic agacmm meyvesi olan kiiciik taneciklerden birer adet 
yutarlar. Bundan sonra focuklan olursa erkege Garip, kiza Sultan 
adi verilir. Tiirbenin ilerisindeki kurumus ulu ardi? i?in, tahta 

179 



kihcm yapildigi agaf goziiyle bakihr. Ailenin asil kolunu teskil 
eden Musa§eyhogullan 1950 'den sonra mezradan aynlmislardir. 

Seyyid Garip Musa'nm ilk oglunun adi Giine§'mis. Giine§ 
dede gencken 61mu§ ve babasimn tiirbesine, onun yanma 
defnedilmis. Soyundan gelen Musa, dede olur ve Musa §eyh adiyla 
iinlenir. Ocagm tekkede kalan koluna bu yiizden Musa§eyh 
Ogullan denir. 

Ilceye 38 km. mesafede bulunan Ovacik koyii arazisi iginde 
Fidil dagi ve Fidan Baba yatin bulunmaktadir. Menkibeye gore, 
yine bu dagm eteklerinde yatin olan Koca Sack (Resul Baba) ile 
Fidan Baba, kudret topu ile birbirlerine selam gonderirlermi§. 

Karadonlu Canbaba tiirbe ve zaviyesi, ilceye 36 km. 
mesafede bulunan ve eski ismi Hinora olan Madenli koyiiniin 
Omerli (eski adi Balisik) mezrasmdadir. Divrigi ve koylerindeki 
tekke ve tiirbelerin en eskisi, tekke teskilati yoniinden de en derli 
toplu olamdir. 14,5x32 metrekarelik bir alani kaplayan tekke ve 
tiirbe bir bahce icindedir. Giri§ten ba§layarak kurban yeri, mutfak 
(ocaklik), kiler, a§evi (sofra yeri), cemevi, tiirbe, kiiciik tiirbe, 
bahce, avlu, avlucan (Agu-icen'in mezar odasi) ve cami zaviyenin 
boliimleridir. Zaviyede bulunan tiirbe sekizgen plani ve piramit 
kiilahiyla Divrigi'deki kiimbetlerin kii9iik bir ornegi olup aym 
donemi temsil etmektedir. Karadonlu Canbaba Tiirbe ve Zaviyesi, 
Anadolu'nun Tiirkle§mesi evrelerinde kurulan koy 6l9ekli 
tekkelerin iyi korunmu§ bir ornegidir. 

Haci Bekta§ Veli, Mogollan imana getirmek icin Can 
Baba'yi Divrigi'ye gonderir. Mogol hiikiimdan imana gelmek icin 
Karadonlu Can Baba'dan keramet gostermesini ister. Can Baba, 
biiyiik bir kazanm i9ine girer. Kazam kapatirlar. O9 giin kizgm 
ate§te kaynatirlar. Dordiincii giinii kazanin kapagim a9arlar. Can 
Baba'nm buram buram terlemi§ oldugunu hayretle goriirler. Fakat 
verdikleri soze ragmen Miisliimanhgi kabul etmezler. 



180 



Menkibeye gore, Can Baba icin biiyiik bir firm daha 
hazirlarlar. Uc gun odun yakarlar. Finmn icini kor haline getirirler. 
Karadonlu Can Baba, Mogollarm din adami ile birlikte firma girer. 
"Can Baba kesisin eline yapisti, ate§e yiiriidii. Kesis giderken 
Karadonlu Can Baba'ya, "Ey gercek er!..", dedi. "Ben ne 
olacagimi biliyorum. Oglanciklanm sana emanet." Ertesi giin firm 
acildigmda kesisin yanmi§ oldugunu goriirler. Can Baba, firmdan 
terlemi§ olarak cikar. 

Mogol Hiikumdan, Can Baba'dan keramet gostermesini 
ister. Hiikumdarm hanimi Can Baba'ya icmesi i9in zehir hazirlar. 
Can Baba, bu zehiri iger; fakat zehir tesir etmez. Bunun iizerine 
Mogollar Musliimanhgi kabul ederler. Ya§ar Kalafat Corum'un 
Oguzlar ilcesinde bulunan bir Karadonlu Can Baba riirbesinden soz 
eder 246 . Aynca Kinkkale'ye bagh Delicetekkekoyii'nde Karadonlu 
Can Baba'nm bir tiirbesi 247 , Kiitahya'nm Gediz ilcesine bagh 
Ak9aalan Beldesinde yine Karadonlu Can Baba tiirbesi ve dernegi 
bulunmaktadir 248 . 

Ho§avci Ahmet Baba'nm yatin il9eye 17 km. mesafede 
bulunan Olukman koyiindedir. Anlatildigma gore Ahmet Baba 
Olukman koyiine gelir 249 . Koy halki kendisini 90k iyi karsilar; 
oturup kalkmasi i9in bir de ev verirler. O yil, Samanci Deresi 
biiyiik bir kurakhk ge9irmektedir. Kendisinden bir keramet 
gostermesini, koyii kurakhktan kurtarmasmi isterler. Ahmet Baba, 
evinin damma 9ikar, ba§mdaki kiilahi ters 9evirip damm iistiine 



246 Kalafat Y. Diyanet i§leri Ba§kanhgina Gore Horasan Eri Olarak 
Bilinen Anadolu Yatirlan 

247 http://delicetekkek03a1.org/ 

248 http://canbaba.com/ 

249 Ozen K.Sivas civanndaki Anadolu erenlerinin menkibelerinde belli 
ba§h motifler 

181 



koyar. Biraz sonra koyii kara kara bulutlar kaplar; daha sonra 
yagmur yagmaya baslar. 

Hosavci Ahmet Baba, bir ara Kangal'a bagh Yellice koyiinde 
oturmaktadir. IV. Murad'm Yellice'ye geldigini duyan Ahmet 
Baba, sogukluk olarak kiifuk bir bakra9 icinde pisirdigi kayisi 
hosafmi padisaha gotiiriir. Sultan Murada, "Padisahim, ordunuz 
igin hosaf hazirladim, kabul buyurunuz", der. Padisah guliimser ve, 
"Babacigim, bu hosaf degil orduya, size bile yetmez", der. Ahmet 
Baba da, "Erenlerin himmetiyle dagitacagim hosaf, ordunuza yeter 
de artar", diye karsihk verir. Sonra buz gibi hosafi dagitmaya 
baslar. Eksilmesi soyle dursun, hosaf arttikca artar ve butiin orduya 
yeter. 

Hosavci Ahmet Baba, bir cocugun riiyasma girerek, 
"buradan 9abuk uzaklasm. Tiirbeyi sel basacak", der. (^ocuk da 
gordugii riiyayi arkadaslarma soyler. (^ocuklar tiirbeden 
uzaklasarak daha yiiksek bir yere cikarlar. Onlar uzaklasir 
uzaklasmaz tiirbeyi sel gotiiriir. Sadece mezar taslan kahr. Tiirbesi 
son ydlarda tamir gordiigii ifin orijinal yapisi degismistir. Hosavci 
Ahmet Baba, Sazeliye tarikatmm, Molla Yakup kolunu Samanci 
deresine tasiyan bir dervistir 250 . 

Il9eye 22 km. mesafede bulunan Savrun (bugiinkii adi 
(^akirtarla) koyiinde Akdag eteklerindeki "Kuzun Dibi" mevkiinde 
Ayvet Dede tepesinde mezarlar vardir 251 . Inamsa gore bu 



Molla Yakup evlatlan, dedelerinin soyunu Hz. §azeli'ye 
dayandirdiklarmdan bu ocak soyu hem Aliyyiil §azeli ve hem de Molla 
Yakup Ocagi olarak adlandmlmaktadir. Ayrica halk arasinda §eyh §azeli 
Sultan (Kahveci) Ocagi olarak da bilinir. Bu ocagin merkezi ve Molla 
Yakup'un tiirbesi Sivas Kangal ilgesi, Yellice Koyii'nde bulunmaktadir. 
Molla Yakup'a dair bir?ok menkibe yiizyillardir anlatila gelir. Bu Ocaga 
bagh talipler daha 50k Divrigi ve Kangal yorelerinde toplanmistir. 

251 Ozen K. Sivas civanndaki Anadolu erenlerinin menkibelerinde belli 
bash motifler 

182 



mezarlarm sahipleri kandillerde, bayram giinleri ve cumalarda koy 
camisine gelirlermis. Cami yakmlarmda evleri olanlar onlarm 
atlarmm ayak seslerini duyarlarmis. 

Cakirtarla'da aynca Savrun Baba yatin vardir. Savrun Baba 
ile kardesi Boz Baba, eski Savrun' da yasarlarmis. Bunlar koyii terk 
etmeye karar verince Ayvet Dede tepesine 9ikmislar. Ellerine 
aldiklan koseviyi savurmuslar. Kosevileri bugiinkii Savrun 
koyiiniin iki ayn yerine diismiis. ilk kosevinin diistiigu yere cami, 
ikinci kosevinin diistiigu yere tekke yapmislar. Kutlu Ozen 
makalesinde bu tekkenin 16. yiizyil kayitlarmda Bektasi Tekkesi 
olarak ge9tigini kaydeder. 

Anlatilir ki, Horasan'dan yola 9ikan 119 kardes Yagibasan 
koyiine gelir. Burada bir sebepten dolayi aralarmda anlasmazhk 
olur. Birisi ka9ip gider ve bu yiizden adi 'Kagak'a 9ikar. Digeri 
kiisiip koyiin giineyindeki bir tepeye gider; ona da Kiisme derler. 
L^iincusu de bir agacm altmda kaldigi i9in adi Garip Ardi9 olur. 
Ug kardes de Allah tarafmdan aga9 haline getirilir. Kiisme, koye 
hakim bir tepe iizerinde, Ka9ak koye yakm bir tepenin altmda 
sogiit, Garip Ardi9 da Yagibasan koyiiniin altmda bulunmaktadir. 
Her iigii de koyliilerin adak yeridir. 

Metin Bozkus'un 9ahsmasmdan, 2000'lerin basmda ilgeye 
bagh 109 koyden, ll'inde Siinniler, 92'sinde Aleviler ve alti koyde 
de Alevilerle Siinnilerin birlikte yasamakta olduklarmi 
ogreniyoruz 252 . Il9e merkezinde ise Alevi ve Siinni niifiis yan 
yanadir. Alevi niifus il9eye sonradan, maden tesislerinde 9ahsmak 
iizere ekonomik sebeblerden dolayi yerlesmistir. Il9ede bu topluluk 
i9in 90gunlukla "Alevi" kavrami kullamlmaktadir. Il9e Alevileri 
arasmda Tiirk9e ve Kiirt9e konusanlar bulunmaktadir. Il9e 



252 Bozku§ M. Sivas ve Qevresinde Ya§ayan Alevilerin Inan^lan. Doktora 



Tezi. Ondokuz Mayis Uni. Samsun. 1999 

183 



merkezinde Alevilere ait Haci Bektas-i Veli Kiiltiir Dernegi 
mevcuttur. 



Dogansar Evliyalan 



Eski ismi Ipsile olan Dogansar' m 19. yiizyilm son feyregine 
kadar Tokat'a bagh oldugu, 1870'te Sivas'a baglanarak Tozanli 
nahiyesi olarak adlandrnldigi goriiliir. 1970'lere kadar teskilath 
nahiye olan Dogansar 1990 'da ilfe statiisiine kavusur. 

Qngir Baba'nm Kosedag Savasi sirasmda, Bizans 
kuwetlerinin Canakci ormanlarmda sehit ettigi erenlerden oldugu 
ileri siiriilur 253 . Mezari, Dogansar' a yaklasik 30 km. mesafedeki 
Kizildag'm tepesinde olup etrafi taslarla fevrilidir. Inamsa gore, 
kim buradan bir tas alsa, £mgir Baba'nm himmetiyle tas, o gece 
geri doner. Anlatilir ki, bir kiz burada kirklara karisir. Iki hafta 
sonra dondiigiinde halk kendisine kotii gozle bakar. Bunun iizerine 
kiz, kirklara kanstigmi soyleyip orada oliir. 



Gemerek Evliyalan 



§arkisla ilfesine bagh bir bucak iken 1953'te ilfe olan 
Gemerege 20 kilometre mesafede bulunan Egerci Kasabasi Goksu 
fayi ile Kizihrmak'm birlestigi yerde kurulmus bir yerlesim yeridir. 
Anlatilir ki, daha onceleri burasi sazlik, batakhk bir yermis 254 . 
Sivrisinek yiiziinden burayi uzun zaman kimse mesken tutmamis. 



253 Kaya D. Sivas'ta Yatmakta Olan Horasan Merkezli Anadolu Erenleri 

254 http://gemerek.meb.gov.tr/egerci.htm 

184 



Vaktiyle kimsesiz bir adam buraya gelip yerlesmis. Kayseri'ye 
giden yolcularla tamsmis, adam laf olsun diye derdini anlatanlara 
90k mantikh ve faydali tavsiyelerde bulunuyormus. Halk, kisa 
zamanda Egerci Baba'mn uniimi duymus. Sirf yolculuklarmda 
degil, diger zamanlarda da onu ziyaret etmeye baslamislar. Egerci 
Baba kesin konusmazmis. §6yle yap... Boyle yap... demezmis; 

"Eger soyle yaparsan Eger boyle yaparsan...." diye 

konusurmus.. Zamanla ziyaretler yerlesmelere doniismiis ve koy 
olusmaya baslamis. Yeni nesil, "Eger..." diye soze baslayan adamm 
asil admi unutmus ve Egerci Baba, demeye baslamrs. Zamanla 
geni§leyen yerle§im yeri de Egerci Baba'dan dolayi Egerci admi 
almi§.. 

Golova Evliyalan 

ilfeye sekiz km. mesafede bulunan Karayakup koyiinde 
§eyh Karayakup tiirbesi bulunmaktadir. Turbede medfun bulunan 
zatm Hoca ahmet Yesevi muritlerinden bir Horasan ereni oldugu 
kabul edilir 255 . Muhtemelen 13. yiizyilm ba§larmda Anadolu'ya 
gelen Kara Yakup, Islam'm ilk yillarmda Horasan bolgesinde hem 
ticaret, hem de teblig ifin bulunan Miislumanlarm soyundandir. 
Kara lakabmi almasinm kendisinin Arap kbkenli ve esmer tene 
sahip bir kisi olmasmdan kaynaklandigi ileri suriilur. 1493 tarihli 
Tapu Tahrir Defterlerinde Karayakup Zaviyesi'ne bagh olup 
vergisini buraya veren baska koy ve mezralar oldugu goruliir 
Padisah'm beratiyla gelirleri Karayakup kbyii camisine verilmek 
sartiyla Mevlana Ahmet oglu Pir Mehmet'e verilmistir. Bu 
tarihlerde Karayakup koyiinde yedi hane oturmaktadir. Bu sahislar 
vergi niifusuna tabi aile reislerini gbstermektedir ve bu aileler 
Karayakup 'a devlet tarafmdan vakfedilen zaviyeye ait topraklan 



255 www.karayakuplular.com 



185 



ekip bi9mekte ve karsihgmda da zaviyeye 1000 kurus vergi 
vermektedirler. 1547 tarihli kayitlarda, Karayakup koyiiniin Pir 
Mehmet'in oglu Ahmet §eyh uhdesinde olup 18 hane halkmdan 
olustugu goriiliir. Koyiin diger adi Buka'dir. Deveci isimli bir 
mezrasi vardir. Karayakup'un evladi Sultani berati sahibi olup 
Divan-i Atik'te kayithdir. 

1839'da 2. Mahmut'un olumii iizerine Abdiilmecit'in tahta 
9ikmasiyla ferman ve beratlarm yenilenmesi neticesinde verilen 
beratta ise su hususlar yazihdir; "es-seyyid Numan, es-seyyid 
Hiiseyin, seyyid Ahmet ve seyyid Hasan eskiden oldugu gibi bu 
mezrayi kullanacaklar ve hizmetlerine devam edeceklerdir. 
Disandan W9 kimse benim verdigim bu berata aykin 
davranmayacak, bu kisilere hi9bir sekilde mani olmayacaklardir ve 
alamet-i serifeme giiveneceklerdir". Bu beratta goriildiigii gibi 
topraklarm kullamm hakki Karayakup'un evlatlarmm olup hayri ve 
dini hizmetlerin karsihgi olarak verilmistir. Aynca baska kisiler 
tarafmdan da bu topraklara herhangi bir mudahalenin olmamasi 
i9in padisah tembihte bulunmaktadir. 

§eyh Gazi Karayakup Hazretlerinin istirahatgahi koyiin iist 
bolgesinde olup, tiirbesinin yanmda bir kiifuk mescit, iki adet 
9esme, kurban etlerinin pisirilmesi i9in iki adet ocakhk, masalar ve 
oturaklar bulunmaktadir. Her yil yiizlerce insan tarafmdan ziyaret 
edilmekte, kurbanlar kesilmektedir. Karayakup Hazretlerini ziyaret 
edenler Ana Yazisi denilen mevkide bulunan annesinin kabrini de 
ziyaret ederler. Annesinin ziyaretgahmda da bir kufiik mescit ve 
bir 9esme bulunmaktadir. 

2008 Temmuzunda §eyh Gazi Karayakup Hazretlerinin 
tiirbesinin restorasyonu ve 9evre diizenlemesi yaptinhr 256 . 



256 www.golovaliyiz.com/ 



186 



Karayakup, ilgenin en biiyiik ve eski koylerindendir. 
Golova'nm 8 km. dogusunda, asfalt iizerindedir. 1 03 hane ve 400'u 
bulan niifusuyla yerlesik insanm en ?ok oldugu koydiir. Koyiin, 
birisi merkez dismda olmak iizere dort mahallesi vardir. Kuzeyden 
giineye inen derelerin ayirdigi mahallelerin en biiyiigii, aym 
zamanda en eski yerlesim yeri olan sahadir. Karayakup Koyii'niin 
kurulmasi ile ilgili 9esitli beige ve bilgilere rastlanmaktadir. 
Bunlardan 1255 tarihli bir mahkeme ilammda belirtildigi gibi 
koyiin ilk kurucularmdan §eyh Gazi Karayakup'un Peygamber 
siilalesinden, Hz. Ebubekir'in temiz evlatlarmdan ve serefli kadi 
Siilalesi'nden geldigidir. Karayakup Veli adma bir vakfin 
kuruldugu ve bu koy ve cevresinin bu vakfin mail kabul edilerek 
vergi (osiir) lerin bu vakifta toplanarak koydeki ve cevredeki 
insanlarm iase ve ihatalarmm bu vakif vasitasiyla karsilandigi 
Dogu Karahisar Kadihgi'nm ilammda belirtilmistir. Koyiin 
kurulusunun ilk Islam donemlerine kadar dayandigi, Selcuklular 
zamamnda bu havalinin Turklerin eline ge9mesinden sonra koyiin 
kuruldugu goriiliir. Koyiin ilk kurulus yeri tiirbenin oldugu 
sahadadir. Yedi hane olarak kurulan koyiin, §eyh Gazi Karayakup 
ve kardesleri ile onlarm 90cuklarmm yasadigi bir koy oldugu 
belirtilmektedir. Daha sonraki donemlerde ulasimm zorlugu ve 
yonetimin bu sahada zor olmasi sebebiyle asagi koye inilmistir. 
Yukan koydeki ilk yerlesimin izlerini bugiin de gormek 
mumkiindur. Osmanh doneminde de Karayakup koyii dirlik 
merkezi olarak devam eder. Cevre koylerin vergisini toplama 
karsiligmda asker besleyen koy, onemli bir merkez durumundadir. 
Daha sonra nahiye olan Golova (Agvanis) bile ilk donemlerde 
Karayakup'a baghdir. Ancak 1850'den sonra Golova'nm merkezi 
bir yer haline gelmesi sonucunda, Karayakup'un vakif ve seyhlik 
ozellikleri korunarak Golova'ya baglandigi goriiliir. Bu tarihi 
misyonu ve onemini koy bugiin de muhaf aza etmektedir. 



187 



A§agi Tepecik (eski ismiyle Baru) koyiinde bugiin halk 
arasmda "Behliil Dane" diye bilinen bir ziyaret yeri vardir. 
Hasluck, Evliya Celebi'ye dayanarak bu ziyaret yerinde 
defnedilmi§ olan kisinin "Behliil Semerkandi" oldugunu belirtir ve 
Cobanh ailesine dahil oldugunu soyler 257 . Burada defnedilen insan 
icin Behliil Dane isminin kullamlmi§ olmasi halk arasmda 90k 
bilinen Abbasi halifesi Harun Resid'in kardesi Behliil Dane'ye 
olan hayranhgm ifadesi olabilir. 

Asagi Tepecik'in Sel9uklular doneminde Seyh Behlul Bin 
Hiiseyin el-Horasani isimli zat tarafmdan kurulmus oldugu ileri 
siiriiliir. Sel9uklu sultani 3. Giyaseddin Keyhusrev'in 1274'te, 
zaman Sebinkarahisar'a bagh olan Susehri'nde bir zaviye ile ilgili 
vakfiyesi onemli bir tarihi belgedir. Sultan bu vakfiyede sehirde 
dar uz-zakirin admi alan zaviyeye ve onun seyhi Behlul bin 
Hiiseyin el-Horasani'ye irmak suyu, sogukpmar, yiice kaya, 
boliirce pmar, kii9iik hoyiik, alu9lu gedigi, yiice hoyiik, ku§aga9, 
kizil hoyiik ve kara taslar smirlan i9inde gok9ey ile basarpmar ve 
yol arasmdaki Baru koyiinii biitiin vergileri ile vakfettigini, 
tevliyetini §eyhe ve evladlarma §art kildigmi belirtir. 

Il9eye 13 km. mesafedeki Qobanli koyii'nde bulunan 
tiirbenin, kitabesi giiniimiize gelememistir. Diizgiin kesme tastan 
yapilmi§ olan tiirbenin bati yoniindeki kapisi iizerinde mukarnash 
bir boliim, kenarlarmda da geometrik bezemeler bulunmaktadir. 
Giris kenarmdaki Sel9uklu iislubundaki siislemelerden otiirii X11I 
veya XIV. yiizyilda yapildigi samlmaktadir. Tiirbenin iizeri i9te 
duvarlarla bitisik aga9 direklere oturan kiilah §eklinde ah§ap 9ati ile 



" 7 Hasluck F. W. "..This tekke contained the tomb of Behlul of 
Samarkand and those of the Choban family..", Christianity and Islam 
Under the sultans, sh.512 



188 



ortiiludur. iferide tek sanduka bulunan yapi, dogu ve batida birer 
mazgal pencere ile aydmlamr. Duvarlar yonu tasmdan ve diiz silme 
ile nihayetlenir. Turbe i9 kismi 2002 yihnda define arayicilan 
tarafmdan tahribata ugramistir. 

£obanli koyii antik zamanlardan beri Istanbul'u Iran' a 
baglayan yol iizerinde Kelkit £ayi'm dolayisiyla Yesihrmak'i 
besleyen £obanh Deresi'nin bu yolu kestigi kopriiniin basmdadir. 
Erzincan'a giden yolun koprii bitiminde sag taraftaki kayahk 
iizerindeki tiirbede yatan ve yoredeki ismi '(^obanli Tekkesi' olan 
(^oban Baba'nm gostermis oldugu kerameti Osmanh tarihinin 
onemli bir olayi ile iliskilendirilir 258 . £oban Baba hakkmdaki 
menkibe, Yavuz Sultan Selim'in (^aldiran Seferi'ne giderken 
yasamlamlan bir keramete dayandinhr. 

"Yavuz Sultan Selim (^aldiran Seferi ifin yola 9ikmistir. 
Uzun zaman gectikten sonra £obanh koyiine ulasir. Askerlere 
dinlenme verilir. (^oban Baba da Yavuz Sultan Selim' e askerleri 
kendisinin misafir ederek karmlarmi doyuracagmi soyler. Bu 
istegini Yavuz kabul eder ve £oban Baba bir koyun keser, pilavlar 
kaynatdir ve bu koyunun eti ile ordu karnim doyurur. Sonra 
koyunun kemiklerini postuna dolduran (^oban Baba dua eder ve 
koyun ayaklamp yiiriir. Bir demeye gore koyunun asik kemigini 
askerlerden birisi aldigi i9in koyun yiiriirken bir ayagi aksar. £oban 
Baba durumun farkmda olsa da bir sey demez. Yavuz' a seferinin 
basanh ge9ecegini bildirir ve onun i9in dua eder. Sefer sonrasmda 
Yavuz bu bolgenin gelirinin buraya vakfedilmesini buyurur." 



258 Ayan D. (Joban Baba Efsanesi ve Yavuz'un Qaldiran Seferi 

189 



Guriin Evliyalan 



XL yiizyildan itibaren Danismentli, ilhanli, ve Eratna 
egemenligi altmda kalan ilcenin, XV. yiizyilm basmda Osmanli 
topraklarma katildigi goriiliir 259 . XVII. yiizyilm ortasmda Sivas'i 
ziyaret eden Evliya Celebi, o donemde Gtirtin'tin Sivas Eyaleti'ne 
bagh, bin hanelik, camisi, mescidi, han, hamami ve sultan carsisi 
olan sirin bir nahiye-kaza oldugunu belirtmektedir. Giiriin'iin 1830 
yilmda subasilik, 1845'te bucak ve 1869'da da kaza oldugu 
kaydedilir. 

Giiriin merkez Ulu Camii'nin altmda bes adet mezar vardir. 
Tiirbeye caminin dogusundan bir kac basamak asagi inilerek girilir. 
Mezarlarm bulundugu odanm genisligi yaklasik 16 metrekaredir. 
Bu mezarlar §eyh Kasim ve miiritlerine aittir. Bunlardan iizerinde 
yesil ortii ve sanduka bulunan kabir, §eyh Kasim'a, duvara yakm 
ve uzun olan kabir, Hafiz Mustafa'ya, iizerinde Osmanhca Siiliis ile 
yazilmis yazi bulunan mezar ise, §eyh Kasim'm oglu Dervis 
Muhammed'e aittir. Dordtincti mezar ise genr; yasta olen Hafiz 
Mustafa'nm kizi, Arife Hanrm'a aittir. Besinci mezarm da, bu 
aileye mensup birisine ait oldugu tahmin edilmektedir. 

§eyh Kasim Efendi'nin babasi Haci Molla Efendi'nin, IV. 
Murat'm Bagdat Seferi esnasmda Bagdat Kadihgindan Diyarbakir 
Kadiligma atanmasi ile Anadolu'ya gelir, ilim tahsil etmek ve 
ticaret gayesiyle Darende yoresine yerlesir. Somuncu Baba ve 
Abdurrahman Erzincani Hazretlerinden dersler alarak kendini 
yetistirir. §eyh Kasim Efendi'nin babasi daha sonra kardesi §eyh 
Mustafa (Deli Hafiz) ile birlikte Giiriin'e yerleserek, islamiyet'in 



259 Gbkbel A. Giiriin'de Ziyaret Yerleri 



190 



yayilmasi i9in omruniin sonuna kadar burada teblig ve irsat 
hizmetinde bulunur. 

Anlatildigma gore, §eyh Kasim'm Medine'den geldigi, once 
Malatya'ya yerlesip, o tarihlerde Giiriin ilfesinin bagh bulundugu 
Darende'de Somuncu Baba'nm ve §eyh Abdurrahman Erzincani 
Hazretlerinin dergahmdan ilim tahsili yaparak Halveti §eyhligine 
kadar yiikseldigi anlatihr. Daha sonra da Giiriin' de amcazadesi 
meczup Mustafa ile beraber Ulu Cami'nin bulundugu yerdeki iki 
diikkan ve Belediye binasmm yeri dahil olmak iizere genis bir 
araziyi Tahirogullan ailesinden satm alarak burada kufuk bir 
mescit ve dergah insa ettirir ki, Ulu Cami'nin temeli ilk olarak 
boylece atilmis olur. Onun halk i9ine girdigi, yaptigi sohbetlerle ve 
insanlarla olan iyi iliskileri sayesinde burada iyi bir zemin 
ohisturarak Islam' 1 teblig etme imkani buldugu anlatihr. §eyh 
Kasim bu arada Giiriin Askerlik §ubesi'nin oniindeki kopriiniin 
eski yerine, Tohma Irmagi'mn iistiine yaptirdigi ilk koprii olmak 
iizere, bircok imar ve hayir hizmetlerinde bulunur. Vefatmi 
miiteakip §eyh Kasim Efendi bu mescidin avlusuna defhedilir. 

Halk arasmda onun kimligi hakkmda farkh rivayetlere de 
rastlamr. Anlatildigma gore, §eyh Kasim, Ilk once bugiin Muratlar 
Sokagi olarak adlandinlan yerde dergahmi kurar. Burada halki 
Island konularda aydmlatmaya 9ahsir. Bu zat ve arkadaslan oliince 
halk tarafmdan kendi yaptirmis olduklan caminin yanma 
defnedilirler. Ancak daha sonra bulunduklan yerin iizerine caminin 
yeniden insa edilmesi iizerine mezarlan caminin altmda kahr. 
Rahatsiz edilmemeleri icin de mezarlarmm yeri degistirilmez. 

§eyh Kasim' a ait 9esitli menkibeler anlatilmaktadir. Insanlar 
onun kerametlerinin oldiikten sonra da devam ettigine 
inanmaktadir. Bir menkibeye gore, cemaat ehlinden birisi, her gun 
Sabah namazim Ulu Camii'inde kilmaya gelir. Her gelisinde, kalp 
goziiniin a9ik olmasi sebebiyle §eyh Kasim ve Hafiz Mustafa'mn 
caminin oniindeki sadirvanda abdest alarak camide namaz 

191 



kildiklarmi goriir ve seslerini duyar. Daha sonra bunu bir yakinina 
soyler. Ertesi gun Seyh Kasim, bunu bir daha kimseye 
soylememesini riiya yoluyla bu sahsa iletir. Ertesi giin aym seyleri 
goren bu zat yine gordiiklerini yakinina soyleyince, bu defa Seyh 
Kasim o zata, bir daha kimseye soylememesini aksi takdirde agzmi 
ve yiiziinii carparak egeceklerini belirterek ikaz eder. Fakat bu 
adam yine kendisini tutamayip gordiiklerini yakinina soyleyince, 
aradan 50k fazla zaman gegmeden, adamm agzi yiizii ters olur. 
Baska bir menkibeye gore ise, Seyh Kasim oldiikten sonra 
Somuncu Baba'nm torunlarmdan birisi, yamnda hizmet eden 
birisine, "Oglum su mektubu gotiir Giiriin'deki Seyh Kasim'a ver", 
der. Hizmetgi derhal mektubu alarak Giiriin'e getirir. Fakat Seyh 
Kasim'm olmiis oldugunu ogrenir. Biraz bekleyip diisiindiikten 
sonra, ifinden hem Somuncu Baba'nm torununu, hem de Seyh 
Kasim'i denemek amaciyla Seyh Kasim'm mezanmn basma 
gelerek, 'Ya Seyh Kasim! Somuncu Baba'nm selami var. Bu 
mektubu sana gonderdi', der demez, Seyh Kasim, mezardan elini 
uzatarak 've aleykiimusselam' diyerek mektubu ahr. 

1888 tarihli Sivas Salnamesinde, "bu camilerden birisi de 
evliyanm biiyiiklerinden Seyh Kasim Efendi'nin binasi (Ulu Cami) 
olup, bahsi gecen zat-i muhterem dahi caminin avlusunda 
medfundur", ifadesi yer ahr 260 . Seyh Kasim Efendi'nin Giiriin 
halkim dini konularda aydmlatmak icin yaptirdigi mescit zaman 
icerisinde yikilarak yerine bugiinkii Giiriin Halk Kiitiiphanesi ve 
Giiriin Belediye binasi insa edilmistir. 

Giiriin Ulu Cami'nin ilk insasi, Sultan IV. Murad Han'm 
Bagdat seferinin (1638-1640) hemen akabindeki yillara tekabiil 
etmektedir. 1992 yilmda restorasyon 9ahsmalan yapildigi sirada 



260 Selvitop A. Hicri 1288 (M.1871) ve Hicri 1306 (M. 1888) Tarihli 
Sivas Vilayet Salnamelerinin Giiniimiiz Harflerine (Jevrilmesi ve 
Mukayeseli Degerlendirilmesi. Erciyes tlni. Kayseri. 2004 

192 



Ulu Caminin tas kitabesi bulunarak lice Muftuliigunce korumaya 
almir. Kitabe, caminin yapimmda biiyiik emekleri olan §eyh Kasim 
Efendi'nin vefatmdan sonra Ulu Camii'nin ilk tamir ve 
genisletilme tarihine aittir. 

"Hayatin faniligini bilip, dost olmadigini anladi, 

Bir hayra niyet edip dusiinmeye basladi, 

Pek harap olmustu Ulu Cami ve minberi, 

Eyvan (dis mekan) ilavesiyle imar edildi, 

Haci Ismail Aga ki; bunun iqin mahni harcadi 

dmrii uzun olup, gormesin cehennem azabi, 

Ey sadiklarl Sen de bagista bulun, gov tarihi, 

Seyh Kasim 'in himmetiyle tarihi "Allah Rizasi " 

Giiriin Ulu Camiinin, 1808 ve 1845 yillannda ilk tamirat ve 
geni§letme cah§malari yapihr. Cami 1912 yilmda, yeniden 
yapilmak iizere temellerine kadar yikihp, tabani dere yatagi ve 
yumu§ak zemin oldugundan, kalm ardic agaflan, at ve keci kilmm 
kiregle doviilmesiyle elde edilen ozel bir hargla birlikte zemine 
do§enerek, daha saglam bir temel iizerine ta§ bina olarak ve 
buyiitiilerek yeniden in§asma ba§lamr. Caminin avlusundaki §eyh 
Kasim Efendi ve yakmlarma ait kabirler aym yerlerinde, caminin 
ig-alt kismmda kalan bir bolumde muhafaza edilir. Balkan Savasi 
sebebiyle caminin insaati yanm kahr. 1924 yilmda zamamn 
Kaymakami Nazif Bey' in onderliginde yapimi tamamlamr. 
Caminin bu esnada minaresi de yiikseltilerek bugunkii seklini ahr. 

Giiriin Ulu Camii'ne 1992 yilmdaki tamirlerde son cemaat 
mahalli ilave edilir, ic tezyinati yaptinhr, alt kattaki tiirbeye inen 
icerdeki kapakh merdiven iptal edilerek, tiirbeye disandan bir giris 
verilir. 1993 yilmda da camiye ait tarihi degere haiz sekiz adet hah 
ve kilim, Sivas Miizesi'ne teslim edilir. 

Bu cahsmalar nedeniyle ziyarete kapanan ve uzun sure 
metruk vaziyette kalan §eyh Kasim Efendi'nin tiirbesi ise, 2003 

193 



yilmda yine onun neslinden Giirbiiz Bogazlayan'm maddi 
yardimlan ile ll9e Muftuliigii'min nezaretinde restore edilerek 
yeniden ziyarete acihr 261 . 

Guniimiizde §eyh Kasim ve arkadaslannm mezarlarmm 
bulundugu yer, her Cuma ziyarete aciktir. 

Hayrani Baba, XVIII. yiizyilm sonlarmdan XIX. yiizyilm 
ortalarma kadar Giiriin'de yasamis bir Kadiri seyhidir 262 . Halk 
arasmda tasavvuf ehli ve keramet sahibi bir evliya olarak tammr. 
Hayrani Baba'nm asil adi Muhammed olup, Hayrani ismini ona, 
bagh oldugu Niksarh velilerden Haci Salih efendi vermistir. Iyi bir 
tekke kultiirii almis olan Hayrani Baba, Kadiri tarikati'nm 
Giiriin'deki temsilcisidir. Ayni zamanda sair bir kisilige sahip olup 
siirlerinde Hayrani mahlasmi kullandigi i9in halk arasmda Hayrani 
ismiyle de meshur olmustur. Halk tarafmdan tanmmasma ve 
hakkmda 9esitli rivayetler anlatilmasma ragmen, hangi yilda 
dogduguna dair kesin bir bilgi yoktur. Ancak torunlarmda bulunan 
kayitlardan, oliim tarihinin 1856 yih oldugu tahmin edilmektedir. 
Hayrani Baba'nm, bugunkii Kirazhk Mahallesi'nde halen varhgmi 
koruyan evinde dogdugu ve bu mahallede vefat ettigi 
belirtilmektedir. Anlatildigma gore, o Giiriin'e defnedilmistir ve 
kabri, Yassicatepe Mahallesinde bulunan Yassicatepe Mezarhgmda 
bulunmaktadir. Onun, bugunkii Kirazhk Mahallesindeki evinin 
bulundugu yerde bir tekke insa ettirmis, burada halki Islami 
konularda aydmlatmis ve tekkesinde kendisine bagh olan 
dervislerle birlikte Kadiri tarikatma ait 9esitli zikir merasimleri 
diizenlemis oldugu nakledilir. Diger bolgelerde yasayan degisik 
tarikatlara mensup seyh ve dervislerin kendisini ziyarete geldikleri 
ve onlarla birlikte halkm da katihmiyla bu tekkede 9esitli sohbetler 
diizenledikleri anlatilanlar arasmdadir. 



261 www.gurunhaber.com/ 

262 Gbkbel A. Giiriiri'de Ziyaret Yerleri 



194 



Ozellikle yiiz felci ve sara gibi hastahklara olanlar bu 
tekkeye getirilir, Hayrani Baba'nm fangi hastanm yiizune siiriiliir 
veya hafif9e dokundurulursa sifa bulacagi kabul edilir. Aynca halk 
arasmda sanhk adiyla bilinen hastahga yakalananlarm 9arsamba 
giinleri buraya getirildigi ve burada sifa bulduklan aktanlan 
rivayetler arasmdadir. 

Hayrani Baba hakkmda anlatilan menkibelerden birisi 
soyledir. "Incesu Koyii'nde Hayrani Baba'yi 90k seven bir 9oban 
varmis. Bu 9obanm tarikat ehli olmasmi ayiplayan birisi, devamh 
bu 9oban ile alay eder dururmus. Bir gun bu 9oban Mazikiran 
mevkiinde koyunlarmi otlatirken aklma seyhi Hayrani Baba 
gelmis. Daha sonra anm Guriin'de Hayrani Baba ile birlikte 
dervislerinin zikir saati oldugunu ve birlikte zikir 9ektiklerini 
hatirlaymca, koyunlan orada birakmis ve hizlica kosarak Guriin'e 
gelip zikire katilmis. Ertesi giin Hayrani Baba'dan destur alarak 
koyunlan biraktigi yere geri gelmis. Coban, koyunlarmm yanma 
geldiginde bir de ne gorsiin! Koyunlarm 9evresinde iki tane kurt. 
Aym bir insan gibi koyunlan bekleyerek 9obanm koyunlarmi 
otlatiyor. Coban, bu durumun seyhi Hayrani Baba'nm bir kerameti 
oldugunu diisiinerek koye geldiginde birisine anlatmis. Anlattigi 
kisi ona inanmayip kendisiyle alay etmis. Coban bu duruma 90k 
uziilmiis. Giiriin'e Hayrani Baba'nm yanma geldiginde durumu ona 
anlatmis. Hayrani Baba, ona bir armut vererek, "bunu al. Ona gotiir 
ve yedir", diyerek 9obam koye gondermis. C°ban, Hayrani 
Baba'nm gondermis oldugu armudu kendisiyle alay eden kisiye 
yemesi i9in vermis. Verirken de, "sen hi9 erenler lokmasi yedin 
mi?", diye sormus. O kisi de; "hayir yemedim", deyip yine gobanla 
alay etmis.. Adam, armudu agzma ahr almaz armut biiyiik bir fare 
olmus. Adam korkudan bayihp yere diismiis. O gece korkun9 
riiyalar gormiis. Adam ertesi giin hemen giderek hem alay etmis 
oldugu 9obandan hem de Hayrani Babadan oziir dilemis ve 
Hayrani Baba'nm miiritlerinden birisi olmus. 

195 



Hayrani Baba hakkmda halk arasmda yaygm olan 
rivayetlerden birisi de, mezanmn iizerinde cogu kez cuma 
aksamlan gokten asagi dogru bir lsik halesinin indigi inancidir. 
Giiniimuzde de insanlar, Hayrani Baba'yi ziyaret ederek dua 
etmekte ve dilek ve isteklerini bildirmektedirler. 

§iirlerinde Hayrani mahlasim kullanmis olan seyhin 
tasawufla ilgili siirlerini ihtiva eden bir kitabi oldugu soyleniyorsa 
da kayiptir 263 . Gunumiize kendi eliyle yazdigi bir Kur'an-i Kerim 
ulasabilmistir. 

Muhammed Naci Efendi'nin (1866-1946) baba adi 
Hiiseyin, anne adi Ayse'dir 264 . Naksibendiyye tarikatma mensub 
son devrin velilerinden olan Ismail Hakki Toprak Hazretleri'nin 
Giiriin ilcesine bagh koylerdeki vekili Muhammed Naci Efendi, 
ilk tahsilini Cayboyu Mahallesinde bulunan mahalle mektebinde 
yapar. Daha sonra Darende ilcesine giderek Somuncu Baba 
dergahmda Sofizade Mahmut Darendevi'den ders ahr. Burada 
egitimini tamamlayarak miiderris olur. Giiriin Niimune mektebinde 
miiderrislik gorevinde bulunur. Giiriin 'iin eski miiftiilerinden olan 
Mehmed Naci Kuscu Efendi Istiklal Savasi sirasmda Milli 
Miicadeleyi fiilen destekler. Istanbul Hukumetinin diizenlemis 
oldugu "Diirrizade Fetvasi"na karsihk Anadolu'daki 153 vatan 
sever din alimi gibi kendisi de bu fetvaya karsihk olarak Ankara 
Muftiisu Rifat Borekci tarafmdan hazirlanan "Milli Miicadeleyi ve 
Atatiirk'ii destekleyen fetvaya" miiderris olarak imza atar. Giiriin 
ilcesi Miidafaa-i Hukuk Cemiyetinin kurulmasmda faal olarak 
gorev ahr, Ataturk'iin Sivas'ta yapmis oldugu tarihi Sivas 
Kongresine katihr. 

Mehmed Naci Kuscu, Cumhuriyetin kurulmasmdan sonra 
'Istiklal Madalyasi' ve maasa baglanmak suretiyle odiillendirilir. 



263 Kaya D. A§ik Edebiyatimn Sivas 'taki ilk temsilcileri 

264 Oz M.A. Butiin Yonleriyle Gurun 

196 



Daha sonra Giiriin ilgesi miiftiisii olarak atamr ve 1930-1940 yillan 
arasmda gorev yapar. Muftii Muhammed Naci Ku§9U Efendi, 1 946 
yilmda, Cayboyu Mahallesinde 80 yasmda iken Hakk'm rahmetine 
kavusur. Cayboyu Mahallesi mezarhgmda medfundur. §eyh 
Hamid-i Veli Dergahma bagh olan Muftii Mehmet Naci Efendi'nin 
oliimii iizerine Somuncu Baba'nm ahfadmdan Merhum Osman 
Hulusi Ates Efendi, onun olumiine duydugu iiziintiiyii "Divan-i 
Hulusi" adh eserinde soyle dile getirir: 

"Haci Mahmudfahri oldu zahir limine rehber 

Garlbullah Hakh alem-l manada iistadi 

Tavafet kabe-i ruhuna ey zair selam eyle 

Budur Miiftii-i ali-i enam Muhammed Naci" 

Eski Giiriin Miiftiisii Muhammed Naci Kuscu Efendi'nin 
keramet sahibi oldugu soylenmekte ve cevrede bu zata ait bir takim 
kerametleri anlatilmaktadir. 

Giiriiniin tamnmis ailelerinden bin olan Avunduklarm evi, 
Al Ocagi olarak bilinir 265 . Anlatildigma gore, Avunduklarm biiyiik 
dedeleri olan Osman Dede, donemin en biiyiik alimlerinden 
biridir. Bir giin bah^esini sulamak icin sabah namazi vaktinde 
giderken, bir de bakar ki, al kansi bir gelinin cigerini eline almis 
yiyor. Bunu goren Osman Dede, hemen al kansim tutup once bir 
dover, sonra da eve getirerek evin biiyiik diregine baglar. Osman 
Dede, al kansim ii9-dort giin gozmeyince al kansi, pisman 
oldugunu belirterek bir daha yapmayacagim soyleyip yalvarmaya 
baslar ve §6yle der: 'senin neslinin bulundugu yere ve ocaga hi9bir 
sey yapmayacagim'. Osman Dede, bu soz iizerine al kansim 
serbest birakir. iste o tarihten giiniimiize kadar bu ocaga gelen her 
logusa kadm ve al basmasindan korkmus olan kadmlar burada 
misafir edilirler. Gelen hastalar bu evden ekmek, gaput veya kiil 
alarak evlerine donerler. Halk arasmda al karismm seninden 



265 Gokbel A. Giiriin'de Ziyaret Yerleri 



197 



koruyan yer olduguna inamlan bu ocaga, bunun dismda 90cugu 
olup da olenler ve diisiik yapan kadmlarm da geldigi goruliir. 
Gerek al basmis, gerek baska sebeblerden dolayi buraya gelenlere 
ekmek ikram edilir. Bunlar, evlerine donerken bu evden bir parga 
ekmek, bir par9a bez ve biraz ocak kiilu gotiiriirler. Bunlan da bir 
muska seklinde yastiklarmm altma koyarlar. §ayet hasta bunlardan 
iyilesmemis ve durumu agir ise, bu eve getirilerek Osman 
Dede'nin al karismi bagladigi direge bir tiilbent ile baglamr. 
Burada yaklasik bir gun kaldiktan sonra almip goturuliir. Boylece 
al basmasmdan korkan veya bu korkuya ugramis olan kadm 
sikmtismdan kurtulmus olur. 

Anlatildigma gore, Bahgeigi koyiine ilk olarak gelip 
yerle§en, Yesevi dervi§lerinden Yusuf Dede ismindeki bir zattir 266 . 
Koyiin eski ismi Tihmm olup il9eye 18 km. mesafededir. Yusuf 
Dede, koyiin list yanmdaki i9me suyunun 9ikis yerine gelerek 
yerle§mesinden sonra buradaki su kaynamaya ba§lar. Burasi ziyaret 
yeri olarak kabul edilir. Havalar kurak gidip yagmur az yagdigi 
zaman yagmur duasi i9in 9ikihp kurbanlar kesilerek dualar edilir. 
Ziyaret9iler arasmda birbiri ile kiis olanlar var ise dua yapmadan 
once baristinhr. Cesitli sikmtilan bulunanlar burayi ziyaret ederek 
cokca dua ettiklerinde, sikmtilannm ortadan kalkacagma inamrlar. 
Cocugu olmayan kadmlarm da 90cuk sahibi olmalan i9in burayi 
ziyaret ederek dua ettikleri belirtilmektedir. Anlatildigma gore, 
Yusuf Dede iig kardesten biridir 267 . Bozoglan adiyla bilinen ikinci 
kardesin Su9ati Kasabasi'na yedi km. uzakhktaki Caldagi'nda, 
Sanoglan adiyla bilinen ii9iincu kardesin ise Yukan Su9ati'nm 
tepesinde yattigi soylenir. 

Ote yandan, Bahceici koyiiniin yaklasik bir kilometre dogu 
tarafmda bulunan ardiq agaci 'run, Battal Gazi tarafmdan 



266 Oz M.A. Biitiin Ybnleriyle Gurun 

267 Oz M.A. Biitiin Yonleriyle Gurun 



198 



dikildigine inamldigi ve o zamandan beri kutsal kabul edildigi 
belirtilmektedir. Yaklasik dort metrelik bir 9apa sahip olan bu 
agac, zaman zaman ziyaret edilmekte, 9aput baglanmakta ve 
dileklerde bulunulmaktadir. 

Ilceye 44 km. mesafede bulunan Beypinar koyii civarmda, 
hemen hemen her yerinde mezarlarm bulundugu sivri bir tepe 
bulunmaktadir 268 . Tepenin hemen yamnda alam bes alti dontim 
kadar olan bir gol vardir. Anlatildigma gore, burasi biiyiik bir savas 
alam olup burada Mtisltimanlarla gayrimiislimler arasmda biiyiik 
bir oltim kahm savasi yapihr. Bu tepede bulunan mezarlar da bu 
savasta sehit olanlann kabirleridir. Bu savas Tokath oldugu samlan 
119 £erkez kardes tarafmdan idare edilir. Savas once Gtines Koyii 
yakmlarmdaki ziyaret mevkiinde baslar. Burada 119 kardesten biri 
sehit olur. Bu nedenle buraya ziyaret adi verilir (Burasmm da 
cevredeki insanlar tarafmdan zaman zaman ziyaret edildigi 
anlatihr). Uc karde§in ikincisi ise, Beypinar koyii Ak§akta§i 
mevkiindeki tepede §ehit olur. Ufiinciisii de Beypinar koyii ile 
Yolger;en koyii (Tekirahma) arasmda bulunan ve daha sonra 
£erkezin Dosegi adi verilen yerde sehit diiser. iste bu tic 
kumandamn sehit dtisttigti yerler, bugtin halk tarafmdan ziyaret 
yeri olarak gortilmekte ve 9esitli vesilelerle ziyaret edilmektedir. 
(^ocugu olmayan, cocugu dogup da olen, veya herhangi bir dilek ve 
istegi olan kimseler Aksaktasi ziyaretine gelerek dilek dileyip 
kurbanlar keserek dua ederler. Bunu tek olarak yaptiklan gibi 
buraya aile olarak gelip ziyaret edenler de vardir. Daha onceleri 
buralarda bulunan agac ve calilara 5esitli renklerde ?aput ve ip 
baglamrken gtintimtizde bu gelenegin biiyiik olctide kalktigi 
belirtilmektedir. Ozellikle kesilen kurbamn etinden olmak tizere 
yemekler yapilarak orada bulunanlara ikram edilir. Bu ziyarete, 
ferdi ve aile ziyaretlerinin dismda basta yagmur duasi olmak tizere 



268 Gokbel A. Giiriin'de Ziyaret Yerleri 



199 



9esitli vesilelerle toplu olarak da 9ikildigi goriilur. Bu toplu 
ziyaretlerde en az dort bes kurban kesilerek yemekler hazirlamp 
oraya gelenlere ikram edilir. Birlikte namaz kilmip yine hep 
birlikte ceketler ters giyilerek yagmur duasi yapihr ve daha sonra 
da hep beraber koye doniiliir. Bu arada birbirleriyle kiis olanlar 
yiiziinden yagmur yagmaz diisiincesiyle toren esnasmda kiis 
olanlar baristinhr. Koyiulere gore, ne zaman boyle bir yagmur 
duasma fikilsa, daha oradakiler koye donmeden yagmur yagmaya 
baslamis ve 90gu zaman bu insanlar yolda lslanmislardir. Cocugu 
geceleri uykuda aglayan ve korkan aileler, ^ocuklan ile beraber 
gelerek bir takim adaklar ve dileklerde bulunarak dua ederler. 
Bahti kapah olan gene kizlar buraya getirilerek bahtlarmm acilmasi 
ifin dua edilip birtakim dileklerde bulunulur. 

Kuduz Ocagi, Beypinar koyiinde bulunup koye ilk yerlesen 
Tiraslar siilalesinin evi olarak kabul edilir. Kuduz hastahgma 
yakalananlar buraya getirilerek ocak evin ekmeginden 
yedirildiginde bu hastahgm ge9ecegine inamlmaktadir. Ihtiyac 
duyuldugunda hasta belli bir sure burada misafir olarak birakihr. 
Burayi ziyarete koy halkmm yam sira civar koylerden de gelenlerin 
oldugu belirtilmektedir. Anlatddigma gore, yillar once Beypinar 
koyiinde yasadigi soylenen Mehmet Ali Hoca Efendi, alim, fazil, 
fakih olarak tanman bir kisi imis. Bu zatm mezarmdan alman 
toprak, fift^iler ve besiciler tarafmdan nazardan korunmak i9in 
kullamlmaktadir. Mezardan alman toprak zararh hayvanlardan 
korunmak icin tarlaya serpilir. Aynca yavrusu olmayan biiyiik bas 
hayvanlara, yavrularmm olmasi i9in, bu mezardan alman toprakla 
beraber bir miktar tuz yalattinhr. 

Giildede Yatiri, Guldede koyii yakmmda olup yaklasik 
150-200 metre yiikseklikte toprak bir hoyiik iizerinde 
bulunmaktadir. Koyiin admm, koyiin girisinde bulunan Ziyaret 
Tepesi'nde asirlar once olen 'Giildede' isminde bir komutandan 



200 



geldigi samlmaktadir . Yatirm bulundugu yerin, cevrede bulunan 
pek 90k koye hakim bir mevkide olmasi ve iizerinde eski bir 
yerlesim yeri olduguna dair kalmtilarm varhgi, buranm daha 
onceleri bir kale oldugu izlenimini vermektedir 270 . Buranm iist 
kismmda iki mezar bulunur. Bundan dolayi hoyiigiin cevresi 
duvarla cevrilmistir. Mezarm iizerinde bulunan agaclara cesitli bez 
parcalan baglanmistir. Giildede'ye daha 50k ilkbaharda yagmur 
duasi icin gelinip kurban kesilerek yemekler pisirildigi anlatihr. 
Giildede koyii sakinlerinden bazilarma gore, burada bir sehit 
yatmaktadir. Bazilan da, burada yerden semaya dogru geceleri bir 
yesil lsigm yandigim ifade etmektedirler. Anlatilanlara gore, 
koyliilerin buraya ozellikle giin doniimiinde toplu olarak geldikleri, 
kurbanlar keserek yemekler yedikleri ve herkesin gonliinden 
geceni istedigi anla§ihyor. Bunun di§mda insanlar Giildede'ye ferdi 
olarak da gitmektedirler. Devamh kiz cocugu olup da oglan isteme, 
ba§ agnsi ve sue isleyenlere burada yemin ettirme gibi sebebler 
dolayisiyla da ziyaret edildigi anlatihr. Ayrica yagmur duasi icin 
buraya 9ikihp namaz kihmr, kurbanlar kesilir ve bol bol dua edilir. 
ileeye 50 km. mesafede bulunan Gune§ koyii yakmlarmda, 
anlatilanlara gore Musliimanlar'm, Bizans'a hiicum ettikleri 
yillarda, burada Yemenli bir komutan sehit diiser 271 . Harabit deresi 
adi verilen yerde eskiden Ermeniler yasarmis. Aym zamanda bu 
bolgelerin, Bizanshlar ile Miisliimanlarm 9esitli miicadelelerine 
sahne olduklan belirtilir. O yillardan itibaren bu tepe ziyaret edilir 
hale gelir ve daha sonraki donemlerde, bu komutamn sehit oldugu 
yere Ziyaret Tepesi adi verilir. Bu tepe, genellikle bolgedeki 
insanlarm yagmur duasi i9in fiktiklan bir yer olarak bilinir. 
Yagmur yagmayrp havalar kurak gittigi zaman insanlar buraya 



269 http://tr.wikipedia.org/ 

270 Gokbel A. Giiriin'de Ziyaret Yerleri 

271 Oz M.A. Butun Yonleriyle Gurun 



201 



fikarlar. Once dargm olanlar banstirilip, helallestirilir. Daha sonra 
namaz kilmarak dualar edilir ve kurbanlar kesilir. Ayrica adak 
kurbani olanlarm da kurbanlanm getirerek burada kestikleri 
soylenir. 

lice merkezine yaklasik 20 km. uzakhkta, Incesu koyii ile 
Ci9ekyurt koyii arasmda, yolun hemen iist tarafmda sehitlerin 
mezarlarmm bulunduguna inamlan bir yer vardir. Burasi, o cevrede 
ziyaret yeri (§ehitler) olarak kabul edilmektedir. Anlatildigma 
gore, burasi daha onceden yapilmis bir savas yeri olup savas 
esnasmda sehit dusenlerin mezarlan burada bulunmaktadir. Yore 
insanma gore, bu mevki, Kayseri-Malatya yol giizergahmm altmda 
kaldigmdan bazi mezarlar cignenmekte ve bu sebeple de kazalar 
eksik olmamaktadir. Siitii olmayan kadmlar beraberlerinde bir kap 
su ile ziyarete gelirler. Dualarmi yaptiktan sonra o su ile 
goguslerini ovup siitlerinin 90galacagma inamrlar. Cocugu 
olmayan veya olup da yasamayan kadmlar, burayi ziyaret edip dua 
ederek dilek ve isteklerini sunarlar. Askere gidenler ile gurbete 
cikan gencler burayi ziyaret edip dua ettikten sonra aynlirlar. 
Yagmur yagmadigi ve sularm az oldugu zamanlarda yagmur duasi 
igin gelinir ve kurbanlar kesilir. 

Ilceye 40 km. mesafede bulunan Karapinar koyii ile 
Giildede koyii arasmda tarihi 90k eskilere dayanan ve ziyaret yeri 
olarak kabul goren bir yer bulunmaktadir 272 . Buraya gevre koyler 
ve Karapinar koyii halkmm yagmur duasma 9iktiklan ve adak 
kurbani kestikleri anlatihr. Ziyaret ismiyle amlan bu yerde 
bulunan hiiyiiklerden en buyugiiniin ortasmda bir mezar vardir. 
Yore halkmm burayi ziyaret yeri olarak kabul etmesi, buradaki 
mezarm biiyiik bir zata ait olduguna inamlmasmdandir. Hidrellez 
ve Nevruz bayramlarmda senlikler yapihr, oyunlar oynamr. Gen9 
kizlar ve erkekler burayi ziyaret ederek arzu ve dileklerinin 



272 Oz M.A. Butun Yonleriyle Gurun 



202 



ger9eklesmesi i9in dua ederler. Buraya her ne maksatla gidilirse 
gidilsin mutlaka dualarmm kabul olunacagma inamlir. 

Il9eye 34 km. mesafede bulunan Kaynarca'ydL yaklasik 500 
metre uzakhkta, Malatya-Kayseri yolunun sag tarafmdaki kayahk 
ve 9alilik mevki, ziyaret yen olarak kabul edilir. Burada bulunan 
aga9 ve 9ahlarm kesilmesinin zararh oldugu ve kesenlerin 
baslarma biiyiik bela ve musibetlerin gelecegine inamlir. insanlann 
buraya yagmur duasi i9in 9ikarak kurbanlar kesmek ve dua etmek, 
onceden adanmis olan kurbanlarmi getirerek burada kesmek, 90cuk 
sahibi olmak i9in dua etmek ve 9esitli dilek ve isteklerini belirterek 
buradaki aga9 ve 9alilara 9aput ve iplik baglamak i9in geldikleri 
anlatihr. 

Il9eye 30 km. mesafede bulunan Kizilpinar koyiiniin 
dogusunda yore halkmca ziyaret yeri olarak kabul edilen yerde 
eskiden beri adak kurbanlan kesilerek yagmur duasma 
9ikilmaktadir. Burada yapilan savaslar esnasmda sehit diismus 
miisluman askerlerin mezarlarmm bulundugu yashlar tarafmdan 
9esitli rivayetlerle anlatihr. 

Coskun Baba ziyaret yeri, ilgeye 30 km. mesafedeki bir 
Alevi koyii olan Konakpinar 'dadir. Ziyaretin yam basmda 
kutsalhgma inamlan ve yaklasik 400 yilhk oldugu kabul edilen bir 
elma agaci bulunmaktadir 273 . Ziyaret yerine yakm ve ozellikle 
bahar aylarmda 9ikan su gozesi de kutsal olarak kabul edilir. 
Coskun Baba, anlatildigma gore, Allah'm veli kullarmdan birisidir. 
Menkibeye gore, evli bir 9iftin 9ocugu olmaz. Gotiirmedikleri 
doktor ve basvurmadiklan 9are kalmaz. Ancak bir tiirlii 90cuklan 
da olmaz. "Bir de Coskun Baba'ya gidip durumumuzu soyleyelim, 
belki o bize bir seyler soyler", diyerek onun yanma giderler. 
Durumu anlattiklarmda Coskun Baba kendi kendine, sanki Allah'a 
9ikisircasma "sanki ilahi kudretinde yok mudur? Herkese 



273 Gokbel A. Giiriin'de Ziyaret Yerleri 



203 



veriyorsun da bu 9ifte niye vermiyorsun? Bu senin sanma yakisiyor 
mu?" gibi sozler eder ve evli 9ifte bir tane elma vererek "bu elmayi 
her ikiniz de yiyin. Allah'tan da iimidinizi kesmeyin. Umulur ki o 
bizleri duyar ve size bir evlat verir." der. Aradan bir sure gegtikten 
sonra bu fiftin 90cuklan olur. Bunun iizerine Coskun Baba'nm iinii 
9evreye yaydir. Herkes onu ziyaret etmek i9in gelir ve cevrede 
onun bir Allah dostu olduguna inamlmaya baslamr. Halk arasmda 
ona atfedilen su a9iklama meshurdur. Kendisine tevbenin ilacinrn 
ve giinah kirini temizlemeye yarayan ilacm bulunup bulunmadigmi 
soran bir kisiye "Giinah kirini temizlemeye yarayan ila9 elbette 
vardir. Bu Hag; tevbe kokiinii bulup, kalp havanma koyarsm, tevhid 
tokmagiyla doversin, insaf elegiyle eleyerek, gozyasryla hamur 
yapip kanaat kasigiyla aksam sabah yersin. Bundan sonra hi9bir 
seyin kalmaz." demistir. 

Bahti kapah olan gen9 kizlar ve erkekler burayi ziyaret 
ederek dua edip dilek ve isteklerini bildirirler. Evlilige yeni adim 
atacak gen9lerin de zaman zaman burayi ziyaret edip, dua ettikleri 
nakledilir. Havalar kurak gittigi zamanlar yagmur duasi i9in buraya 
9ikihp dua edilir ve kurbanlar kesilir. 

Il9eye 30 km. mesafede bulunan Osmandede koyii ismini, 
daha onceki yillarda Kisla Mezrasmda yasayan, 9evrede 90k 
sevilen ve saydan Osman Dede'den almaktadir 274 . Koyiin eski ismi 
Kotiikoy'diir. Osman Dede koyiinun kuzeybatismda olup Kayseri- 
Malatya karayolunun sol tarafmdaki kale denilen mevkide bulunan 
yer, ziyaret yeri olarak kabul edilmektedir. Yagmur yagmadigi, 
havalar kurak gittigi zaman koy halki tarafmdan buraya toplu 
olarak 9ikihr, namaz kdmir, dualar edilir ve kurbanlar kesilir. Bu 
ziyaret yerinin gurbete gidenler ile askere gidecek gentler 
tarafmdan da ziyaret edildigi anlatihr. Burasi ziyaret edildigi 



274 Oz M.A. Butun Yonleriyle Giiriin 



204 



zaman, askere gidenlerin sag salim evlerine doneceklerine ve 
gurbete fikanlarm ise sikmti 9ekmeyeceklerine inamlmaktadir. 

Irfan Ocagi, Suqati kasabasmdadir. Daha 90k 'trfan Hoca' 
olarak bilinen kisinin ismiyle meshur olmustur. Somuncu Baba 
Telin'e (Strati) geldigi zaman Molla Veli'nin evinde kahr. 
Kendisine ikram edilen yiyecekler ve bal i9in hayir duada bulunur. 
Yillardir bu 9evrede sifah bal olarak bilinen Telin Bah'nm bu 
ozelliginin Somuncu Baba'nm duasmdan kaynaklandigi 
anlatilmakta ve bu inams halen devam etmektedir. Somuncu Baba 
Molla Veli'nin evinde misafir iken komsulann inegi rahatsizlamr. 
Sahipleri telasa kapihr ve evin hammi hemen komsu evdeki misafir 
hocayi hatirlar, eline bir miktar tuz alarak okutmaya kosar. 
Somuncu Baba'ya tuzu okuttuktan sonra inegine yalatir. Hay van 
hemen iyilesir. Bunun iizerine Somuncu Baba'nm keramet ehli biri 
olup duasimn etkili oldugu koye hemen yayihr. Hastasi olan, derdi 
olan onun duasmdan istifade etmek i9in kosar gelir, ev adeta 
koylunun istilasma ugrar. Bu ziyaretten sonra Somuncu Baba'nm 
misafir kaldigi ev, 'ocak' olarak kabul edilir ve derdi olanlarm 
akmma ugrar. Bmjoklan burada derdine deva, hastahgma sifa 
bulur. Unii 9evrede gitgide yayihr. Evinde misafir oldugu Molla 
Veli ve neslinden gelen Molla Mikdat, Somuncu Baba'nm ziyareti 
ile hem itibar kazamr, hem de maddi bakimdan sikmtilan kalmaz. 
Halen Yukan Telin' de Kamah Hafiz neslinden olan Kamil 
Baspmar'm 90cuklarmm elinde Somuncu Baba tarafmdan verildigi 
belirtilen belgeler bulunmakta ve bu ev, ocak olarak kabul 
edilmektedir. trfan Ocagi'na, Sarihk hastahgma yakalananlar, yele 
tutulmus hastalar, kan koca arasmda anlasmazhk yasayanlar, bahti 
kapah olan gen9ler ve 90cugu olmayan kadmlar gibi 9esitli 
sikmtilan olanlar gelirler. Aynca peltek konusan 90cuklar, gece 
riiyasmda korkup siirekli aglayan 9ocuklar ve ge9 yiiruyup ge9 
konusan 90cuklar da buraya getirilirler. Buraya gelen hastalardan 
para almmaz. Fakat getirdikleri ku9iik hediyeler kabul edilir. Para 

205 



almdigi zaman bu ocagm ozelliginin kaybolacagma inanihr. Tedavi 
sekli soyledir. Ocak evde yesil bir bez, ocakh sahis tarafmdan 
hastanm boynuna asihr. Hastaya diz colftiirup bildigi dualan 
okuyarak tedavi etmeye cahsir. Bazen de gelenlerin hastahklarmm 
iyilesmesi icin muska yazar. Burada bir gece kalanlarm oldugu da 
belirtilmektedir. 

Eski ismi Telin olan ve ilgeye 10 km. mesafede bulunan 
Sugati'ddL Sanci £ubugu denilen yerin eskiden ziyaret yeri olarak 
kabul edildigi anlatihr 275 . Kendisini sanci tutan hastalar buraya 
getirilir, bu mmtika ziyaret ettirilir. Buradaki cahlardan bir cubuk 
kesilerek hasta kimsenin sirtma hafifce bir kac defa vurulur. 
Anlatilanlara gore, buraya getirilen hastalar mutlaka sifa 
bulmaktadir. 

Ilceye 42 km. mesafede bulunan ve eski adi Tekirahma olan 
Yolgegen koyiinde kerametleriyle amlan ve adma cami insa edilen 
ismail Efendi (Mogolko?) (1882-1975) medfundur. 

ilceye 23 km. mesafede bulunan ve bir Alevi koyii olan 
Yuva'mn giineybati kesimindeki kisla deresinin daglik kesiminde 
Bozoglan denilen yerde susuzluktan oldugu soylenen ve ziyaret 
yeri olarak kabul edilen bir yatir vardir 276 . Koyiin igindeki 
mezarhkta bulunan Karahiiseyin denilen yer ile koyiin iist 
kismmda yer alan Kara Baba denilen yer de ziyaret yeri olarak 
bilinmektedir. Anlatildigma gore bu kisiler uc kardes olup burada 
sehit dusmiislerdir. 

Il9e merkezi biiyiik olfiide Siinnilerden olusmaktadir. 
Merkezdeki Alevilerin sayisi 500'ii ge9mez 277 . Bunlar da ilgeye 
bagh koylerden gelip yerlesen kimselerdir. ilceye bagh 61 koyden 



275 Oz M.A. Biitiin Yonleriyle Gurun 
276 Oz M.A. Butun Yonleriyle Gurun 
77 Gokbel A. Giiriin'de Ziyaret Yerleri 



206 



14 tanesinde tamamen Aleviler, 10 tanesinde Alevilerle Siinniler 
birlikte, geriye kalan 37 koyde ise Siinniler ya§amaktadir. Bu arada 
bazi Siinni koylere bagh mezralarm Alevi, bazi Alevi koylere bagli 
mezralarm da Siinni oldugu gorulmiisliir. 

Alevilerle Siinnilerin birlikte ya§adigi koylerde taraflar 
arasmda herhangi bir problemin olmadigi anlasilmaktadir. Bu 
verilere gore, ilce genelinde top lam 26.821 kisinin yaklasik olarak 
2100 kadanm Aleviler olu§turur. Bu da toplam niifusun % 7.8'ni 
Aleviler, % 92.2'ni de Siinnilerin meydana getirdigini gosterir. 



Hafik Evliyalan 



Fatih Sultan Mehmet zamamnda kesin olarak Osmanh 
sinirlanna gegi§i ilgenin Osmanhlarla ilk miinasebeti degildir 278 . 
Osmanh Devletinin temelini olusturan Kayi boyunun Anadolu'ya 
gogti sirasmda ilge topraklarmda gectigi ve bu sirada Mogollarla 
Selcuklular arasmda bir garpi§maya §ahit oldugu, Selcuklulann 
sava§i kaybetmek iizere oldugu bir sirada Kayilarm Selguklulara 
yardim ederek Konya saraymm takdirini kazandigi rivayet edilir. 

Hafik ilgesi Osmanh Devleti dbneminde Miisliimanlarm 
yamnda Hristiyanlarm da yogun olarak bulundugu yerleslm 
yerlerinden biri olmustur. 1882'de toplam ilge nufusunun % 
26'sim gayrimtislimler olu§turur. Giintimiizde ilge merkezinin 
tamami Siinni olup koylerin yansi Alevilerden olusmaktadir. 



278 Kaya L Hafik'in Sosyokiiltiirel ve Dini Yapisi Uzerine bir Inceleme. 
Yiiksek Lisans Tezi. Cumhuriyet Uni. Sivas. 2008 

207 



Il9eye 14 km. mesafede bulunan Emre koyiinde Yunus Emre 
diisegi bulunur. 

Feyzullah Efendi'nin kabri, ilgeye 64 km. mesafede bulunan 
ve eski adi Heze olan Bayramtepe koyiinde bulunmaktadir 279 . 
Koyiin 1455 tarihinden bu yana mevcut oldugu ileri siiriilmektedir. 
Oguzlarm Beydilli boyundan bir Turkmen koyii olan 
Bayramtepe' de Ali Babazade tekkenisin Feyzullah Efendi'nin 
kabrinin iizerine son yillarda tiirbe insa edilmis oldugu goriiliir. 

Arap Baba yatin, il9eye 21 km. mesafede bulunan ve eski 
adi Hanzar olan (^ukurbelen koyiiniin kuzeyindeki ziyaret denilen 
tepenin iizerinde yatmaktadir 280 . Tas duvarla cevrilmis kii9uk bir 
yer, mezan olarak kabul edilir. Arap Baba'nm Sivas'taki Soguk 
£ermik'te yatan Ahmet Turan'm kardesi olduguna inamlmaktadir. 
Ancak bu tiirbenin Miisliimanlardan once koyde yasayan Ermeniler 
tarafmdan Arap-Hac olarak isimlendirildigi ve ziyaret edildigi de 
rivayet edilir. Tiirbeye her tiirlu adagi olanlarm yam sira ozellikle 
sitmaya tutulanlar gitmektedir. Aynca yagmur duasi i9in bu tepeye 
9ikilmaktadir. Uygulamada niyet kalpte tutularak bilinen dualardan 
okunur ve iig defa ziyaretin 9evresi dolandir. (^evrili yerin i9 
kismmda namaz kihnir. Sonra ku9iik taslardan alimp "Bismillah" 
denilerek ziyaretin giiney kismmda bulunan tasa yapistinhr. Eger 
tas tutarsa dilegin kabul edildigine inamhr. 

Halifelik Ziyareti il9eye alti km. mesafede bulunan ve eski 
adi £aykurt olan Kogutdere koyiinde bulunmaktadir 281 . Ziyaret 
Hafik-Dogansar yolu kenarmda Hafik'ten giderken Kosutdere 



279 Kaya 1. Hafik'in Sosyokulturel ve Dini Yapisi Uzerine bir Inceleme. 
Yiiksek Lisans Tezi. Cumhuriyet Uni. Sivas. 2008 

280 Kaya L Hafik'in Sosyokulturel ve Dini Yapisi Uzerine bir Inceleme. 
Yiiksek Lisans Tezi. Cumhuriyet Uni. Sivas. 2008 

281 Kaya 1. Hafik'in Sosyokulturel ve Dini Yapisi Uzerine bir Inceleme. 
Yiiksek Lisans Tezi. Cumhuriyet Uni. Sivas. 2008 

208 



koyiinii gefince sol tarafta kalmaktadir. Duvarla fevrili 100 
metrekarelik bir alan igerisinde iig adet mezar yeri bulunmakta ve 
mezarlarm etrafmda pur denilen aga<,;lar yer almaktadir. Ziyaret 
kapismm iizerindeki su dortliik dikkati 9ekmektedir: 

"Allah razi olsun bu bagi yapana. 
Ben bir garip kus idim geldim cihana, 
Ecel oku vurdu kaldim burada, 
Beni ziyaret eden ersin murada, 
Halife Hazretin ruhuna Fatiha." 

Yore halki tarafmdan Islam fetihleri sirasmda Abdulvehhab 
Gazi ile birlikte gelen kisilerden 119 kisinin burada sehit dustugiine 
ve buraya defnedildigine inamlmaktadir. Halifelik Ziyareti yore 
halkimn butiin sikmtilannda ve isteklerinde basvurdugu ziyaret 
yeridir. Her turKi adakla birlikte 90cugu hasta olanlar bu ziyaret 
yerine gelmekte ve ziyaretin etrafmda dolastinlmaktadir. Cocugu 
olmayanlar buraya adak adamakta ve kurban kesmektedir. Ayrica 
esiyle birlikte olamayanlarm buradaki agaca elbise par9alan 
bagladiklan da rivayet edilmektedir. Bunun yanmda her tiirlii istegi 
olanlar mezarlarm yamndaki aga9lara 9aput baglamaktadir. Yore 
halki tarafmdan danasi olen inekler de bu ziyarete getirilerek 
etrafmda dolastinlmakta ve hasta olan ineklerin zincirleri getirilip 
aga9lara baglanmaktadir. 

^iftgi Baba yatiri ilgeye 13 km mesafede bulunan Tav§anh 
koyiinun kuzeyinde etrafi 9evrili bir tastan ibarettir 282 . 
Anlatddigma gore Cift9i Baba, Rumlarla yapdan bir savasta 
yaralamr ve yarah olarak bu koye kadar gelir. Koyiin etrafi 
duvarlarla cevrilidir. Ciftgi Baba duvardan gecebilmek icin 



282 Kaya t. Hafik'in Sosyokiiltiirel ve Dini Yapisi Uzerine bir Inceleme. 
Yiiksek Lisans Tezi. Cumhuriyet tlni. Sivas. 2008 

209 



yalvanr. Duvarda bir insanm ge^ebilecegi kadar bir delik a9ihr. 
Ciftgi Baba da bu delikten gegerek tepeye kadar yuriir. Ve burada 
vefat eder. Buraya her tiirlu adagi olanlar gelmekte ve adagi icin 
kurban kesmektedir. Aynca Ciftr;i Baba'nm mezarmm hemen 
yanmdaki 9ahya dilegi olanlar tarafmdan 9aput baglanmaktadir. 

Yemen Baba tiirbesi, ilgeye 22 km. mesafede bulunan ve 
eski adi Fertelli olan Bakimh koyiinde bulunmaktadir 283 . Kars'm 
Sankamis i^esine bagh Karaurgan koyiinde diinyaya gelen Yemen 
Baba, Erzurum'da Yemen Baba admda bir zata misafir olmus ve 
orada o kisinin uyansi ile birlikte namaz kilmama hatasim anlamis 
ve namaza baslamistir. Anlatildigma gore, Yemen Baba'nm 
yiiksek mertebelere ulasmasi soyle ger9eklesir. Erzurum'da ekmek 
i9in girdigi firmda pisen ekmeklerin kaybolduguna sahit olur. Sag 
tarafma baktigmda bir ki§inin pi§en ekmekleri torbasma 
doldurdugunu goriir. Bu ki§inin Hizir oldugunu anlar. Kendi 
kendine, "Kara Yemen Hizir' 1 buldun, yapi§ yakasma istedigini 
al", der. Sonu9ta Allah yolunda istedigini ahr. Yemen Baba 
Bakimh Koyiine yerlestikten sonra bir9ok keramet gostererek 
halkm saygisim kazamr. Guniimuzde Yemen Baba ziyareti gerek 
koy halki gerekse 9evre koylerden gelenler tarafmdan ziyaret 
edilmekte, burada kurban kesilmekte ve lokma dagitilmaktadir. 
Dileginin ger9eklesmesini isteyenler tiirbede dua ederek adak 
adarlar. Dilegi ger9eklesenler daha sonra gelerek kurbanlarmi 
keserler. 

Aletura ziyareti ilgeye 19 km. mesafede bulunan (^akmak 
koyiinde, koyiin kuzeybati yamacmda bulunan 9evrili bir aga9hk 
alandir 284 . Ger9ek adi "Ali Oturagi" olan ziyaret halk arasmda 



283 Kaya t. Hafik'in Sosyokiiltiirel ve Dini Yapisi Uzerine bir Inceleme. 
Yiiksek Lisans Tezi. Cumhuriyet tlni. Sivas. 2008 

284 Kaya L Hafik'in Sosyokiiltiirel ve Dini Yapisi Uzerine bir Inceleme. 
Yiiksek Lisans Tezi. Cumhuriyet tlni. Sivas. 2008 

210 



Aletura olarak telaffuz edile gelmistir. Menkibeye gore, Hz. Ali 
mucizevi bir sekilde atiyla buraya gelmis, abdest almis ve namaz 
kilmistir. Yorede bulunan izlerin Hz. Ali'nin atimn ve ibriginin izi 
olduguna inamlir. Aletura ziyareti basta (^akmak koyii olmak iizere 
cevre koylerden gelenler tarafmdan da ziyaret edilmektedir. Ziyaret 
yerinin 300 metre yakmmda orman iginde "Semahlik" adi verilen 
bir alan bulunmaktadir. Ziyaret icin once semahhga gidilir. Burada 
Hubyar veya Kirklar Semahi doniildukten sonra halka seklinde 
secde edilerek niyaz edilir 285 . Aynca ziyarete giderken ayaklan 
yalmayak gitmek daha faziletli kabul edilir. Aletura ziyaretine 
vanldiktan sonra tekrar secde edilir. Dualarla birlikte dilekler 
dilenir. isteyenler agaca gaput baglarken isteyenler ziyaretten aldigi 
bir parga topragi agzma atar. Aynca agar; kovugundaki taslar 
avuglanarak giftlenir. Tek veya gift gelmesine gore dilegin 
gergeklesecegine inamlir. Dilekleri kabul edilenler ise kurbanlarmi 
ve getirilen lokmalan hazirlayarak diger canlara ikram ederler. 
Uzak yerlere gidecek olanlar yollarmm a9ik olmasi i9in ziyaretten 
aldiklan kiiciik taslan yanlarmda tasirlar. Sagmdan kil ahp pura 
yapistinhr. Eger sag tutarsa dilegin kabul olunacagma inamlir. 
Dilegine gore gaput baglamr veya bozuk para atihr. Bunun yam 
sira bir kisi gurbete gonderiliyorsa veya gurbetten geliyorsa onun 
igin de burada kurbanlar kesilir. 



285 Semah Alevilerin dinsel torenlerinde icra ettikleri bir co§ku halidir. 
Semah kati kurallara sokulmami§tir. Bu sebeple semahlar bolgeye gore 
degi§ime ve ce§itli dallara ayrihr. Semahlarda yerel aynhklar 50k 
goruliir. Bunun sebebi de gocebe topluluklann hareketliliginden 
kaynaklanmaktadir. Gerektiginde kurallar ya§am bicimine gore 
diizenlenir. Ya da yeni kurallar konur. Semahlarm ba§langici, oynani§i ve 
bitiminde gbriilen bolgesel aynhklar biraz da bundan kaynaklanir. - 
http://www.hubyar.net/- 

211 



Biiyiik Evliya ziyareti Esenli koyii ile Beydili koyleri 
arasmda bulunan Sadeli Tepesinin altmda kalmaktadir 286 . Baba 
Ocagimn kurucusu ve piri olan Veli Baba bu bolgeyi ziyaret 
ettiginde, "Beni arayan burada bulsun", der ve Veli Baba'nm i§aret 
ettigi yer Biiyiik Evliya ismiyle anilmaya baslar. Biiyiik Evliya 
Ziyareti, Baba Ocagma bagh Aleviler tarafmdan kutsal kabul 
edilir. Velibaba burada bir gam agacma yaslamr. Yaslandigi gam 
agacmda sirtimn §ekli gikar. Bu sebepten agaglar kutsal kabul 
edilir. Veli Baba'nm asil mezan ise Tokat'm Zile il9esine bagh 
Acisu koyiinde bulunmaktadir. Diger bir rivayete gore ise Veli 
Baba bir giin koyliilerle birlikte ormana gider. Koyliiler semah 
donerken birden bire onlara, "Cabuk buradan kagm! (Jam agaci 
devrilecek", der. Koyliiler kagtiktan sonra biiyiik bir gam agaci 
yikihr. Devrilen agacm ifinden binlerce karmca cikrp etrafa dagdir. 
Veli Baba karmcalara doniip, "Durun! Yuvamza doniin", deyince 
hepsi yuvalarma donerler. Bundan sonra Veli Baba, Kanncah 
Evliya ismiyle de andir. Burada belirli bir mezar yoktur. Ancak 
Veli Baba'nm, "Beni arayan burada bulsun", soziine binaen Veli 
Baba orada ziyaret edilmektedir. Her sene Veli Baba ocagma bagh 
koyler Beydili, Esenli ve (Jakmak koyliileri bir araya gelerek birlik 
kurbam keserler. Bunun yamnda ba§ka koylerden gelenler de 
ziyaret ederler. Beraber lokma yenir ve dualar edilir. Rivayete gore 
Stinni koylerden bir kislnin davanm bir Alevi galar. Sonra getirip 
Veli Baba'ya kurban keser. Bu sirada ziyarette bir "Baba" bulunur 
ve "Bu lokma sahibinin kurbam kabul olsun" der. Bu dua tizerine 
koyunu gahp kesenin degil koyunun asd sahibinin mail gogahr ve 
90k zenginlesir. 



286 Kaya L Hafik'in Sosyokiilturel ve Dini Yapisi tizerine bir hiceleme. 
Yiiksek Lisans Tezi. Cumhuriyet tlni. Sivas. 2008 

212 



Sari Haci tiirbesi olarak da anilan mezar yeri ilgeye 18 km. 
mesafede bulunan Tuzhisar koyii igerisinde yer almaktadir. Tas ve 
mermerden olu§an bu mezar rivayete gore Battal Gazi'nin 
askerlerinden burada §ehit du§mu§ ve buraya defnedilmis bir 
askere aittir. Kurakhk olan yillarda gevredeki koyliilerle birlikte 
tiirbenin etrafmda toplamlarak yagmur duasma gikihr. Burada 
yapilan dua sonucu yagmurun yagdigma inandmaktadir. Ayrica bu 
tiirbeye ozellikle sara hastalan getirilmekte ve sifa aranmaktadir. 
Rivayete gore bundan kirk yd once bir gene kiz tarlada gahsirken 
ydan goriir. Korkudan bayihr ve akhm yitirir. Bir sene zincirlere 
bagh §ekilde ya§ar. Bir^ok tiirbe gezdirirler, bir gare 
bulunamaymca San Haci tiirbesine getirilir. Hastayi yatinrlar, 
uykuya dalar ve uykudayken konusmaya baslar. Uyandigmda 
giilerek, " Ben iyilestim bir dede yamma geldi, neren agriyor dedi, 
ben de ba§im ve sirtim agriyo r d ad in. Bu zat b ajimi ve sirtimi 
ovaladi", der. Bu kiz daha sonra yakmdaki bir derede yikamr sonra 
tiirbeye tekrar gelerek uyur. Tekrar uyudugunda bu miibarek zat, 
"Seni uyandirmasalardi daha iyi olacakti", der ve yine ba§im ovar. 
O giinden sonra kizm hastahgmdan iz kalmaz. 

Beydili koyiiniin Tombulkaya mevkiinde bulunan Goniil 
Baci ziyareti bir mezar yeridir. Goniil Baci Veli Baba 
siilalesindendir. Beydili koyiinden bir gentle evlenir. Boylece 
Goniil Baci Beydili koyiinde ya§ami§ ve olmiis sonra da tiirbesi 
koy halki tarafmdan yapilmistir. Guniimiizde iki odadan ibaret olan 
tiirbenin bir odasmda Goniil Baci yatmakta, diger odada ise 
ziyarette kesilen kurbanlar pisirilmekte ve hazirlanmaktadir. 
Rivayete gore Goniil Baci'mn mezarmda Cuma ak§amlan bir ate§ 
yanarmi§. Goniil Baci tiirbesi her tiirlii istek ve dilek igin ziyaret 
edilen bir tiirbedir. Hastalar, gocugu olmayanlar ve her tiirlii 
dileginin gergekle§mesini isteyenler gelir. 

Pircivan tiirbesi, ilee merkezinin kuzeyinde bulunan Tozanh 
Vadisi koylerinden olan Otmanalan koyiinde bulunmaktadir. Tiirbe 

213 



koyiin giineyinde ve koye yaklasik bir km. uzakhktaki Pircivan 
yaylasmda bulunmaktadir. Tiirbeye ulasim koy yoluyla 
gerceklestirilmektedir. Aynca tastan yapilmis bir mezardan ibaret 
olan Pircivan turbesinin yanma koyliilerce ayni adi tasiyan bir cem 
evi yapilmistir. Rivayete gore bu tiirbede bir kadm yatmakta ve 
ziyaret edenlerin riiyasma kadm olarak girmektedir. Aynca koy 
halki tarafmdan turbesinin oldugu mevkiden inerek geyik sagdigim 
gorenlerin oldugu soylenmektedir. Pircivan tiirbesi koy halki 
tarafmdan her tiirlii adak ve sifa icin gelinen bir yerdir. Adak 
adayanlar veya adagi gerceklesenler buraya gelerek kurbanlarmi 
kesmektedirler. Ayrica koy halki tarafmdan cemler Pircivan 
turbesinin hemen yanma yapilan cem evinde gerceklestirilir. 
Askere gidenler veya askerden gelenler buraya getirilmekte ve 
kiinyelerini tiirbeye asmaktadirlar. Bunun yam sira tiirbenin 
etrafmdaki agaclarm kesilmesi giinah kabul edilmekte ve 
kurumadigi miiddetce kesilmemektedir. 

Sarandede tiirbesi Otmanalan koyiiniin giineyinde kalan 
Pircivan yaylasmm yakimndaki tepenin iistiindedir. Tiirbe, iizeri 
yesile boyanmis bir tas mezardan olusmaktadir. Burada baska 
mezarlar da bulunmakta ve yaylaya yakm oldugu icin bu bolge 
yayla mezarhgi olarak da kullamlmaktadir. Bircok kisinin bu 
mezarhgi riiyasmda sehitlik olarak gordiigii rivayet edilmektedir. 
Bu tiirbede yatan kisinin kimligi tarn olarak bilinmemekle birlikte 
cevre halki tarafmdan Sarandede'nin, yarasi olanlarm yarasmi 
sardigma ve insanlara yardim ettigine inamlmaktadir. Bu sebepten 
Sarandede olarak isimlendirilmistir. Tiirbe cevre halki tarafmdan 
her tiirlii sikmti ve dilek icin ziyaret edilmektedir. Buraya dilegi 
olanlar adak adamakta ve kurbanlarmi burada kesmektedirler. 

Yesildirek ziyareti Emre koyiiniin eski yerlesim yerinde 
bulunmaktadir. 2005 yilmda esash bir tadilat gecirmis olan ziyaret, 
eski koy ici yolunun hemen kenarmda yolun altmda kalmaktadir. 
Yaklasik 8-10 merdivenle inilen bir odada bulunan ziyaret iki tane 

214 



direkten olusur. Bu iki direk yerden itibaren tavana kadar ulasan 
yaklasik tic dort metrelik direklerdir. Direklere baglanan ipek 
kumaslar genel olarak yesil oldugundan ziyarete Yesil Direk 
ziyareti denmistir. Direklerde bulunan mih (civi)lerden dolayi 
ziyaret Mihh Direk Ziyareti olarak da tanmir. mamsa gore koye 
admi veren Yunus Emre, seyhine hizmet ettikten sonra evliyahk 
mertebesine ulasmak niyetiyle Hizir'i aramak icin yollara diiser. 
Slmdiki Emre koyiinun oldugu yere gelir. Burada Yunus Emre'nin 
Hizir Aleyhisselam ile karsilastigi rivayet edilmektedir. Yunus 
Emre'nin ziyaretin oldugu yere gelerek "beni arayan burada 
bulsun, basi disi agnyan beni burada bulsun" dedigine 
inamlmaktadir. Aynca bu direklere Yunus Emre'nin veya Hizir'm 
sirtim verdigine inamlmaktadir. Ziyaret yerinde bulunan direklerin 
ic tarafi yiizlerce buyiik civiyle kaplanmistir. Adagmm kabul 
edilmesini isteyen kisiler buraya gelerek once adak adarlar ve 
direge civi cakarlar. Mesela basi agriyanlar basmdan bir sac teli 
kopanr civiye dolar ve civiyi direge cakar. Sonra hediye olarak 
getirdigi ipek kumasi direge baglar. Direklerin list tarafma 
baglanan ipekler fes seklinde, alt tarafma baglanan kumaslar ise 
acilarak etek seklinde baglanmistir. Bu sekilde direkler bir insan 
silueti kazanmaktadir. Ziyaret yerine gelenler direklere sanlan 
kumaslarm kenarmdan kiiciik parcalar keserek yanlarma alirlar. Bu 
kumas parcalarmm belalan uzaklastiracagma inamhr. Bunun 
dismda ziyaret yerinden kumas goturmek yasaktir. Ziyaretten bir 
sey alan kisinin felc olacagmdan veya basma bela geleceginden 
korkulmaktadir. Ayrica ziyaretin sara hastalarma iyi geldigine 
inamhr. Hastalar ziyarete getirilerek direklere civi cakilir ve mum 
yakilir. Turbede yerler hahlarla kaphdir. Bunun yanmda duvarlarda 
bircok elbise asih durumdadir. Siinnet olan cocuklarm taclan ve 
elbiseleri, gelinlikler, damat allan, hirkalar ve 9esitli elbiseler 
duvarlara asilmistir. Niyetlere gore, mesela bir duguniin hayirli 
olmasi i9in gelinlik buraya birakilmistir. 

215 



Sefil Mehmet ziyareti Keller koyiinde bulunmaktadir. Sefil 
Mehmet ismiyle bilinen kisinin gelecekte olacak §eyleri onceden 
haber verdigi kabul edilmi§ ve erdigine inamlmistir. Ziyaret edilen 
yer Sefil Mehmet'in erdigine inamlan yerdir. Asil tiirbesi koy 
mezarhgmda bulunmaktadir. Ziyarete gelen kisller burada kurban 
kesmekte ve dilek dilemektedirler. 

Halk arasmda Diildiil izi Cesmesi olarak soylenen ziyaret 
eski adi Hanzar olan Qukurbelen koyiindedir. Rivayete gore soguk 
germikte bulunan Ahmet Turan Gazi atiyla buradan gepnis, 
gecerken de atmm ayaklarmm izi bu kayahklara cikmistir. Aynca 
Ahmet Turan Gazi'nin Diildiil izi'nden atiyla atlayarak Soguk 
Cermige indigine inamlmaktadir. Burasi adaklan ve dilekleri 
olanlar tarafmdan ziyaret edilmektedir. Diildiil izi'ne gelenler dua 
ve saygiyla at izlerini operler. 

Emre koyiiniin eski yerlesim yerinde bulunan Goz Dede 
ziyareti, ismini koyiin kuzeyindeki tepeden kaynayan ve Bunaz 
Deresinin kaynagim olusturan su kaynagmdan ahr. Suyun aktigi 
dere yatagi kutsal kabul edilmektedir. Suyun iizerinden aktigi 
ta§larm iizerinde btiyiiklii kiigiiklii at izleri §eklinde oyuklar 
bulunmaktadir. Rivayete gore Hizir Peygamber Yunus Emre ile 
burada bulu§mustur. Dere yatagmdaki biiyiik at izleri Hizir'm 
atmm, kiigiik delikler ise taymm ayak izleridir. Koy halki 
tarafmdan adak kurbanlarmm kesim yeri Goz Dede ziyaretidir. 
Koy halki tarafmdan derenin kenarma kurbanlan pislrmek igin 
kiigiik bir duvar yapilmistir. Bu duvarm deliginden kiigiik taslar 
avu9lanarak sayihr. Tek veya gift olmasma gore insanm dileginin 
olacagma inamlmaktadir. Ayrica dilegi olanlar delige bozuk para 
atarak dua etmektedirler. Ayrica viicudunun herhangi bir yerinde 
halk arasmda kurbaga sigili olarak bilinen sivilce cikanlar Goz 
Dede ziyaretine gelerek dua ederler. Sonra gevredeki agaglarm 
dalmdan kirarlar ve geriye bakmadan giderler. inam§a gore dal 
kurudukga sigil de kuruyarak kaybolmaktadir. 

216 



ilgeye be§ km. uzakhktaki Gilnyamag koyiinde bulunan 
Lekerin Tas veya Leker Tepesi olarak bilinen ziyaret, yiiksek bir 
tepeden ibarettir. Tepenin iistiinde insan ve hayvanlan andiran 
kayalar bulunmaktadir. Efsaneye gore o yorede koyiin koyunlarmi 
otlatan bir coban bir yaz giinii siiriisiinii bu tepeye gikarmis. 
Koyunlar otlamaya baslamislar. Fakat bir siire sonra koyunlar 
susamislar. £oban da hem kendi susuzlugunu gidermek hem de 
koyunlarmi sulamak i9in Allah'a dua etmi§. "Eger buradan su 
gikanrsan, koyunlardan birini sana kurban edecegim", diye 
yalvarmi§. O sirada mucize olarak su gikmaya baslami§. (^oban bir 
kuyu yaparak biriken suda koyunlarmi sulamis. Kendisi de 
susuzlugunu gidermis. Suyu igtikten sonra Allah'a verdigi soz 
aklma gelmis. Sana bir kurban adamistim iste kurban", diyerek 
yerden aldigi bir bocegi oldiirmus. Bunun iizerine Allah, gobani, 
suriisunu ve kopegini tas haline getirmis. Leker Tepesi giiniimiizde 
gevre halki tarafindan kutsal kabul edilir ve ziyaret edilir. Ozellikle 
yiiriime gagma gelip de yiiriiyemeyen gocuklar bu tepeye getirilir 
ve r;evresi dolastinlarak adak adamr. Sonra cocuk hafifce a§agi 
dogru itilir. Boylece cocugun yiiriiyecegine inamlmaktadir. Tepeye 
dinamit atildigi ve Allah tarafindan yikilmadigma da 
inamlmaktadir. Aynca gocugu durmayanlar ve olmayanlar bu ta§m 
oldugu yere gelerek dua ederler, isteyenler kurban keser. 

Rivayete gore Torniiklii Ibrahim Efendi Karh koyiine 
ugrami§ ve koyiin yapmis oldugu izzet ikrama kar§ilik, koyiin su 
sikmtismi gidermek icin asasi ile "Suyunuz 50k bereketiniz bol 
olsun diyerek" topraga 1x9 ayn yerde vurmustur. Allah' in izniyle 
Yerlikaya, Sanhk ve Olukga denilen yerlerden su gikmistir. 

Evci koyiinde halk tarafindan ziyaret edilen iir; tane ziyaret 
yeri bulunmaktadir. Bu ziyaret yerleri, Dagtarlaustu Sehitligi, 
Ku^iik^amlikustii Sehitligi ve Biiyiik Sehitlik olarak 
adlandinhrlar. Rivayete gore Dagtarlaiistiinde bir Horasan ereninin 
yattigma inamlmaktadir. Biiyiik Sehitlik ziyaretinde ise bir kisi 

217 



Cuma aksami iir; tane dervisin orada oturarak muhabbet ettigini 
gOTimistiir. Bu ziyaretler Evci koyii halki tarafmdan her tiirlii dilek 
igin ziyaret edilen yerlerdir. Koy halki adak kurbanlarmi buralarda 
keserek lokma yapip dagitmaktadirlar 

Balaman Dede ziyareti Otmanalan koyiiniin giineyindeki 
Pircivan Yaylasmm yakmmda bulunan biiyiikce bir gam agacidir. 
Bu agar; yore halki tarafmdan kutsal kabul edilmektedir. Bu agacm 
ermis bir kisi tarafmdan dikildigi rivayet edilir. Balaman Dede 
Ziyaretine her tiirlii dilegi olanlar gelmekte ve ziyaret etmektedir. 
Bunun yamnda ziyaret, hayvanlan hasta olanlar tarafmdan da 
ziyaret edilmektedir. Hayvanlan hasta olanlar hayvan nallarmi 
agaca asmakta veya nallarmi agaca givilemektedirler. 

ilgenin 30 km. dogusunda bulunan koy ismini, Haci Bektas 
Veli'nin 5. Halifesi olan Pirep Sultan'm oglu Yahncak Sultan'dan 
alir. Koyde Yahncak Sultan soyundan Mahmut Yalmcakoglu 
yasamaktadir 287 . Bugiin tekkenin postnisini de odur. Koye 
sonradan g09ler yoluyla Aguicen ocagi dedeleri de 
yerlesmislerdir 288 . 

Anlatihr ki, Yalmcakogullarmdan Mahmut Efendi Dede bir 
talip kiziyla evlenir. Bu sebeple diiskiin olup Haci Bektas 'a 



287 http://www.yalincakkoyu.com/ 



Aguicen Ocagi, Tunceli'nin Pertek ilfesine bagh Karabakir (Bargini) 
koyundedir. Buraya daha 50k ?ocugu olmayanlar gelir, tiirbede kalarak 
kurban keserler. Kendilerini Agui?enli olarak nitelendiren dede ocaklan 
Mir Seyyit, Kose Seyyit, Seyyit Mencek, Koca Seyyit olmak iizere dort 
koldur. Tunceli'de bulunan ve Aguicen olarak adlandinlan evliya Seyyid 
Menfek olarak da bilinir. Elazig'in Siin Koyii'ndeki eren ise Koca 
Seyyid'dir. Hem Elazig, Siin Koyii ve hem de Tunceli Hozat Karabakir 
Koyii'ndeki eren ise Koca Seyyid'dir. Aguicen Ocagi'ndan dedeler 
agirhkla Elazig, Erzincan ve Tunceli'de bulunurlar. Aguifen'in bir diger 
yaygin adi da Kara Donlu Can Baba'dir. Divrigi ilcesinin Madenli koyii 
mezrasinda bulunan Kara Pirbad Ocagi da Kara Donlu Can Baba olarak 
adlandinldigindan bu iki evliya karistinhr. 

218 



gonderilir. Evlendigi kiz da musahibinde emanet olarak kahr. 
Orada yedi yd felfli bir kadma hizmet eder. Bir gun hortum 9ikar 
ve kadimn fel9 hali gecer. O zamanlar Haci Bektas Postunda 
Velayettin Hiirrem Celebi bulunmaktadir. "Git koyiine bir as evi, at 
evi ve mihman evi yap", der Mahmut Efendi'ye. Bunun iizerine 
1905 yihnda Mahmut Efendi asevini, atevini, mihmanevini yapar. 
Tiirbe en son olarak 1 907 yihnda San Ismail oglu Mahmut Efendi 
tarafmdan Ermeni Ustalarma 580 Osmanh Lirasma yaptinhr. 
Tiirbenin taslan Aylioglundaki tash tepeden diger taslar ise 
Horasan kaymatmasi olarak Zara'dan getirilir. Mahmut Efendi 
Dede 1917 yihnda Hakk'a yiiriir. 1917 yihnda posta Kara Veyis 
oturur. Kara Veyis Yahncak Sultan soyundan Divrigi'ye tasman 
Eyiip Aga'nm soyundan gelmektedir. Mahmut Efendi Dede ile 
amca cocuklandir. 1924-26 yillarma kadar goniilru dervisler gelir. 
Yahncak Sultan koyiinde bulunan arazileri ise sonradan koye 
gelenler iizerlerine gecirirler. 1926 yihnda Mahmut Efendi 
Dede'nin oglu Hamza Dede Divrigi Mahkemelerine dava acarak 
Yahncak Sultan siilalesinden oldugunu ispat eder. Durumu tescil 
ettirip koyde bulunan bazi arazileri geri ahr ve posta oturur. 
Tiirbenin tamir ve bakimim yaptinr. Tekke ve Zaviyelerin 
kapatilmasi kanunu ile birlikte burasi da kapatihr. Bu donemde 
kurbanlar Yahncak soyundan bir kizm evlendigi Tepekoy'e 
gitmektedir. Yahncak Sultan niyetine Talipler kurbanlarmi buraya 
keserler. 1937 yihnda koydeki 9ekememezlikler yiiziinden tekke 
sikayet edilir ve Devlet tarafmdan tiirbe Yahncak koyiinde 
bulunanlara yiktinhr. 1 942 yihnda Tekke tekrar faaliyete baslar. O 
tarihte postta Hamza Dede oturmaktadir. 1951 yihnda Hamza Dede 
Hakk'a yiiriir. 1951 ile 1978 yillan arasmda tekkenin postunda 
oglu Mehmet Efendi Dede oturur. 1978-1993 yillan arasmda Babo 
diye tanman Mehmet Efendi oglu Hiiseyin Fevzi Dede postnisinlik 
yapar. 1993 yihndan bu tarafa da halen de Yahncak Sultan 



219 



siilalesinden Hiiseyin Fevzi Dede'nin oglu Mahmut Yalmcakoglu 
tekkenin postnisinligini yapmaktadir. 

Mahmut Yalmcakoglu Dede Yalmcak Sultanm buyiik bir 
kahraman oldugunu isyanlarda basanlarmdan dolayi kendisine 
"Tabam biiyiik er Mustafa" lakabmm verildigini soyler. Mahmut 
Dede'nin Yalmcak Sultan' la ilgili anlattiklan soyledir. 

"Esseyid Muhammet Nuri Haci Bektas Veli'nin 5. Halifesi 
olan Pirep Sultan Ulu cemlerde ceragcisi idi. O tarihte Konya'da 
Molla Sadreddin isminde medrese hocasi vardi. Bir gun Hz. 
Hiinkar Haci Bektas-i Veli'ye bir nagme yazarak ya peygamber 
evladi bize pir gonder ki, bize Muhammed Ali yolunu izah ede ve 
Haci Bektas Veli ceragcisi Pirep Sultan'a Molla Saadettin'in 
bizden istedigi kisi sensin var hazirlan. 

Pirep Sultan Hz. Hiinkara donerek sizce malum degilmi ki, 
omriimiin son donemlerinde beni cemalinizden mahrum 
eylemeyin. 

Ilahi ceragci atilan ok geri doner mi? Var git hizmetine bak 
ne hikmet goreceksin? Bunun iizerine Pirep Sultan aile efradmi 
yamna alarak Konya'ya vanr. Molla Sadreddin Pirep Sultan'a 
burada bir konak verir, hizmetini burda gor dedi. Epey bir zaman o 
medresede, muhiplere yol yordam ogretti. Hz. Hiinkar' in istegini 
(emrini) yerine getirir. Bu arada Konya'da bir salgm hastahk bas 
gosterir. Bu hastahktan buriin Konya halki etkilenir. Pirep 
Sultan 'm tig oglu da bu hastahga yakalamr. Hastahk yiiziinden iki 
oglunu kaybeder. Geriye cocuk yastaki oglu "Seyit Muhammed 
Nuri" nami diger Yalmcak Sultan kahr. Fakat Yalmcak Sultan da 
bu hastahktan kurtulamamistir heniiz. Bu durumu goren Hatem 
Ana, Pirep Sultan'a donerek Hz. Hiinkar'a bu kadar hizmetin var 
niyaz et ki, Allah askma oglumuzu bize bagislasm. Pirep Sultan 
hammma donerek ilahi kadm sabir eyle benim Hiinkar'a olan 
hizmetimi bosa mi cikaracaksm? Bu arada focugu iyice 
agirlasmaya baslar. Pirep Sultan'm talebeleri de bu durum iizerine 

220 



cenaze hazirhklarma baslarlar. Bu durumu goren Hatem Ana 
cirpmir, dovuniir, feryada baslar. Cocuk bu arada Hakk'm 
rahmetine kavusur. Pirep Sultan Hatem Ana'nm feryadmi goriince 
cenaze hazirliklanni bitiren cemaate donerek, " ey cemaat bu 
cocugun cenaze namazim olii niyetine mi kilahm? Yoksa diri 
niyetine mi?" Cemaat Pirep Sultan'a donerek diri niyetine pirim, 
diri niyetine". Bunun iizerine Pirep Sultan cenazeye yaklasarak 
cocugun sag elini tutup, "Allah askma, Hunkar askma kalk", der ve 
cocuk dirilir. Bir kac yil gecer, Yalmcak Sultan buyiimus ilim, 
irfan ogrenmeye baslamistir. Bu arada Hatem Ana Hakk'm 
rahmetine kavusur. 

Giinlerden bir giin Pirep Sultan oglu Yalmcak Sultan '1 
yanma cagirarak ya Nurim benim de olumum yakmdir. 
Oturdugumuz evi Molla Sadreddin'e verip cenaze namazimi 
kildirdiktan sonra, var git Hz. Hiinkar'a. Senin kismetin ondadir. 
Yalmcak Sultan babasmm vasiyetini yerine getirir ve yola cikar. 
Hz. Hunkar Hace Bektas Veli bir sabah namaz kilarken 
halifelerinden San Ismail ve Emircem Sultan' 1 yanma cagirarak 
bize Konya tarafmdan bir 'Yalmcak' gelir varm onu huzuruma 
getirin. Emircem Sultanla San Ismail bir miiddet yol aldiktan sonra 
sansm bir delikanhyla karsilasirlar. Selamlasip goriisiirken 
Emircem Sultan San ismail'e donerek, "Hz. Hiinkar'a hamd olsun 
ki, ben bu delikanhdan Pirep Sultan'imm kokusunu hissederim", 
der. "Acaba ne hikmet ola?" Bu soz iizerine Yalmcak Sultan, 
"Dogru soylersin, ben Pirep Sultan' in ogluyum." Beraber Hz. 
Hiinkar'm huzuruna gelirler. 

Hz. Hunkar, "bu delikanhyi yikayip giydirin huzuruma 
getirin.", der. Huzura getirilen delikanhya Hiiseyni taci 
(Yenicerilerin giydigi taf) giydirilir. Dergaha yalm ayak geldigi 
ifin 'Yalmcak Sultan' lakabim ahr. Hunkar Yalmcak Sultan'a 
donerek, "var gor huzurumuzda hizmet ver, giin ola ki sana hizmet 
verecegiz.", der. 

221 



Bu arada Sivas'm Karabel bolgesinden ge9en ipek Yolu 
bugiinkii Yalmcak Sultan dergahmdan gefmektedir. Bu ormanhk 
bolgedeki bazi grupla§an feteler ipek yolundan gecen kervanlan 
soyuyorlardi. Bu durum 90k ciddi bir hal arnica kervan sahipleri 
tarafmdan Sivas'm sancak beyi Riiknettin Pa§a'ya durum bildirilir. 
Pasa bolgeye asker gonderir. Fakat bir gece baskimyla askerler 
ceteler tarafmdan oldiiriilur ve talan devam eder. Padi§ah Alattin 
Keyhiisrev bu durum iizerine Osmanhya savaslarda yardim eden 
Hiinkar Haci Bekta§ Veli'ye bir nagme yazarak "Ey peygamber 
evladi! Bize bir care", der. Hiinkar bunun iizerine dergahmdaki 
cesitli savaslarda biiyiik ba§anlara ula§an komutan riitbesine 
yiikselen Yalmcak Sultan'i yanma fagirarak, "Ya Nurim! Sana bir 
gorev verecegiz, var git kismetini gor. Topragm kefaretin olsun. 
Arayan seni orda bulsun." Yalmcak Sultan yanma dergahtaki 
goniillii askerleri alarak Karabel bolgesine gelir. Ve sava§ ba§lar 
biiyiik kayiplar verilir. Oyle ki, Yalmcak Sultan' m, biiyiik 
kahramamn takati kalmamistir artik Bu durumdan yararlanan 
9eteler miibarek insam orda §ehit ederler. Fakat Allah' m izniyle 
Yalmcak Sultan Hiinkar'imm emri yerde kalmasm kellesini 
koltuguna alarak savasmaya, 9arpi§maya devam eder. Bu durumu 
goren 9ete i9indeki bir kadm bu kisi tekin er degildir. Silahlanmzi 
birakm yoksa hepimiz helak olacagiz. Sava§ kazamhr ve Seyit 
Muhammed Nuri §ehit dii§er." 

Rivayete gore, Pireba Sultan, Haci Bekta§ Dergahmda 
hizmette bulunurken, Sadrettin Konevi'nin istegi iizerine ilim 
ogretmek icin Konya'ya gonderilir 289 . tic oglu ve esi Hatun Ana'yi 



289 Ekrem Demirli Islam Ansiklopedisine yazmis oldugu maddede, 
Sadreddin Konevi'nin (6.1274) Vahdet-i Vucud dusiincesinin Muhyiddin 
ibnii'l-Arabi'den sonraki en onemli temsilcisi oldugunu kaydeder. 
Mevlevi kaynakh menkibelerde Mevlana bir mutasavvif, Konevi ise ehl-i 
zahir olarak tasvir edilse de, Mevlana'nin, cenaze namazini Konevi'nin 

222 



yanma alarak Konya'ya giden Pireba Sultan Konya yoresinde 
biiyiik sevgi kazanir ve medresede ilim irfan ogretir. Bu sirada 
Konya' da bir taun (hastalik) olur. Bu hastahk yiiziinden her evde 
gocuklar vefat eder. Pireba Sultanm iki oglu Mehmet ve Ibrahim 
Hakk'm rahmetine kavusur. Bu sirada Muhammed Nuri de 
hastalamr ve vefat eder. £ocugun vefat ettigini goren Sultan ve 
Sadrettin Konevi'nin ogrencileri gocugu defnetmeye hazirlamr. Bu 
hazirliklan goren Hatun Ana Pireba'ya der ki, "Ey erim! Dilek dile 
de bu yavrumuzu Allah bize bagislasm". Pireba Sultan ellerini 
kaldinr ve dua eder. Hakk'm emriyle kalk der ve cocuk ayaga 
kalkar. Pireba Sultanm bu kerametini gorenler ona baghhk 
gosterirler ve zamanla bir gun Pireba Sultan oglunu yanma gaginr 
ve "Ya Nuri! Pirim beni Konya'ya gonderirken benden bir giil 
istedi. Bu gulden kasit sensin. Benim oliimum yakmdir. Burada 
durma Haci Bektas'm huzuruna git" der. Bunun iizerine Nuri 
Sultan yalmayak yola gikar. Haci Bektas'm yanma Yalmayak 
geldigi ir;in Yalmcak ismiyle amhr. Yalmcak Sultan Haci 
Bektas'm yamnda egitimini ahr. Selr;uklular doneminde Yalmcak 
Sultan karisikhklan onlemek icin savasir ve b asanlarmdan dolayi 
kendisine bir sancak verilir 290 . Bu sirada Sivas'm Karabel 
bolgesindeki kargasayi onlemek igin buraya gonderilir. Yalmcak 
Sultan Divrigi, Zara ve Hafik smirmda 9etelerle 9arpisirken sehit 
diiser ve sehit oldugu yere gomiiliir. Zamanla burasi bir yerlesim 
yeri olur ve Yalmcak ismi verilir. Yalmcak Sultanm burada kelle 
koltugunda savastigi da rivayet edilmektedir. 

Yalmcak Sultan tiirbesine her tiirlii dilegi olanlar 
gelmektedir. Alevi Siinni fark etmeden gocugu olmayanlar buraya 



kildirmasini vasiyet etmesi, iki du§unurun arkada§hginin kamti olarak 
goriiliir. 

290 Kaya t. Hafik'in Sosyokiiltiirel ve Dini Yapisi Uzerine bir Inceleme. 
Yiiksek Lisans Tezi. Cumhuriyet tlni. Sivas. 2008 

223 



gelerek adak kurbanma niyet ederler. Bunlarm dismda gocugu 
askere gidenler, kaza gegirenler, hastahk ge^irenler niyet ederek 
buraya kurban adar ve dua ederler. Askerden dondiikten veya 
iyilestikten sonra kurbanlarmi buraya keserler. 

Yalmcak Sultan Talipleri; Ordu (Merkez) - Aydm- Ankara- 
Istanbul- Corum-Kinkkale-Yozgat (Yerkoy) - Sivas (Divrigi, 
Haf ik, imranh) da bulunmaktadirlar. 

Yalmcak Sultan Dedeleri ; Hafik-Tepekoy (Hamza Dedenin 
torunlan), Akpmar (Aziz Bayram Dede), Karayapak Koyii 
(Temurlar) Divrigi Aydogan (Orenik) de bulunmaktadirlar. 

Yalmcak koyiinde, Yalmcak Sultan Turbesi ve Seyit Ismail 
Turbesi bulunmaktadir. 

Kurt Baba turbesi Yalmcak koyiinde Yalmcak tiirbesinin 
hemen yamnda bulunan iistii kapah oda seklinde bir mezardir. Kurt 
baba'nm asil admm Mansur oldugu rivayet edilmektedir. Genel 
olarak Sivas'ta yasamis olan Mansur Baba'ya, uzun boylu 
babayigit oldugu igin Gokce Abdal da denmistir. Rivayete gore 
Hizir Pasa bu kisinin ununii duyar ve, "Sen kimsin, neden halk 
etrafma toplamyor?", diye sorar. Kurt Baba da, "Allah'm izniyle 
ben kurtlarm kismetini dagitinm", der ve Kurt Baba yorede bircok 
kurtun yakm zamanda neler yapacagim soyler. Hizir Pasa ath 
gikanp soylediklerinin dogru oldugunu ogrenince devlet islerine 
kansmamasi sartiyla Gokge Abdal' a bir yer tahsis eder. Kurt Baba 
ziyaretine kurban kesenlerin hayvanlarma kurtlarm 
dokunmayacagma inamlmaktadir. Bu yiizden Kurt Baba olarak 
amlmaktadir. Cevrede hayvancihkla ugrasan ve kurtlarm 
hayvanlanm oldiirmemesini isteyenler burada dua etmektedirler. 



224 



imranh Evliyalan 



93 Harbi'ne kadar kiifiik bir koy hiiviyetinde olan yerle§im 
yerinde, o vakider az sayida insamn ya§adigi anla§ilmaktadir 291 . Bu 
sava§m ardmdan, dogu illerimizin Rus ve Ermeniler tarafmdan 
i§gal edilmesiyle, Kars'tan ve Sankami§'tan goc eden insanlarm 
bir kismmm da toplu olarak imranh'ya yerle§tirildikleri goriiliir. O 
zaman Qit Bucagi diye bilinen bolgeye, II. Abdiilhamit doneminde 
gelip yerle§ildigi icin, Hamiddbad denir. Burasi daha once Zara'ya 
bagh bir koy konumunda iken, 1 900 yilmda bucak olur. 1911 
yilmda Zara kazasma bagh bir nahiye haline getirilen 
"Hamidabad"m ismi, Umraniye olarak degi§tirilir. 1948 ydmda ise 
Zara ilcesinden aynlarak Imranh ismiyle Sivas'a bagh bir ilce 
haline getirilir. lice, bir belediye, bir bucak, sekiz mahalle, ve 102 
koyden olu§maktadir. 

Ahmet Gokbel imranh 'nm inane cografyasi iizerine yapmi§ 
oldugu cah§masmda, Said Baba hakkmda §u bilgileri verir. 1970 
ydmda vefat eden Said Baba'nm herkes tarafmdan 90k sevilen ve 
her haliyle insanlara ornek te§kil eden biiyiik bir zat oldugu 
anlatdrr 292 . Babasiyla beraber hayvancdikla ugra§an Said, 18 
ya§ma geldiginde, bir giin Seyh Yemeni Baba'nm yanma gider. 
Amaci orada hizarcihk yapmaktir. Birinci giiniin ak§ami yatma 
vakti geldiginde, Yemeni Baba hanimma seslenerek, "Hanim! Su 
hayvanlarm yataklanm ser de yatsmlar", der. Bunu duyan Said, 
gece "Yemeni Baba bize nicin boyle soyledi", diye dii§iinerek 
sabaha kadar uyuyamaz. Giin agardigi zaman hemen Yemeni 



291 Gokbel A. imranh 'run inanf Cografyasi ve ileedeki Ziyaret Yerleri ile 
ilgili inane ve Uygulamalar 

292 Gokbel A. imranh 'nin in 
ilgili inane ve Uygulamalar 

225 



292 Gokbel A. imranh 'nin inane Cografyasi ve ileedeki Ziyaret Yerleri ile 



Baba'nm yanma giderek, "diin yatmadan once bize nicin boyle 
soyledin?", diye sorar. Yemeni Baba soyle cevap verir. "Ogle vakti 
ezan okundu namaz kilmadiniz, ikindi oldu yine namaz kilmadiniz, 
aksam oldu eve gelip yemek yediniz ama yine namaz kilmadiniz. 
Sonra da hicbir sey ohnamis gibi kalkip yatmak istediniz. Peki 
soranm size guniiniizu Allah'i anmaksizm, ibadet etmeksizin ve 
hayati sadece yemek, icmek ve uyumaktan ibaret gormeniz, 
hayvanhk degil de nedir?!.." Bu sozlerden etkilenen Said 
diisunmeye baslar. Tovbe eder, Allah'tan affim ister ve Seyh 
Yemeni Baba'nm hizmetine girer. Bir miiddet sonra Yemeni 
Baba' dan izin alarak imranh'ya doner. Burada gecmiste kilamadigi 
namazlan da kaza yaparak bir nefis miicadelesine baslar. Kendisini 
Allah icin hizmete adar. Ikinci defa Seyh Yemeni Baba'yi ziyarete 
gittiginde ondan iltifat goriir, hatta Yemeni Baba, onun icin, "Said 
giizel bir cahsma i9inde. insallah kisa siirede bizi gecer", diye dua 
eder. 

Said Baba'nm Celal isimli torunu, Kore savasma katihr. 
Savasm kizisip kursunlarm vizir vizir U9ustugu bir anda, Said 
Baba'nm ruhaniyetiyle torunu Celal'i korumus oldugu anlatihr. 

Said Baba'nm oglu bir gun babasmm haberi olmadan bir 
mezar ziyaretine gider. Giderken Said Baba'nm Kizihrmagi 
yiiriiyerek geftigini hayretler i9inde goriir. 

Said Baba'nm imranli mezarhgmda bulunan kabri, onu 
taniyan insanlar tarafmdan belli zamanlarda ziyaret edilir, ve 
basmda Kur'an okuyan birfok insan oldugu goriiliir. 

Haci Necmeddin Efendi'nin kabri, ilcenin kuzeyinde yer 
alan ilce mezarhgmdadir. O, imranhlar ifin keramet ehli ve manevi 
degeri yiiksek olan bir zattir. Haci Necmeddin Efendi, Sait 
Baba'nm son zamanlarmda yasamis ve ondan feyiz almis birisi 
olarak bilinir. imranli ilcesi Kizihrmagm iki yakasmda kahr. 
Anlatildigma gore, halkm iki yaka arasmda ulasim guchigu 
9ektigini goren Haci Necmeddin Efendi, cevresindekilerin de 

226 



goriislerini alarak bir koprii insa ettirmek iizere 9ahsmaya baslar. 
Bu konuda kendilerine yardimci olmasi i9in, Ismail Efendi'nin 
dedesine gider ve koprii yapimmda kullanilmak iizere, ondan 
kendisinde bulunan tomruklanm ister. Ismail Efendinin dedesi 
tomruklarmi vermeye yanasmaz. Bunun iizerine Haci Necmeddin 
Efendi, bir sey soylemeden oradan ayrilir. O gece Ismail 
Efendi'nin dedesi riiyasmda babasim goriir. Babasi, "Oglum! Haci 
Necmeddin Efendi'min istedigi tomruklan neden vermiyorsun", 
diye oglunu azarlar, hatta dover. O telasla yatagmdan firlayan 
Ismail Efendinin dedesi, vakit kaybetmeksizin okuzleri kosup 
tomruklan kagmya yiikleyerek kopriiniin yapilacagi yere birakir. 
Daha sonra da sabah namazim kilmak i9in camiye gider. Haci 
Necmeddin Efendi de camidedir. Namaz sonrasi, Ismail Efendinin 
dedesi, Haci Necmeddin Efendiye yaklasarak, 'Istediginiz 
tomruklan, kopriiniin yapilacagi yere biraktim' der. O da, "Gece 
ben de senin gibi babamdan sopa yeseydim, o tomruklan 
getirirdim", diyerek keramet gosterir. 

imranh halkmm, onu daha 90k ilfe adma yaptigi hizmetlerle 
taniyip sevdigi goriiliir. Onun en onemli hizmeti, 9arsamba giinleri 
kurulan imranh Pazan'na onderlik etmis olmasidir. Bu hizmeti ile 
il9ede ticaretin canlanmasma katkida bulundugu kabul edilir. 

Ahmet Dede suyu, ilceye 33 km. mesafede bulunan 
Boganak koyii girisinde sol tarafta yer ahr 293 . Anlatildigma gore, 
suyun aktigi yer, Ahmet Dede diye bilinen ermis bir zatm 
mezannin bulundugu yerdir. Mezarm, defmeciler tarafmdan altm 
aramak amaciyla sokiildiigii soylenir. Bugiin bahsedilen yerde 
sadece Ahmet Dedenin suyu vardir. Eskiden buramn ziyaret9isinin 
daha fazla oldugu soylenir. Eskiler, Ahmet Dede suyunu sifa 



293 Gokbel A. Imranh 'run Inan? Cografyasi ve Ilfedeki Ziyaret Yerleri ile 
Ilgili Inanf ve Uygulamalar 

227 



niyetiyle i9erlermis. Havalar kurak gittigi ve yagmur yagmadigi 
zaman, halk buraya gelir, Ahmet Dede'nin mezarimn basmda 
yagmur duasi yaparlar ve bereket getirmesi i9in suya para 
atarlarmis. Gunumiizde suya para atma adetinin dismda digerleri 
uygulanmamaktadir. Bugiin bu ziyaret yerine cocuk sahibi olmak 
isteyen kadmlar giderek suya bir yumurta atip o sudan icerler ve bu 
sekilde 90cuklarmm olacagma inamrlar. Ayrica sik sik diisiik 
yapan kadinlann da buraya gelerek sifa amaciyla bu sudan 
igtiklerinden bahsedilir. 

Ali Baba'mn kabri, ilceye 28 km. mesafede bulunan 
Karacaoren nahiyesinin giineydogusundaki bir tepenin iizerinde 
yer almaktadir. Ziyaret yerinde ulu bir 9m ar ve 8-10 metre kadar 
asagismda da bir mezar bulunmaktadir. Gunumuzde Ali Baba 
deyince bu aga9 akla gelir. Kimilerine gore kutsal olan aga9, 
kimilerine gore de agacm yakmmda yatan ermis kisi, yani Ali 
Baba'dir. Ancak Ali Baba agacm ismi olmustur. Burasi, genel 
olarak daha onceden adanan kurbanlarm kesildigi bir yer olarak 
bilinmektedir. Kesilen adak kurbanmm eti, buraya gelenlerle 
birlikte yenir ya da kurbam kesen sahis, kendi koylerinde bulunan 
yakmlarma dagitmak iizere yanmda koye goturiir. Burayi ziyarete 
gelenler, ziyaret esnasmda dualar okuyup dilek tutarlar. 
Ziyaret9ilerin, dileklerinin ger9eklesmesi i9in Ali Baba agacmm 
dallarma ip ve 9aput bagladiklan, bolluk ve bereket getirmesi i9in 
agacm kovuguna para attiklan goriilur. Buraya gelen ziyaret9ilerin, 
bir siikur ifadesi olarak adi ge9en agacm dibinden toprak ahp 
yedikleri, ayrica bunu sifa, bereket, basan ve mutluluk getirmesi 
ir;in de yapanlarm bulundugu belirtilmektedir. Burasi evlenecek 
9aga gelen kiz ve oglanlar tarafmdan ziyaret edilir. Ziyaret9iler, 
burada bulunan dilek tasma, ellerindeki taslan tutturmaya 
9alisirlar. Tasi tutturanlarm kismetinin a9ik olduguna, 
tutturamayanlarm da evlenme zamanmm heniiz gelmedigine 
inamlir. 

228 



Karacaoren nahiyesinde bulunan bir baska ziyaret de 
Karacaoren'den bakildigi zaman Ali Baba Ziyareti'nin bulundugu 
dagm sag tarafmda kalan tepenin iizerindeki Tek Mezar 
Ziyareti'dir. Buradaki mezarm bir askere ait oldugu 
soylenmektedir. Bir rivayete gore de bu tepede, burada savasirken 
sehit olan yedi kahraman asker yatmaktadir. Ali Baba ve Gurlan 
baba'yi ziyaret edenlerin Tek Mezar ziyareti'ne de ugradiklan 
soylenir. Gurlan Baba ve Tek Mezar Ziyaretini genellikle eklem 
agnsma yakalananlar ile evlenecek yasa gelmis kiz ve erkeklerin 
ziyaret ederek dilek tutup adak adadiklan ve dileklerinin 
gerceklesmesi halinde tekrar burayi ziyaret ederek adak kurbam 
kestikleri anlatihr. 

Karacaoren'in giineydogusundaki bir tepenin iizerinde 
(Geley Tepe'sinin karsi tarafmda) yer alan ve Hircibil diye de 
bilinen Gurlan Baba ziyareti vardir. Bu mezarm da sik olmamakla 
beraber ziyaret edildigi nakledilir. 

Cogi Baba tiirbesi, ilgeye 32 km. mesafede bulunan ve eski 
adi once "Kash" ve sonra "Cogi" olan Av§ar koyiiniin giiney 
batismda yer alir 294 . Tiirbe icinde Cogi Baba'ya ait oldugu 
belirtilen bir mezar vardir. Iceride duvarda asih bir Kuran-i Kerim, 
On iki Imama ve Hz. Ali'ye ait oldugu soylenen tasvirler bulunur. 
Tiirbenin cevrede herkes tarafmdan bilindigi ve yogun bir ziyaretfi 
akmma ugradigi goriiliir. Anlatildigma gore, Cog Baba ya da Cuva 
Baba diye de bilinen Cogi Baba, belli bir zaman arahgma 
sigdinlamayan bir seyyid, bir Horasan Ereni'dir. Bir yandan Battal 
Gazi'nin askerlerinden kahraman bir erdir, diger yandan Eyyub El 
Ensari'nin seferinde yer alir. Dolayisiyla Ermenilerle yapilan bir 
savasta sehit olduguna ve bugunkii tiirbenin bulundugu yere 
gomuldiigune inamhr. Cogi Baba'nm, Abbasiler zamamnda 



294 Gokbel A. imranh'mn Inan? Cografyasi ve Ilfedeki Ziyaret Yerleri ile 
Ilgili inanf ve Uygulamalar 

229 



yasanan fetih hareketleri sebebiyle bu bolgeye gelip burada sehit 
oldugunu soyleyenler de vardir. Onun, Zara'nm manevi miman ve 
koruyucusu olarak kabul edilen §eyh Merzubdn Veli hazretleri gibi 
peygamber siilalesinden oldugu seklinde de rivayetler ileri suriilur. 
Bu sebeble Osmanli Devletinin, Cogi Baba'nm torunlarma, 
ellerindeki secereye binaen sancak verdigi, ancak soz konusu 
sancagm daha sonra §arkisla'nm Agcakisla bucagma bagh Alaman 
koyiine gotiiruldugu ve su anda elde mevcut olmadigi ileri suriilur. 
Diger taraftan, Cogi Baba'nm da Erzincan'm IH9 ilcesine bagh 
Balkaya koyiinde tiirbesi bulunan Seyyid §eyh El-Kirzi Hazretleri 
gibi Ehli Beyt soyundan geldigi ve El-Kirzi ile kardes veya akraba 
oldugu ve aym gorevle Cogi koyiindeki arazide gorevlendirildigi 
de kabul edilir 295 . 

Anlatildigma gore, yore halki tarafmdan 'Sabe' olarak 
adlandinlan riirbe, Hz. Peygamberin kumandanlarmdan Cogi isimli 
zata aittir. Ancak §ehit kumandanm cenazesi 200 m. kadar doguda 
ve bugiin Av§ar koyii smirlan i9indeki mezarhga defnedilir. 
Zamanla komutan unutulmaz, kabri yeni ba§tan yapihr ve tiirbe 
haline getirilir. Vaktiyle burasi sadece bir mezar halinde iken, daha 
sonra mezarm iizeri insa edilerek tiirbe haline getirilir. Tiirbenin 
cevresi temiz ve diizenlidir. Buraya gelen ziyaretcilerin kurban 
kesebilecegi bir alan, onun yanmda da oturup yemek yenebilecek 
sekilde diizenlenmis iistii kapah bir oturma yeri vardir. 

Cogi Baba'yi, imranh'ya bagh koylerin yam sira Zara'ya 
bagh koylerin de ziyaret ettigi goriilur. C ocu g u olmayan ya da 
diisiik yapan kadmlar, Cogi Baba'yi ziyaret ederek Allah'tan bir 
focuk vermesini dilerler. Bu dileklerinin kabul olmasi i9in de 
tiirbenin duvarma, penceresine veya orada bulunan agaca 
yanlarmda getirdikleri (bir 90cugun elbisesinden alman) bir par9a 
9aputu baglarlar. Daha sonra Yiinoren'e gidip, Cogi Baba 



295 http://www.cogibaba.net/ 



230 



9esmesinden su doldururlar. Bu suyun birazmi i9er, kalan kismmi 
da banyo yapacagi suya katarlar. Bu su ile de banyo yaparak varsa 
hastahklardan sifa bulacagma, giinahlardan temizlenecegine 
inamlir. Ayrica ziyaretin duvarma tas yapistirmaya 9ahsanlar da 
olur. Sayet tas duvara yapisirsa, kadinin 90cugu olacagma inamlir. 
Cevre koylerde 90cugu olmayan ya da diisiik yapan her hangi bir 
kadm, bu tiirbeyi ziyaret eder, adak adar ve soma 90cugu olur da 
adagim yerine getirmezse, dogan 90cugun olecegine dair bir inan9 
soz konusudur. Sara hastahgi olanlar ile fel9li hastalar da sifa 
niyetiyle buraya getirilirler. Evlenemeyenler ve kismetinin kapali 
olduguna inananlar, Cogi Baba'ya gelerek dua edip adakta 
bulunurlar. 

Cogi Baba 9esmesi, Yunoren ile Avsar koyleri arasmda 
bulunan yol uzerindedir. O bolgede yasayan insanlarm inancma 
gore Cogi Baba bu sudan abdest almistir. Cogi Baba'nm tiirbesini 
ziyaret edenlerin, 90gunlukla bu 9esmeye de ugrayip sifa amaciyla 
bu sudan i9tikleri ve yanlarmda getirdikleri kaplan doldurup 
evlerine goturdiikleri ve hastalara i9irdikleri anlatihr. Bazi 
koyliilere gore, her yil hac mevsimi geldigi zaman haci adaylan 
niyet edip yola 9iktiklarmda bu 9esmenin suyu 9ekilir. Hacilar, hac 
ibadetlerini tamamlayarak memleketlerine donmeye basladigi 
zaman tekrar akmaya baslar. Onlar, Cogi Baba Suyu'nun hacilarla 
beraber Kabe'ye giderek orada zemzem suyuna kanstigma, haccm 
tamamlanmasiyla da yine hacilarla beraber asil yerine dondiigiine 
inanmaktadirlar. Baska bir soylenti ise Cogi Baba Suyunun, 119 
aylarm girmesiyle kizila doniip kan rengini aldigi seklindedir. 
Ayrica viicudunun her hangi bir yerinde agri hisseden bir kisinin 
Cogi Baba 9esmesinden alman suyu agnyan yerine siirdugunde sifa 
bulacagi seklinde soylentiler de vardir. 

Cogi Baba'nm yore halki iizerinde tartismasiz bir agirhgi 
oldugu soylenir. O hala biiyiik saygi goriir, en biiyiik yemin onun 
iizerine edilir. Ve denilir ki, "Divrigi, imranh, Zara ve Sarkisla 

231 



koylerinde ya§ayan Aleviler hala sag ellerinin basparmaklarmm 
icini operek, "Cogi Baba carpsm ki" diye yemin ederler. 
Diismanlarma karsi hala onun kilicmdan medet umarlar. "Kara 
Colti'min kihci boynundan ge9sin kalbini vursun" ciimlesi, bolge 
halkmm dilindeki en biiyiik bedduadir." 

§arkisla'nm mezrasmdaki bir evde korunan sandukasmm 
iizerinde bir teber (kuciik balta), bir kalkan, bir de kink kili9 
bulunur. Ananeye gore, kink kihc, kaybedilmis bir savasm 
anilarmi canh tutmak icindir. 

2002'den beri her yil Temmuz'un ilk haftasi Sivas imranh 
Dernegi 'Geleneksel Cogi Baba Kiiltiir Festivali' diizenleyerek 
halki bir araya getirir. §enliklere unrii sanatcilar da katihr. 

Bulundugu cevrede Kara AH Baba diye de bilinen Dur AH 
Baba tiirbesi, ilceye 3 1 km. mesafede bulunan ve eski adi Tiirksihh 
olan A§agi§eyhli koyiiniin kuzeyindeki bir tepe iizerindedir 296 . 
Tiirbenin i9erisinde Dur Ali Baba'nm mezarmm dismda herhangi 
bi" sey yoktur. Yore halki, Ali Baba'yi keramet ehli ermis birisi 
olarak bilir. 

Anlatildigma gore, bir zamanlar Osmanh ordusu sefere 
giderken bu bolgede konaklar. Ali Baba, kendi arazisinde 
konaklayan orduyu elinden geldigi olciide agirlayip yedirir, icirir. 
Bu durumdan haberdar olan ordunun kumandam, bu misafirperver 
ve bir o kadar da comert olan bu sahisla tamsmak ister ve yanma 
cagirtir. Konusurlarken komutan Ali Baba' dan bir keramet 
gostermesini ister. Hal ehli olarak bilinen Ali Baba, komutanm bu 
arzusunu yerine getirmek iizere huzurdan ayrihr. Herkesin gozleri 
oniinde, bir agaci kokiiyle beraber sokiip havaya kaldiracagi sirada 



296 Gokbel A. Imranh 'run Inan? Cografyasi ve Il^edeki Ziyaret Yerleri ile 
Ilgili inanf ve Uygulamalar 

232 



komutan, "Dur! Ali Baba!", diye baginr. O giinden sonra 9evrede 
Ali Baba'ya, Dur Ali Baba denilir. 

Anlatilan baska bir rivayete gore de Dur Ali Baba, bir 
kumandandir. Oldiikten sonra esyalanyla beraber kihci 
ocakzadelerin evinde saklamr. Bunu ogrenen Hamo adh bir eskrya, 
Dur Ali Baba'nm kihcma sahip olmak ister. Bir gece gizlice kilicm 
saklandigi eve girer ve kihci bulup ahr. Evden cikmak istedigi 
zaman kapiyi bir tiirlu bulamaz. Kihci aldigi yere koyar ve kapiyi 
bulur. Kihci almayi ikinci defa dener ve evden cikmak ister. Kapiyi 
yine bulamaz. Bunu uciincii defa tekrarladigmda aym seylerle 
karsilasmca, kilicm Dur Ali Baba tarafindan korundugunu, 
dolayisiyla kihci alarak evden 9ikamayacagmi anlar. Kihci 
almadan evden 9ikip gider. Yaptigi yanhstan donen Hamo, 
eskiyahgi birakarak tovbe eder. 

1974 yilmda Kibns Bans Harekatmm baslamasryla, Dur Ali 
Baba'nm kihci kaybolur. Koylulerin inancma gore, Dur Ali Baba 
manen gelip kihcmi alarak Kibns'ta savasa katihr. Kaybolan kili9, 
savasm bitmesiyle tekrar eski oldugu yere doner. Dondiigiinde 
kili9ta 9atlak oldugu goriiliir. Dur Ali Baba'ya ait oldugu soylenen 
kilicm Asagiseyhli koyiinde oldugu soylenmektedir. Kilicm 
bulundugu evin eskiden ocak oldugu ve su anda bu evde ocakh 
aileden kimsenin yasamadigi belirtilir. Dur Ali Baba tiirbesi de o 
9evrede herkes tarafindan bilinmekte ve ziyaret edilmektedir. 
Ziyaret9ilerin 90gunlugunu, fel9li hastalar, sarasi olanlar, goz agrisi 
9ekenler teskil eder. Bunlarm haricinde Dur Ali Baba'nm 
maneviyatmdan istifade etmek isteyen ziyaret9iler de vardir. Gelen 
ziyaret9iler maddi durumlarma gore, ziyarete elleri bos gelmemeye 
9alisirlar. Burada ko9, ke9i, tavuk ve horoz gibi adak ve 
kurbanlarm kesildigi nakledilmektedir. Biitiin bunlarm dismda Dur 
Ali Baba'yi ziyaret edenler arasmda psikolojik rahatsizhgi 
bulunanlar, ge9 konusan 90cuklar, 90cugu olmayanlar kadmlar ve 



233 



kiz 90cugu olup da oglan ^ocugu olmasmi isteyenlerin oldugu 
soylenir. 

Il9eye 15 km. mesafede yer alan Turkke§lik koyiiniin 
kuzeydogusunda olup koyden yaklasik olarak iig km. uzakta 
bulunan tepenin iizerindeki su, 9evredeki koyliiler tarafmdan 
Evliya Pinan diye isimlendirilir. Pinann aktigi yerde bir mezar 
vardir. Koyliiler bu mezarm bir sehide ait olduguna inamr. Hatta 
burada, baska yatirlarm da olabilecegine dair soylentiler yaygmdir. 
93 Harbi sirasmda, Evliya Pman'nm oldugu tepeden rahmet 
toplanmn ateslendiginin goriildiigii soylenir. Evliya Pman'nm 
genellikle Tiirkkeslik, Han Koyii ve Karabogaz koyliileri 
tarafmdan ziyaret edildigi ve bu pmardan alman suyun kasmti, 
egzama ve mantar gibi cesitli cilt hastaliklarma iyi geldigi anlatilir. 

Haydar Baba'nm il9eye uzakhgi 21 km. mesafede bulunan 
Karata§ koyiiniin kurucusu oldugu ileri suriilur. Dedelerinin 
Turkmenistan' dan gelerek Tunceli'nin Ovacik il9esine yerlestigi, 
bir miiddet kaldiktan sonra oradan ayrilarak Erzincan'm Refahiye 
il9esinde ikamet ettigi ve en sonunda ailesiyle birlikte yaklasik U9 
asrr once Karatas'a geldigi anlatilir. Haydar Baba'nm, Horasan 
erenlerinden olup bu bolgede irsat gorevini yerine getirirken sehit 
diismiis oldugu kabul edilir. Haydar Baba ziyareti, koy 
mezarhgmdan kuzeybati istikametine dogru yaklasik iki km. 
uzakhktaki tepenin iizerindedir. Bu tepe iizerinde daha onceleri bir 
yatirm varligmdan ve insanlarm persembe giinleri burayi ziyaret 
edip kurban kestiklerinden bahsedilse de, su anda burada herhangi 
bir mezar bulunmamaktadir. Sadece Duldulun Ayagi adh bir tas ile 
birka9 tane ardi9 agaci vardir. Ancak burayi ziyaret etme ve zaman 
zaman ziyaret^ilerin burada kurban kesme adeti devam etmektedir. 
Burayi ziyarete gelenler, Duldulun Ayagi adh tasa iizerindeki izden 
dolayi hiirmet gosterirler. Burasi daha 90k 90cugu olmayan 
kadmlar, felfli hastalar, uyku problemi olanlar ve yolcuiuga 
9ikacak kisiler tarafmdan ziyaret edilir. Ayrica adi ge9en agaca 

234 



9aput baglayanlar ile dulduliin ayagmdaki at ayagi izini openlerin 
de oldugundan bahsedilir. 

Il9eye uzakhgi alti km. mesafede bulunan Karabogaz koyii 
girisinde sol tarafta, koyiin giiney istikametinde yer alan sivri tepe 
Karabogaz Yatiri olarak bilinir. Bu tepenin iizerinde bir mezar 
kalmtisi bulunmaktadir. Anlatildigma gore burasi, I. Diinya Savasi 
sirasmda bolgenin savunmasmda kahramanca miicadele ederken 
sehid olan bir askerin mezandir. Bu mezari da icine alan bolge, 
Ziyaret Tepesi Hoyiigii diye amlmaktadir. Bu yatir, genellikle 
90cugu olmayan veya rahat durmayan kadmlar ile 9esitli sikmtilan 
olanlar tarafmdan ziyaret edilir. Ayrica isinin rast gitmesini isteyen 
kisiler de burayi ziyaret eder. 

Bolge halki tarafmdan Kelo lakabiyla bilinen sahsm, 
1900'lii yillarm baslarmda bir donem Sogutlu ile Gelenli Koylerini 
yoneten bir bey oldugu nakledilir. Rivayete gore, bir giin Kelo ve 
taraftarlan koye donerken, Alahaci ve Akcakale koylerinin 
smirmda (Bugiin Kelo'nun mezarmm bulundugu yerde) baskma 
ugraymca kendilerini savunmak isterler. £ikan 9atisma esnasmda 
Kelo, agir bir sekilde yaralamr. Oliim dosegindeyken, 
yamndakilere, "eger bu dertten oliir gidersem, kammm dustiigii 
yere, benim i9in bir mezar yapm ve beni oraya gormin", seklinde 
bir vasiyette bulunur. (^ok gegmeden oliir. Koyliiler, Kelo'nun 
vasiyetini yerine getirmek igin, koylerinden mezar yerine kadar 
olan ormanhk alanda, kendilerine yol a9arak Kelo'nun cenazesini, 
vasiyet ettigi yere defnederler. Bugiin Kelo'nun mezari Karacaoren, 
Akcakale, Cerit yol kavsagmdadir. Kelo'nun mezanm Sogutlu ve 
Gelenli koyluleri ziyaret etmekte olup, onun oliim yildonumiinde 
kurban keserek etini ihtiya9 sahiplerine dagitmayi kendilerine adet 
edinmislerdir. Ayrica buraya gelen ziyaret9ilerden bazilarmm dilek 
tuttuklan ve mezar taslan ile parmakhklara 9aput ve ip bagladiklan 
anlatihr. 



235 



Kirik Baba'nm mezan, il9eye uzakhgi 34 km. mesafede 
bulunan Ekincik (eski adi Kagnut) koyiine giderken Molla Kasim 
9iftligini ge9tikten sonra yol iizerindeki bir tepede yer alir. 
Anlatildigma gore Kirik Baba, bir Alevi dedesi olarak yasadigi 
bolgede sevilen, soziine giivenilen alim birisidir. Asil ismi Veli'dir. 
XIX. yiizyilm sonlari ile XX. yiizyilm baslarmda yasadigi ve fakir 
olmasma ragmen elindeki ekmegini paylasacak kadar comert 
oldugu nakledilir. Anlatildigma gore, bir defasmda Atlica koyiinde 
yasayan eskiyalar Kirik Baba'nm evini soymak isterler. Fakat evde 
ates yandigim goriip ka9arlar. Kirik Baba'nm mezarmm 9evre 
koyliiler tarafmdan ziyaret edildigi ve gelen ziyaret9ilerin 
90gunlugunu sara ve cilt hastalarmm olusturdugu nakledilir. Ayrica 
yolculuga 9ikanlar ile kismetinin kapali olduguna inananlarm da 
burayi ziyaret ettikleri ve imkam olanlarm kurban kestikleri 
soylenir. 

Kizihrmagm dogdugu Kizildag'da 'Be§ gozeler' adi verilen 
su kaynagmm yakmlarmda, peri bacalarma benzeyen kayaliklara 
halk Kizlar Sinisi ya da Kirklar Gedigi demektedir. Bu ziyaret 
yerinin temelinde once burada goriiiup daha sonra kaybolan kirk 
kizm efsanesi yer almaktadir. Bolgede yaygm olan inanca gore, 
kizlar sinisi ziyaretinde tas kesilen, kirk kizm ruhlandir. Bunlar 
darda kalan insanlara yardim ederler. Buraya gelen ziyaret9iler, 
kizlar sinisinde yapilan dualarm, dilek ve isteklerin Allah 
tarafmdan kabul edilecegine inanmaktadir. 

Korukoy Ziyareti yeri, il9eye 1 7 km. uzakhkta bulunan ve 
eskiden Gencolar diye bilinen Korukoy 'dedir. Koyiin i^erisindeki 
kime ait oldugu bilinmeyen bu ziyaret, koyliiler tarafmdan tiirbe 
haline getirilmistir. Tiirbede aile fertlerine ait baska mezarlar da 
vardir. Koyliiler, soz konusu sahsm bir ocakzade oldugunu 
belirtmektedirler. Burasi, basta bulundugu koy olmak iizere 
Eskikapimahmut, Borular gibi 9evre koylerin halki tarafmdan 
ziyaret edilir. Ziyaret9ilerin 90gunlugunu 90cugu olmayan ya da 

236 



durmayan kadmlar, focugu olup da sutii gelmeyenler, eklem agnsi 
bulunanlar ve sara hastalan olusturur. 

Osman £avus'un mezan, il9eye 14 km. mesafede bulunan 
Turkke§lik koyiiniin bati tarafmdadir. Anlatihr ki, Osman Cavus 93 
Harbinde savasm kizistigi bir zamanda, savunma amaciyla koyde 
kahr. Koye baskm yapan diisman askerleri (Rus askerleri), Kuran 
okurken Osman Cavus 'u sehit ederler. Bu insanm mezarmin o 
giinden beri genellikle uykusuzluk cekenler ile psikolojik 
rahatsizhgi olanlar tarafmdan ziyaret edildigi nakledilir. 

Pir Dede'nin mezan, il9eye uzakhgi 1 1 km. mesafede Sivas 
- Erzincan karayolu iizerinde, Piredede koyii yol ayirimma yakm, 
Erzincan tarafma giderken sol taraftadir. Mezarm define avcilan 
tarafmdan kazilarak tahrip edilmis olmasma ragmen, ziyaretlerin 
devam ettigi goriiliir. Pir Dede'nin, cevredeki Alevi koyleri icin 
onemli bir ziyaret yeri oldugu belirtilir. Muhipleri (sevenleri) 
tarafmdan mezarmm fevresi taslarla gevrilerek belirli hale 
getirilmistir. Pir Dede'nin koyiin kurucusu oldugu kabul edilir. Bu 
ziyaret yerini basta agzi egilenler olmak iizere 9esitli sikmtisi 
olanlarm ziyaret ettikleri nakledilir. Aynca ziyaretcilerin, 
dileklerinin kabul edilmesi ir^in mezarm yamnda bulunan oyugun 
icine para attiklan, mezarm yakimnda kaynayan sudan sifa 
niyetiyle i9tikleri ve mezarm 9evresindeki aga9lara ip bagladiklan 
belirtilir. 

§eyh Bahattin Bayram Dede, ilgeye 28 km. mesafede 
bulunan ve eski adi Sari9ubuk olan Bahadun koyiiniin 
kuzeydogusundaki mezarhkta yatmaktadir. Horasan erenlerinden 
oldugu soylenen Bahattin Bayram Dede'nin koyiin kurucusu ve 
aym zamanda koye adim veren kisi oldugu ileri suriiliir. Mezan, 
olumiinden yaklasik bir yil sonra demir parmakhklarla 9evrilmis ve 
iizeri kubbe seklinde kapatilarak tiirbe haline getirilmistir. 
Burasmm, genellikle Bahadun koyii sakinleri tarafmdan ziyaret 
edildigi, koylulerin her tiirlu dilek ve isteklerinde buraya gelerek 

237 



Seyh Bahattin Bayram Dede'nin maneviyatmdan himmet 
bekledikleri, ozellikle gurbete gidenlerin yolculuklarmm kazasiz 
belasiz ge9mesi icin mutlaka burayi ziyaret ettikleri, yolculuk 
doniisiinde de koye sag salim ulasmalarmdan dolayi, bir siikiir 
ifadesi olarak tekrar buraya ugradiklan anlatdir. Aynca derdine 
derman arayan hastalarm, cocuk sahibi olmak isteyenlerin ve daha 
onceden adadiklan kurbanlarmi burada keserek dilek tutup 
tiirbenin demir parmakhklarma ip ve caput baglayanlann da 
varhgmdan bahsedilir. 

Bahadun koyiiniin mezarhgi icinde yer alan Seyit Ali 
Dede'nin mezan, Seyh Bahattin Bayram Dede tiirbesinin 
yakmmdadir. Bayram Dede'yi ziyarete gelenler, Seyit Ali Dede'yi 
de ziyaret ederler. Seyit Ali Dede, Sir-i Sirvan ocagma mensup bir 
ocakzade ve dededir. Kendisi Ekrekcimen dogumludur. Hayati 
cobanhkla gecmis ve bir vesileyle geldigi Bahadun koyiinde 1943 
yihnda vefat etmistir. Onun vefatmdan bu yana mezan yore halki 
tarafmdan ziyaret edilmekte ve dilekler dilenip adaklar 
adanmaktadir. Yorede Seyit Ali Dede'ye atfen geyiklerden siit 
sagmasi, kaynayan kazamn icerisindeki etleri eliyle kanstirmasi, 
ocakta yanan odunu agzma ahp sondiirmesi ve delikli bir sepete 
sagdigi siitiin yere dokiilmemesi gibi bircok kerametlerden 
bahsedilir. 

Rivayete gore, "Seyit Ali Dede'nin geyikleri varmi§. Her 
gun sabahleyin ormana gider, geyikleri sagar, evine helkelerle siit 
getirirmis. Hanimi da siitlerin nereden geldigini hi9 merak 
etmezmis. Koyliiler ise, koyunu ve inegi olmayan Seyit Ali 
Dede'nin evine siit getirmesini iyi karsilamazmis. Bir giin 
Dede'nin hammma bu siitlerin nereden geldigini sormuslar. Demek 
ki bizim koyunlanmizi sagiyor, demisler. Kadm aksam olunca 
suclamalan Seyit Ali Dede'ye soylemis. Dede de hammma, 
"Dagdaki geyikleri sagiyorum Onlarm siitiinii getiriyorum", 
demis. Fakat hanimi buna inanmamis. Aksam yataga yatmca 

238 



Dede'nin gomlegini kendi gomlegine dugmelemis. Sabaha dogru 
Dede yatagmdan kalkmis, bir kus gibi demir parmakh pencereden 
siiziilerek gitmis. Kadm, Dedenin pencereden cikip gitmesine 
hayret etmis. Seyit Ali Dede, sirrmi ogrenen hanimma kizmis. 
Goziin kor olsun, demis. Kadmm gozleri anmda kor olmus. Seyit 
Ali Dede, ertesi gun sagdigi geyikleri koye getirmis. Koyunlarm 
sagim yerinde, geyiklerini sagrp sagdigi siitleri helkelere 
doldurmaya baslamis. Koyltiler, dedenin kerametini goriince, 
yaptiklarma pisman olmuslar ve dededen oziir dilemisler. Dede, 
yedi yil daha geyiklerini sagmis. Oliimiine yakm bir zamanda esini 
yanma fagirmis, tekrar gozlerini a9mis. Koyliilerden helalhk ahp 
Hakk'a yiirumus. Inanisa gore, o giinden sonra her Cuma aksami 
dagdan 119 geyik iner, Dedenin mezarmdaki kurumus otlan 
ayaklanyla temizler, diz gokiip niyaz eder, sonra da ziyaret yerini 
terk ederlermis. Bu ziyaret yerinin bulundugu tepeyi ve Seyit Ali 
Dede'nin mezarhgmi, genellikle koy halkimn ziyaret ettigi, burada 
dua ettikleri, dilekler diledikleri, kabul olmasi i9in de mezarm 
parmakhklarma 9aput baglayip adak adadiklan ve bu sekilde 
yaptiklarmda kabir ehli kisilerin istediklerini ger9eklestirme 
konusunda kendilerine yardimci olacagina inandiklan anlatihr. 
Koyde ayrica Sarksivan'm tiirbesi goriilmeye deger bir yer olarak 
zikredilir. 

Il9eye 26 km. mesafede bulunan Kuzkoy smirlan i9erisinde 
Ziyaret Tepesi adi verilen yatir, eteklerinde Kuzkoy'iin kuruldugu 
dagm tepesindedir. Anlatildigma gore buradaki sahsm, bolgenin 
manevi biiyiiklerinden biri olacagi gibi bir aile biiyiigu olmasi da 
muhtemeldir. Mezarm yakmmda bulunan sudan buraya gelenler 
sifa niyetiyle igerler. O cevrede yaygm olan inanca gore, bu 
ziyareti riiyasmda goren kisi hemen burayi ziyaret etmelidir. Zira 
kabirde yatan kisinin, bu sekilde insanlarm riiyasmda goriinmekle 
kisiyi yanma 9agirdigma inamhr. Riiyasmda goriip de burayi 
ziyaret etmeyenin basmm beladan kurtulmayacagi inanci 

239 



yaygindir. Aynca koyliilerin, gurbete giderken ve gurbetten 
dondiiklerinde de burayi ziyaret ettikleri nakledilir. 

ilceye bagh 102 koyden 90'mda Aleviler, 10'unda Siinniler, 
ikisinde Aleviler ile Siinniler birlikte yasamaktadir 297 . lice 
merkezinde niifusun cogunlugunu Siinniler olusturur. Alevilerin 
ilce merkezindeki niifusu ise yaklasik 1700 ile 2000 kisi arasmda 
tahmin edilir. Ilcede yasayan toplam 13.961 kisinin yaklasik olarak 
7.300'nu (% 52.2) Aleviler, 6.650 kadanm da (%47.8) Siinniler 
olusturmaktadir. 



Kangal Evliyalan 



Kangal, 19. yiizyil ortalannda 40 hane civarmda Miisliiman 
ve gayr-i miislim bir niifusu barmdiran bir koydiir 298 . 1890 tarihli 
Vilayet Salnamesi'nde de Kangal, A§udi, Alacahan ve Deliklita§ 
ile birlikte nahiye olarak zikredilir. Ancak 1907 yilmda Kangal 
kazasmm 111 koyii bulundugu anla§ilmaktadir. Kangal 'da belediye 
te§kilati ise 20. yiizyil baslannda kurulmus ve 1934 yih belediye 
sefimlerinde de 12 iiye secilmistir. 

Tezveren Baba, ilfe merkezinin kuzey batismda bulunan 
mezarhgm yukari kismmda yer almaktadir 299 . Mezarm fevresi 



297 GOKBEL Ahmet, imranh'nin Inan? Cografyasi ve Ilfedeki Ziyaret 
Yerleri ile Ilgili Inanf ve Uygulamalar 

298 Eken G. 19. Yiizyilda Kangal Kazasi'mn Sosyo-Ekonomik Yapisina 
Dair 

299 Kaya D. Sivas'ta Yatmakta Olan Horasan Merkezli Anadolu Erenleri 

240 



kerpif ve tasla 9evrili olup uzerinde 9aprazlama atdmis tahtalar 
vardir. Halk arasmda, burada yatan kisinin Horasan'dan gelip 
XVII. asirda yasadigma ve IV. Murad'm ordusuna yardim etmis 
olduguna inamlir. Anlatildigma gore, bu velinin mezan daha 
onceleri kiiciik kubbeli bir yapi halinde iken, daha sonra buradaki 
taslarm bir kismi sokiilerek diger mezarlar icin kullamlmis ve 
guniimuzdeki sekle gelmistir. 

Cocugu olmayan kadmlar, kismeti acilmayip evlenemeyen 
kizlar, siitii gelmeyen logusa kadmlar, asker ve gurbet9i yolu 
bekleyenler, gesitli sikmtilan ve hastahklan olanlar bu yatirm 
basma gelerek dua edip dilek ve isteklerini belirterek adak adarlar. 
Dilegi ger9ekle§enler adak kurbanlanm mezarm basmda veya evde 
keserek pisirip dagitirlar. 

Il9eye 40 km. mesafede bulunan Akgakale koyiirmn yakla§ik 
119 yiiz metre bati tarafmda $cmmas Pir ziyaret yeri 
bulunmaktadir 300 . Burasmm magaradan yapdma bir kilise oldugu 
hakkmdaki rivayetler agirlik basmaktadir. Yerden yiiksekligi 25-30 
m. civarmda olan ve §emmas Pir diye adlandirdan bu magaramn 
dogusunda Battal Gazi'nin zindam oldugu soylenir. Eskiden 
(Ermeniler doneminde) katran agacmdan yapilma bir merdivenle 
magaraya 9ikildigi nakledilir. Anlatddigma gore, magaramn 
i9erisinde Hz. Isa ve Hz. Meryem'e aittasvirler varmi§. Hz. Isa'nm 
burada diinyaya geldigine dair inan9, magarayi bolge insam 
nezdinde kutsalla§tirmi§tir. 

§emmas Pir, Battal Gazi'nin silah arkada§i olarak kabul 
edilir. Yine koyliiler arasmda §emmas Pir'in ruhunun bu magarada 
siirekli ibadet ve taatla mesgul oldugu inanci yaygmdir. §emmas 
Pir'e 90cugu olmayan kadmlar, 90cuk sahibi olabilmek i9in 
giderek dua ederler. Aynca herhangi bir yerinde cilt hastaligi 



300 GOKBEL Ahmet, Kangal Yoresinde Ziyaret Yerleri ile Ilgili Inan9 ve 
Uygulamalar 

241 



olanlar ozellikle bahar aylarmda bu magarayi ziyaret ederler. 
Ziyaret esnasmda oradan aldiklan topragi rahatsiz olduklan 
uzuvlara siirerler. 

Derbent teskilati sayesinde Alacahan kasaba hiiviyetine 
kavusur 301 . Uzun bir sure Divrigi kazasma bagh bir nahiye olarak 
kayitlara ge9en Alacahan, Kangal'm ilce olmasmdan sonra ise 
Kangal'a bagh bir nahiye statiisii kazamr. 1972 yilmda belediye 
olan Alacahan'm ilk belediye baskam da Alacahan derbentcilerinin 
soyundan gelen Hasim Derbentoglu'dur. 

Ali Baba'nm, (^icekli Baba ve Bakir Baba ile kardes 
olduklan ileri suriilur. Uc kardes Horasan'dan cikrp once 
(^orum'un Alaca ilcesine giderler, orada birkac sene kaldiktan 
sonra Kangal'm bugiinku Alacahan beldesine gelirler. Burada tie 
ayn yere tas atarlar. Bakir Baba'nm tasi Alacahan'a 12 km. 
uzakhktaki Bakir Tepe'ye, (^icekli Baba'nm tasi Alacahan'a yedi 
km. uzakhktaki kayahklara, Ali Baba'nm attigi tas ise, Kangal'm 
kuzeydogusundaki Yesilkale koytine diiser. Ali baba'nm bu koyiin 
45 km. uzagmda ku9iik bir tepenin iizerinde yattigi soylenir. (^unku 
hali hazirda goriiniirde bir mezar yoktur. Mezar gecen zaman 
icerisinde bakimsizhktan yok olup gitmistir. Havalar kurak gittigi 
zaman yagmur duasi icin buraya topluca 9ikihp kurban kesilir ve 
dualar edilir. Ilkbaharda agnsi ve sizisi olanlar ilk gok giirledigi 
zaman adi ge9en ziyarete fikarak orada yuvarlamrlar 

Alacahan'a yedi km. kadar uzakhkta bir kayamn bulundugu 
yerde yattigma inamlan ^icekli Baba'nm bu kayahklarda yasadigi, 
hazinesini de buralarda bir yere gomerek oldiigu, ancak kabrinin 
yerinin belli olmadigi anlatihr. Halk arasmda £icekli Baba'nm 
keramet ehli birisi oldugu ve kendisini Allah' a adadigi inanci 
yaygmdir. Qipekli Baba, bolge insam tarafmdan eskiden oldugu 



301 Santepe Z. Derbent Te§kilati ve Alacahan Derbenti 

242 



kadar 50k ziyaret edilmez. Genellikle bu ziyaret yerini, diisiik 
yapan kadmlar ile dogumu zor olan hamileler ziyaret ederek dua ve 
niyazda bulunup dilek ve isteklerini belirtirler. Az da olsa yagmur 
duasi icin ziyaret edildigi de nakledilir. 

(Joban Baba'nm mezan Alacahan beldesinde belediye 
binasmm arkasmdadir 302 . Bir metre yiiksekligindeki mezarm 
yanmda bir kusburnu agaci bulunmakta olup kabrin iizeri a9iktir. 
£oban Baba'nm Horasan'dan gelerek once Darende'ye daha sonra 
da Alacahan' a yerlesmis oldugu anlatdir. Asil meslegi 9obanhk 
olup aym zamanda iyi bir de kopek egiticisidir. 

Menkibeye gore £oban Baba, cobanhk yaparken beyaz 
sakalh, nur yuzlu ve sarikh ihtiyar bir dervisle karsilasir. Bu ihtiyar 
adam £oban Baba' dan karnim doyurmak icin belindeki ekmekten 
biraz vermesini ister. (^oban Baba da belindekinin ekmek degil 
tuzluk oldugunu soyleyince ihtiyar israr eder. £oban Baba 
belindeki sargiyi acmca tuz yerine tandirdan yeni cikmis bir ekmek 
goriir. Bu olaya bir anlam veremeyen (^oban Baba, "bunda da bir 
hayir vardir", diyerek kuzulu koyunlardan birini tutarak biraz siit 
sagmak ister. Ihtiyar adam buna karsi cikarak, "O koyunu birak, su 
koyunu sag", der. (^oban Baba, "Sizin gosterdiginiz koyun kisir, 
sagmal degildir", diye cevap verir. Ihtiyar soyledigi koyunda israr 
edince (^oban Baba onun gosterdigi koyunu sagmaya baslar. Bir de 
ne gorsiin memelerinden bolca siit geliyor. Bunun iizerine (^oban 
Baba bu ihtiyarm Hizir oldugunu anlar, ancak herhangi bir sey 
soylemez. Biitiin bunlardan sonra bu ihtiyar nur yiizlii adam (^oban 
Baba'ya donerek: "Oglum Allah seni veli kullarmdan etsin, 
Peygamberlere kom§u eylesin" der ve oradan aynhr. Anlatildigma 
gore, (^oban Baba'nm Hizir'la kar§ila§masmdan sonra kendisinde 
bir takim degisiklikler olur ve bazi kerametler gostermeye baslar. 



302 Kaya D. Sivas'ta Yatmakta Olan Horasan Merkezli Anadolu Erenleri 

243 



(^oban Baba ile Hizir'm karsilastigi yerde bulunan Karaoglu 
£e§mesi'nden her persembe Zemzem aktigma inamhr. 

Aynca bu bolgeden hacca gidenlerin £oban Baba'yi orada 
gormiis olduklan anlatilir. 

(^oban Baba, Alacahan ve Kangal'm diger koylerinde 
tanmdigi gibi komsu ilfe ve illerde de tanmmakta ve ziyaret 
edilmektedir. Bolge insani yagmur duasma 9ikmak istedigi zaman 
once £oban Baba'nm mezarma ugrayrp uc Ihlas, bir Fatiha okur. 
Koyunlarda 9i9ek hastahgi goriildiigu vakit £oban Baba'nm 
mezarma gelinerek bir miktar toprak almir ve tuza katilip 
hayvanlara yalattinlir. Viicudunun herhangi bir yerinde cilt 
hastahgi bulunanlar, once £oban Baba'nm mezarmi ziyaret 
ederler, daha sonra Karaoglu £e§mesi'nde abdest alarak bir 
miktar su igerler. Nazardan korunmak ve eve, ekine, bostana bolluk 
gelmesi i9in £oban Baba'nm mezari ziyaret edilir, oradan bir 
miktar toprak almarak evin, bah9enin veya ekinin etrafma serpilir. 
Askere gidecekler islerinin rast gelmesi, kismet ve bahtlarmm 
baglandigma inanan gen9ler bundan kurtulup bir an once 
kismetlerinin a9ilmasi i9in £oban Baba'ya giderek dua ve niyazda 
bulunurlar. 

Alacahan'm 12 km. uzagmda ve 1200 m. yiikseginde bir 
tepede yattigi soylenen Bakir Baba'nm mezarmm nerede oldugu 
belli degildir. Tepenin iistiinde 65 metrekarelik alana sahip bir bina 
vardir. Salonu ve mutfagi olan bu binada buraya gelenlerin isine 
yarayacak her turlu mutfak esyasi bulunmaktadir. Buraya gelenler 
getirdiklerini yedikten sonra artan malzemeleri de burada birakir. 
Salonda 9esitli dilekler i9in baglanmis ipler ve bir de kumbara 
bulunmaktadir. Binamn oniinde bir kusburnu agaci vardir ve bu 
agaca da bez ve ipler baglanmistir. Bu evin oniinde fazla derin 
olmayan yaklasik bir metre 9apmda iki kuyu vardir. Ayrica bina 
oniinde bulunan kuyunun suyunun kurban kesildiginde 90galdigma 
inamhr. Suyu kutsaldir ve ne kadar ifilirse ifilsin insana 

244 



dokunmaz. Burasi Alevi ve Sunnilerin miistereken ziyaret ettikleri 
bir yerdir. 

Bu tepede bir rivayete gore Bakir Baba, baska bir rivayete 
gore de Hizir Baba yatmaktadir. Son yillarda Alevi vatandaslarm 
daha sik ziyaret ettigi bu tepe, bolge insanmca Bakir Tepe olarak 
da bilinir. 

Yagmur duasi i9in burada kurban kestikten sonra dua ve 
niyazda bulunulup kuyulardan birine bir avuc toprak atihr. 
Topragm suya atilmasmm sebebi, topragm su istedigini 
belirtmektir. 

Bilhassa koyunlarda goriilen bostca hastahgi i9in Bakir 
Baba'nm topragi ve suyu bir miktar tuz ile kanstinlarak koyunlara 
taslarm uzerinde yalattinhr. 

£ocugu olmayan ve cocugu yasamayan kadmlar, sutii az 
olan lohusalar, kismeti a9ilmayan genf kizlar, bas agnsi, bogmaca 
ve bobreklerinden rahatsiz olanlar ve viicudunun herhangi bir 
yerinde cilt hastahgi bulunanlar Bakir Baba'ya gelerek dua ve 
niyaz ederler, sudan igerler. Dileklerinin kabul edilmesi igin 
ku§burnu agacma faput baglayarak oradan aynhrlar. Nazardan 
korunma ve yapilan biiyii ve sihirlerin bozulmasi i9in oradan alman 
bir miktar toprak evin e§igine serpilir. 

Il9eye 54 km. mesafede bulunan Bekta§ koyiine yaya olarak 
u? dort saat uzakhkta ve koyiin giiney-bati yoniine dii§en bir 
Dikme Kayasi vardir 303 . Bu kayamn oldugu bolgede bir yatirm 
olduguna ancak mezarm yerinin belli olmadigma inamhr. Dikme 
Kayasi'mn 9evre koyhilerce bir ziyaret yeri olarak kabul 
edilmesinin asil sebebi, bu kayamn zaman zaman yer degistirdigine 
inamlmasidir. Herhangi bir kurakhk amnda yagmur duasmm yam 
sira baska istek ve dilekler i9in de bu ziyaret yerine gidenler vardir. 



303 Gokbel A. Kangal Yoresinde Ziyaret Yerleri ile Ilgili Inanf ve 
Uygulamalar 

245 



Ziyaretgiler once namaz kilar, dua eder ve kurban keser. Donerken 
de kayanm yanmda bulunan 9aliya caput baglarlar. 

Haci Bekta§ Veli'ye ait oldugu du§uniilen mezar, Bekta§ 
koyii camiinin giineyinde yer almaktadir. Mezar kare seklinde olup 
taslarla cevrilidir. Ba§ tarafmda buyiik bir ta§ dikilidir. Haci Bektas 
Veli diye isimlendirilen bu §ahsm burada hangi tarihte ya§adigi ve 
ne zaman oldugu bilinmemektedir. Bolge insanma gore Bektas 
koyii ismini bu yatirdan almistir. Siinni bir koydiir. O cevredeki 
Alevi inanca sahip koyler bu yatirm Haci Bekta§ Veli'ye ait 
oldugunu belirtirken, Siinni koyler bu mezarm Haci Bekta§ Veli'ye 
ait olmadigi ancak baska bir evliya mezan oldugu goru§undedirler. 
Bir kisim koyliilere gore Haci Bekta§ Veli bu koyde bir zamanlar 
cobanhk yapmi§tir. Ancak daha saghgmda burayi terketmi§ ve bu 
bolgede 61memi§tir. Bir kisim koyliiler de Haci Bekta§ Veli'nin 
tekrar koye dondiigunu ve mezann ona ait oldugunu soyleyerek 
Alevi koyliilerin goru§lerini desteklemektedir. Ziyaretlerde Haci 
Bekta§ Veli'nin mezarmdan bir miktar toprak almarak eve bolluk 
ve bereket gelmesi ve kem gozlerden korunmasi amaciyla evin 
kilerine ve di§ kapinin e§igine serpilir. (^ocugu olmayan kadmlar 
buradan aldiklan bir miktar topragi Bakir Baba'nm suyu ile 
lslattiktan sonra onunla yedi giin banyo yaparlar. Yagmur duasi 
i?in gelindigi gibi uykuda aglayan ve korkan 50cuklar i9in de 
buraya gelinerek dua ve niyazda bulunulur. 

Kabri ilgenin Delikta§ bucagmda bulunan A§ik Ruhsati'nin 
(1835-1912) asil ismi Mustafa'dir 304 . Ruhsati'nin dedesi Tonus'tan 
(Altmyayla) gelmedir. Anadolu'nun cesitli yorelerini gezen 
Ruhsati'nin, 

Biz muhibbi hanedamz olsa diinya bir taraf 
Sehid-i sah-i Kerbela Kalpte dava bir taraf 

gibi siirlerine dayanarak Bektasi oldugu ileri surulmu§se de, 



304 http://deliktas.com/ 



246 



Bir cami yaptirsam bin bir koseli 

Horasani hah ile doseli 

Bir Naksi tekkesi bile temeli 

Ah neyleyim yiirekte var elde yok 

gibi siirlerinde dile getirdigi ifadelerden Naksibendi tarikatine 

mensup bir asik oldugu goruliir. 

Hakkinda "Sivas'ta Asikhk Gelenegi ve Asik Ruhsati" adi 
altmda Dogan Kaya tarafmdan doktora tezi hazirlanmistir 305 . 

Ruhsati, Sivas'm Deliktas bucagmda dogmus ve omriinun 
hemen hemen tamammi burada gecirmistir. Bir deyisinden, 
Ruhsati'nin babasmm Mehmet oldugu anlasilmaktadir. Ruhsati on 
iki yasmda oksiiz ve yetim kahr; bu bakimdan kuvvetli bir tahsil 
goremez. §iirlerinden, dort kere evlendigi ve bu evliliklerden yirmi 
focugu oldugu neticesine varihr. Eslerinin adi sirasiyla soyledir: 
Mihri, Ayse, Fatma ve Muhimrne. Bunlardan Mihri, oglu Asik 
Minhaci'nin annesidir. 

Ruhsati, uzun miiddet Deliktas agalarmdan Ali Aga'mn 
yamnda azap durmustur. Kimi zaman Tecer'deki degirmenlerin su 
islerinde 9ahsir, kimi zaman da koyiinde kiracihk, rencperlik ve 
fobanhk yapar. Bazen de insaatlarda duvarcihk yaptigi olur. 
Zaman zaman gurbete 9ikan Ruhsati omriinun sonlarmda koyiinde 
imamhk yapar. Omrii fakirlikle gegen Ruhsati, ufak-tefek 
yardimlar haricinde kimseden arzuladigim bulamamistir. 

Anlatildigma gore, Ulas'a bagh Kertme Koyii mezrasmda 
uykuya dalan Ruhsati' ye pirler tarafmdan bade verilir. Bu 
hadiseden sonra gevrede Ruhsati' ye Hoca, Ruhsati, Asik, Cehdi 
denilmis, hatta deli ve serseri diyenler de olmustur. §eyhinin §akir 
Efendi oldugu siirlerinden anlasilmaktadir 306 . Yore halki Ruhsati 



305 Kaya D. Sivas'ta Asiklik Gelenegi ve Asik Ruhsati, Doktora tezi, 
Ankara, 1991 

306 Naksibendi tarikati seyhlerinden Terzi Baba'nin miiritlerinden olan 

247 



Baba'yi veli bir zat olarak kabul etmektedir. Denilir ki, Turnalar, 
Kurmac Tepesinden gelip kavis alirlar, Kale mevkiinden geri 
donerek Ruhsati Baba'nm mezan iizerinde kanat cirptiktan sonra 
Darende yoniine dogru, Somuncu Baba'ya giderlermis. Corum'da 
bir kadm Ruhsati Baba'yi riiyasmda goriir. Ruhsati Baba kadma, 
"Gel beni ziyaret et", der. Uykudan uyanan kadm, Ruhsati Baba'yi 
arastirip sorusturduktan sonra, Deliktas koyiine gelir. Koyden satm 
aldigi bir kurbani Ruhsati Baba'nm mezarmda kestirerek koyliilere 
dagitir. Daha sonra riiyasmi koyliilere anlatarak ziyaret sebebi 
hakkmda bilgi verir. Hasta olarak gelen kadm sihhatine kavusarak 
memleketine doner. 

Hayvanlarm "bostca" hastahgmm tedavisi icin buraya gelip 
Ruhsati Baba'nm mezarmdan aldiklan topragi tuza katarak 
hayvanlara yalattinrlar. Cocugu olmayan kadmlar, cocuk sahibi 
olmak i9in mezarhga gelip mumkiin ise, Ruhsati Baba'nm 
mezarimn yamnda bir gece yatarlar. Ertesi giin mezarm iizerinden 
bir avur; toprak alarak oradan aynhrlar. Bu topragm bir kismim 
yedi giin yemeklerine katarak yerler. Kalan kismim da muska 
yaparak boyunlarma asarlar. Gurbete giden gencler, gitmeden once 
persembe giinii Ruhsati Baba'nm mezarmi ziyaret ederek ondan 
izin alirlar. Askere gidenler, burayi ziyaret edip izin aldiktan sonra 
mezardan bir miktar toprak alarak onu muska sekline getirip 
iizerlerinde tasirlar. Boylece kendilerine gelebilecek bela ve 
kotuluklerin defolacagma inamrlar. Ayrica havalar kurak gittigi 
zaman, yagmur duasi icin gidilerek kurbanlar kesildigi gibi, gece 
uykusunda aglayan ve karanhktan korkan focuklar ifin de, Ruhsati 
Baba'nm mezan ziyaret edilerek yardim istenir. 



§akir Efendi Sivas'ta manifaturacihk yapar. Kabri Halifelik 
Mezarhgindadir. 

248 



Ruhsati, irticali olan fakat saz 9almayan bir asiktir. Fiziki 
olarak uzun boylu, beli biikiik, gil yiizlu, 9akir gozlii, san sakalli 
bir goriiniise sahip olan Ruhsati, karakter itibariyle de basiret, 
kanaat, tevazu ve izan sahibidir. Haramdan, giybetten kacmmis; sir 
saklamasim bilmis, kimsenin azma coguna kansmamis, kimsenin 
malma goz dikmemistir. Samimi bir MusHiman olup Islam 
Peygamberini ask derecesinde sevmistir. 

XIX. yiizyilm se9kin halk sairlerinden olan Ruhsati, 
siirlerinin cogunu hece vezni ile yazmistir. Asik Omer ve Gevheri, 
Pir Sultan Abdal, Kul Himmet Ustadim, Dadaloglu gibi asiklarla, 
Dertli ve Seyrani'nin de etkisinde kalmistir. 

Ruhsati'den etkilenen asiklarm basmda oglu Minhaci gelir. 
Minhaci'den baska Mesleki, Zakiri (Noksani), Emsali ve Tabibi 
gibi asiklar da Ruhsati'den etkilenmislerdir. Ruhsati, Sivas 
civarmda avam tabakasmm 50k sevdigi bir kisidir. Saghgmda 
insanlardan ilgi goremeyen ve mutsuz bir omiir siirdiiren Ruhsati; 
Saghgimda beni teperler 
Oliince mezanm operler 
diyerek oldiikten sonra kiymetinin anlasilacagmi dile getirir. 

Halk RuhsatTye, Siimmani mi iistiin sen mi, diye sorar 307 . 
Ruhsati de onlan meraktan kurtarmak icin Siimmani'ye bir mektup 
gonderir. Mektubun bir yerinde, "Bana Erzurum'dan bir tosun al, 
ama rengi beyaz olmasm, san olmasm, kara olmasm, boz olmasm", 
diye biitiin renkleri yazar ve mektubun cevabim bekler. 
Haftalar sonra Siimmani'den cevap gelir. Mektupta sunlar 
yazihdir: "Istedigin tosunu aldim. Almak ifin pazartesi gelme, sail 
carsamba gelme, persembe cuma gelme, cumartesi pazar da gelme, 
baska ne zaman gelirsen gel, tosun hazir." Ruhsati, Siimmani 
Baba'nm yanma gider. 



307 Kaya D. A§ik Ruhsati - Hayati ve §iirleri 



249 



-Bugiin giinlerden ne, gar§amba. Ben sana bugiin gelme 
demedim mi? Deyince Ruhsati, oradakilere sorar. Onlar da bir 
agrzdan, "Bu giin Bayram", cevabmi verirler. 

Tatar Evliyasi olarak da bilinen Tatarmi§ Dede'nin Mehmet 
Dede ve Felfan Dede ile karde§ olduklan soylenir 308 . Delikta§ koyii 
camisine yakm olan Tatarmi§ Dede'nin tiirbesi, kiigiik bir oda 
§eklindedir. Mezarm bulundugu yer eski bir kale kahntisimn yeri 
olarak bilinir 309 . Burada yatan zatm da bu kalenin komutam oldugu 
gorii§u yaygmdir. Mezar dort ko§eli olup ta§ ve kerpi9ten 
yapilmi§tir. Daha onceleri uzeri a?ikken mezara en yakm evin 
sahibinin riiyasma girmesiyle, o ki§i tarafmdan iizeri kapatilir. 

Eskisi kadar olmasa da, kabir hala ziyaret edilmekte ve 
dertlere care aranmaktadir. Eskiden per§embe ve cuma ak§amlan 
kabrin iizerine ye§il ortii serilip, mezarm iki ba§ma mum 
yakihrmi§. Mezarm bakimim yapanlar, ak§am biraktiklan suyun 
sabaha kullamlmi§ oldugunu; yani Tatarmi§ Dede'nin abdest 
aldigim anlatirlar. 

Tatarmi§ Dede 'ye fel9li olanlar, agri tutanlar, sanhk olanlar, 
sinir hastalan getirilir. Mezarm yanma yatak serilerek hasta bir 
buguk iki saat yatinlir, horoz kesilir ve tiirbe sahibine ikram 
yapihr. Bu §ekilde bir9ok ki§inin §ifa buldugu anlatilmaktadir. 
Buraya yatip kalkan hastalara, "Kimse geldi mi?", diye sorulunca; 
onlar da, "ak sakalli, sankh, ciibbeli bir adam geldi, gecmi§ olsun 
yavrum, in§allah iyi olur dedikten sonra elini siiriip gitti", 
derlermi§. 

Koyliiler Tatarmi§ Dede'yi bir bereket kaynagi olarak 
gormektedir. Agzi egilenler ve goz agnsi cekenler, sarasi olanlar, 
viicudunun her hangi bir yeri uyu§anlar, eli ayagi 9ekilenler, cin 



308 ■p^ r ] i yji maz m Delikta§ Koyiinde Halk Inanflan Ve Ziyaret Yerleri 

309 Gokbel A. Kangal Yoresinde Ziyaret Yerleri ile Ilgili Inanf ve 
Uygulamalar 

250 



farpmasma ugrayanlarm da Tatarmis Baba'yi ziyaret ettikleri 
nakledilir. 

Deliktag'm Ulas istikametinde ermis olduguna inamlan ve 
ziyaret edilen bir yatir daha bulunmaktadir 310 . 

Etyemez Baba, ilceye 28 km. mesafede bulunan Etyemez 
koyii mezarhgmda yatmaktadir 311 . Mezan demirle 9evrilmis olup, 
Alevi ve Siinniler tarafmdan ziyaret edilen Etyamaz Baba'nm 
Horasan'dan geldigine inandir. Yasadigi yer Ipek Yolu iizerinde 
oldugundan, buradan gefenlere et ikram edip kendisi yemedigi icin 
bu sifatla andir olmustur. Kore ve Kibns savasmda, koyiin yaklasik 
119 kilometre dogusunda olup yiiksekligi yedi yiiz metre civarmda 
olan Etyemez Dagi'ndan dii§mana siirekli top attigi rivayet edilir. 
Bu inane, bolgedeki insanlar nezdinde bu dagi kutsalla§tinp bir 
ziyaret yeri haline getirmi§tir. Bu ziyaret yerine sadece yagmur 
duasi i9in fikdmaktadir. Yagmur duasma 9ikilmadan once 
Etyemez Baba'nm mezan ziyaret edilir, daha sonra daga cikilarak 
kurban kesilip dua ve niyazda bulunulur. 

Etyemez koyii halki, per§embe ak§amlan kabrinin iizerine 
nur yagdigma, onun himmetiyle hie bir tabii afet gormediklerine, 
sikmti 9ekmediklerine inamr. 

Etyemez Baba'yi ziyaret etmek isteyen birisi per§embe 
sabahi §afak soktiikten sonra abdest ahp ziyaret igin niyet eder. 
Eger mumkiinse yanma bir kurban alarak M9 diinya kelami 
etmeden mezarliga vanr. Mezarm etrafim yedi defa doner. Bu 
donme isi bittikten sonra 119 Ihlas bir Fatiha okur. Sonra kurban 
keserek orada bulunanlara ve komsulara ikramda bulunur. 

inamsa gore, Etyemez Baba'nm mezarmdan bir miktar 
toprak ahp muska seklinde iizerinde tasiyanlara kursun isabet 



310 Turkyilmaz M. Delikta§ Koyunde Halk Inanflan Ve Ziyaret Yerleri 

311 Gokbel A. Kangal Yoresinde Ziyaret Yerleri ile Ilgili Inanf ve 
Uygulamalar 

251 



etmez. Ayni zamanda bu insanlan yilan ve bocek cinsinden 
herhangi bir hayvan da sokmaz. Kotii riiya gorenler, evlenmek 
isteyip de evlenemeyenler veya herhangi bir kaza gecirenler 
Etyemez Baba'nm mezarma giderek ondan yardim isterler. 
Nazardan korunmak i9in, mezardan alman toprak muska sekline 
getirilerek evin ve ahirm giris kapisi iizerine asihr. 

Felfan Baba, ilceye 12 km. mesafede bulunan Orencik (eski 
adi Halburveren) koyiinun 15 km. dogusundaki Felfan Dagi'nda 
yatmaktadir 312 . Tiirbesinin 1840'h yillarda Divrigi muftusii Ziya 
Bey'in onderliginde bolge insam tarafmdan yapildigi rivayet edilir. 
Dikdortgen §eklinde, duvarlan kesme tastan Horasan harci 
kullamlarak yapilmi§ olan tiirbenin catisi ah§aptir. Felfan Baba'nm 
ne zaman ya§adigi bilinmemekle birlikte Haci Bekta§ Veli'nin 
miiridi oldugu rivayet edilir. Felfan Baba'nm hayattayken de 
oldiikten sonra da insanlara yardimci oldugu anlatihr. 

Orencik ve cevre koylerden cocugu olmayanlar, surii az olan 
logusa kadmlar ve cocugu ya§amayrp da ya§amasim isteyenler 
Felfan Baba ziyaretine gelirler. Orada mum yakip caput baglarlar. 
Sonra mezarm topragmdan bir miktar alarak geri donerler. Alman 
toprak, cevredeki farkh yedi ziyaret yerinden alman topraga katihr. 
Sonra da bu topragm kan§tinldigi su ile 119 ile yirmi bir gun 
arasmda banyo yapihr. Bolgenin ekili arazilerinin yangm ve 
ha§arat gibi tabiat afetlerinden korunmasi amacryla ilkbahar 
aylarmda civar koyliiler Felfan Baba'ya gelerek dua ve niyazda 
bulunduktan sonra kurban keserler. Havalarm kurak gittigi 
zamanlarda yagmur yagmasi ifin topluca Felfan Baba'ya cikilarak 
dua ve niyazlar yapildiktan sonra yine kurbanlar kesilir. Alevi- 
Siinni ayinmi yapilmadan ziyaret edilen Felfan Baba'ya aile 
gecimsizliginin giderilmesi ve huzurlu bir ortamm saglanmasi i9in 



312 Gokbel A. Kangal Yoresinde Ziyaret Yerleri ile Ilgili Inanf ve 
Uygulamalar 

252 



de gidilerek dua ve niyazlarda bulunuldugu anlatihr. Diger taraftan 
mezarm etrafmda yaklasik 100-150 kadar tas yigim bulunmakta 
olup bunlarm Felfan Baba'mn askeri olduguna inanilmakta ve 
onun da burada sehit oldugu soylenmektedir 313 . 

§eriflerin Tekkesi (Kizlar Ziyareti), Deliktas'a bes km, 
Bascayin'na iig km. uzakhkta 1750 rakimh yiiksek bir tepenin 
iizerindedir. Burasi 119 metre boyunda, iki metre genisliginde etrafi 
cevrili ve iizeri demirle ortulii bir ziyaret yeridir. Demirlerin doit 
kosesinde kuslarm su icmeleri icin suluklar yapilmistir. Burasi 
Deliktas koyiinde §eriflerin Tekkesi olarak bilinir. Ancak 
cevredeki bazi koylerde Kizlar Ziyareti veya Kizlar Tekkesi 
seklinde isimlendirenlere de rastlamr. Kizlar denilmesinin sebebi, 
burada birden fazla kiz velinin varoldugu inancidir. Bu ziyaret 
yerinde cocugu olmayan veya olup da yasamayan kadmlar gelerek, 
dilek ve isteklerini belirtirler. Miimkiinse kurban keserek niyazda 
bulunurlar. Ayrica yagmur duasi icin de gidildigi soylenir. 

Kocandagi ziyareti, ilceye 46 km. mesafede bulunan 
Kizildikme koyiiniin bati tarafmda ve koye gore yedi sekiz yiiz 
metre yiikseklikte bir dagdir. Tarn karsismda "kiifiik ziyaret" diye 
adlandinlan bir dag daha vardir. Koy bu iki dag arasma 
yerlesmistir. Kofandagi ziyaret yerinin, Kogan admdaki bir 
sahistan kaldigi rivayet edilir. Menkibeye gore, bu dagm eteginde 
evi olan "Ko^an", cobanlik yaparak ge9imini saglarmis. Gerek 
Kocandagi ziyareti, gerekse karsismdaki ku^iik ziyaretin bolge 
insamnca kutsal kabul edilip ziyaret edilir hale gelmesinin iki 
sebebi vardir: 

Birincisi, genellikle persembe aksamlan, bayram ve kandil 
gecelerinde Kocan dagmm koye bakan yamacmda bir lsigm veya 
atesin yandigi, bu lsigi takip etmek isteyen koyliilerin de buna bir 
turlu yetisemedikleridir. 



313 Tiirkyilmaz M. Delikta§ Koyiinde Halk Inanflan Ve Ziyaret Yerleri 

253 



Digeri ise, koyliilere gore yillardir bu koyde cinayet 
islenmemis olmasidir. Bunun sebebi de koyiin bu iki ziyaret 
yerinin ortasmda bulunmasidir. Koyliiler, koyde biiyiik kavga 
oldugu zaman bu ziyaret yerlerinde var oldugu diisiiniilen 
sahislarm araya girdigine inanmaktadirlar. Olmadigma inananlar 
varsa da cogunlugun inancma gore bu ziyaretlerde birer "yatir" 
bulunmaktadir. Hatta bu yatirlar kardestir. Ancak bu yatirlarm 
yerleri belli degildir. Kavga halinde bu yatirlarm ruhlarmm 
insanlan sakinlestirdigine ve atilan kursunlara gogiislerini 
gerdiklerine inamlmaktadir. 

Aynca, yagmur duasi ifin Kocandagi'na 9ikildigi ve 
kurbanlar kesilip dualar yapildigi anlatihr. Cocugu olmayan 
kadmlarm, kismeti kapah olan gen9 kizlarm once Kofandagi 
ziyaretine sonra da kugiik ziyarete gittikleri ve oraya gidenlerin 
birer mum yakarak tas tutturduklan, taslar tutarsa dileklerinin 
kabul oldugu §eklinde inam§lardan soz edilir. 

Ziyaret Magarasi, Mancihk koyiiniin takriben yedi-sekiz 
yiiz metre dogu tarafma dii§mektedir. Magaramn igerisinde iig 
bolme vardir. Bolge insam, Rum kilisesinin yiktinhp harabe haline 
gelmesiyle "§emmas Pir'"in ruhunun o kiliseyi terk edip bu 
magaraya geldigine inanmaktadir. Bu inan9 9evre koyliiler 
tarafmdan burasmm kutsalla§tinlmasma sebep olmu§tur. 

Anlatildigma gore, bu magara eskiden daha 90k Ermeni 
kokenli vatanda§lar tarafmdan ziyaret edilirmi§. Ancak 
Miislumanlarm da ziyaret ettikleri olurmu§. Cumhuriyet 
doneminde bolgede Ermeni niifusun gittik9e azalmasi sonucu, bu 
magara sadece Miislumanlarm gidip geldigi bir ziyaret yeri haline 
gelir. 

inanihr ki, §emmas Pir'i ziyaret eden herkes orada sifa 
bulmustur. Oraya yiiriiyerek gelemeyip kagni ve araba ile getirilen 
nice hastalar, belirli 6l9iide sifa bulup fayda gormiislerdir. Fel9 
ge9iren, dili tutulan ve agzi egilen hastalar bu magaraya gelerek 

254 



Semmas Pir'in ruhundan yardim isterler. Cocugu olmayan veya 
olup da sutii gelmeyenler bu magarayi ziyaret ederek magaramn 
ifinden bir iki avu9 toprak ahp bal ile kanstinrlar. A9 karnma 
olmak iizere yirmi bir gun bu kansimdan yalarlar. Herhangi bir 
dilek ve istegi olanlar, dileklerinin yerine gelmesi i9in bu magaraya 
gelerek magarada bulunan kiifiik yassi taslan biiyiik taslara 
tutturmaya 9alisirlar. Bu taslar yapisirsa dilegin kabul edildigine 
inamlir. 

Samud Baba'mn tiirbesi, ilgeye 10 km. uzakhkta olan Tekke 
koyiindedir. Turbe altigen olup kesme taslardan yapilmistir. Giris 
kapisi iizerinde 1573 tarihi vardir. Bu tarihe gore Samud Baba 
XVI. yiizyilda yasamistir. Turbenin kubbesi i9ten daire §eklinde, 
di§tan ise piramit kulahlidir. Bolge insani, turbenin IV. Murat 
zamamnda ve bizzat padi§ahm emriyle in§a ettirildigine 
inanmaktadir. Bazilan ise, 1573 tarihinde II. Selim zamamnda 
yapildigmdan bahseder. Seksen metre karelik bir bahge igerisinde 
bulunan turbenin hemen arkasmda bir armut agaci, oniinde tatli su 
9esmesi bulunur. 

Tiirbeyi 9evreleyen avlunun ortasmda 9api yakla§ik yanm 
metre olan bir direk bulunmaktadir. Avlunun iki kosesinde 
baglanmi§ rengarenk 9aput ve iplik par9alan, direk iizerine 
yazilmi§ 9esitli dilek ve niyazlar goze 9arpar. 

Mezarm bulundugu bolmenin giri§ kapismm iistiinde Fars9a 
kitabe yer ahr. Ayrica turbenin bah^esinde kesilen kurbanlarm 
pisirilmesi ve ikram edilmesi i9in ocak vardir. Kabrin ayakucunda, 
daire bi9iminde kufiik bir kuyu bulunmaktadir. I9erisi ince 
toprakla doldurulmustur. Gelen hastalar buradan sifa topragim ahp 
giderler. Kabrin iizerinde Kelime-i Tevhid yazih yesil bir ortii, sag 
tarafmda on iki imama ait iizerinde on bir dilim olan bir tokmak 
(on ikinci dilimin yeri bo§ olup gelecek mehdiyi simgelemektedir) 
ve Turkge mealli bir Kur'an-i Kerim, sol tarafmda ise persembe 
aksamlan yakilmak iizere hazirlanmis birka9 mum vardir. Tekke 

255 



koyiiniin manevi bek^isi olduguna inamlan Samud Baba tiirbesinin 
bakimmi ve bek^iligini Samud Baba'nm torunlan siirdiirmektedir. 
Ayhk, yilhk ve haftalik Cem ibadetleri burada yapilir. Yagmur 
duasi icin tiirbeye gelinerek dua ve niyazdan sonra, bahcesinde 
kurbanlar kesilir. Cocugu olmayan, ^ocugu yasamayan kadmlar ve 
bahti kapah olan gen9 kiz ve erkekler buraya gelerek himmet 
beklerler. Bir kismim yemek, bir kismim da suya katarak icmek 
i9in oradaki topraktan bir miktar ahrlar. Hayvanlan nazardan 
korumak, onlardan bol siit almak ve hayvanlarda goriilen Bosuja 
hastahgim tedavi etmek icin buradan alman bir miktar toprak, tuzla 
kanstinlarak hayvanlara yalattirihr. Yine hayvanlarm ve insanlarm 
dogumu kolay yapmalan i9in persembe aksamlan oradan alman 
toprak, insanlarm yastigmm altma konur, hayvanlann ise altma 
serpilir. Buradan alman topragi muska sekline getirerek iizerinde 
tasiyan kimseyi, yilanm sokmadigma ve kopegin lsirmadigma 
inamlir. Gece uykusunda aglayan, ge? yiiriiyen, dili peltek olan ve 
korkan cocuklar buraya getirilerek kabrin topragmdan 119 ile yedi 
gun yalattirihr. Samud Baba'nm komsu koylerden hatta komsu il9e 
ve illerden bile ziyaret9ileri vardir. Cesitli sikmtilan olan insanlar 
buraya gelerek sikmtilarmm ortadan kalkmasi i9in dua ve niyazda 
bulunurlar. isteklerinin yerine gelmesi i9in de oradan ayrihrken 
kutsal kabul edilen dut ve armut agacma 9aput ve bez baglarlar. 

Il9edeki ikinci Ziyaret Dagi, il9eye uzakhgi 46 km. 
mesafede bulunan Yarhisar koyiine yaklasik yedi-sekiz yiiz metre 
uzakhkta olup, oniinden degirmen arki ge9en koyiin Dana Yatagi 
mevkiindedir 314 . ektedir. Burasi her ne kadar Yarhisar koyluleri 
nazarmda Ziyaret Dagi olarak ge9se de asil onemli olan oradaki 
katmer seklindeki kayalarm yamnda bulunan magaradir. Ciinku bu 
magarada kime ait oldugu bilinmeyen dort buguk m. uzunlugunda 



314 Gokbel A. Kangal Yoresinde Ziyaret Yerleri ile Ilgili hianf ve 
Uygulamalar 

256 



ti£ m. genisliginde bir mezar bulunmaktadrr.. Bazi koyliilere gore 
ise magara Ermeniler tarafindan oyularak bu hale getirilmistir. 
Eskiden daha 90k ziyaret edilen bu magara, her hangi bir hastahgi 
bulunanlar, cin carpmasi gecirenler, basmda ve goziinde agri 
hissedenler tarafindan ziyaret edilmektedir. Ziyaretciler yanlarma 
aldiklan horoz, tavuk, hindi veya kazi keserek orada yerler, 
sonunda da dilek ve isteklerini bildirerek ayrihrlar. Bunlarrn 
dismda ilk ve sonbahar aylarmda yagmur duasi icin hem piknik 
hem de niyetine tas tutturmak amaciyla oraya gidilir. 



Koyulhisar Evliyalan 

Dursun Karaca'nm cahsmasmdan, Koyulhisar'm ilk 
caglardan itibaren bir yerlesim merkezi oldugunu ogreniriz 315 . 
Tiirklerin Anadolu'ya gelislerine kadar Bizans Imparatorlugu 
smirlan icerisinde kalan ilce topraklan, 1075 yilmdan itibaren 
Dani§mentlilerin egemenligine, daha sonra da Anadolu 
Selfuklularmin idaresine girer. 1250'lerde ilhanh Devleti'nin etki 
alamnda kalan yore, Yildinm Bayezid ve (^elebi Mehmet 
donemlerinden itibaren Osmanh hakimiyetine gecer. Koyulhisar, 
devlete bagh olarak varhgmi siirdiiren mahalli idarecilerden 
Hiiseyin Beyin tasarrufundadir. Fakat 1461'de Uzun Hasan, 
Hiiseyin Beyi bir av esnasmda yakaladiktan sonra elini ayagmi 
baglayip Koyulhisar kalesini ele gefirir. Burasi jeopolitik ve 
stratejik konumu sebebiyle 1461'den 1473'e kadar Akkoyunlu 
hukiimdan Uzun Hasan'm hakimiyetinde kalmistir. Anadolu 
ulasim agi ifersinde sol kolda bulunan Koyulhisar, Istanbul 'dan 
Tokat, Erzurum ve Trabzon'a ulasan dogu-bati ve kuzey-giiney 



315 Karaca D. Koyulhisar'm Sosyokultiirel ve Dini Yapisi Uzerine bir 
Arastirma, Yiiksek Lisans Tezi, Cumhuriyet Uni., Sivas, 2007 

257 



istikametli yollann kesistigi onemli bir mevkiye sahiptir. Doguya 
sefere fikan bir9ok padisah buraya ugramistir. Bu stratejik 
oneminden dolayi bir9ok miicadelenin hedefi olan Koyulhisar, 
Osmanh hakimiyetine ge9tiginde harap bir vaziyettedir. Ancak bu 
hakimiyetin altmda siyasal istikrara kavusan Koyulhisar' da hem 
yerlesim birimi ve niifus, hem de iiretim afismdan siirekli 
gelismeler yasamr. Yavuz Sultan Selim, Osmanh tahtma ge^tigi 
zaman kardeslerinden Sehzade Ahmet'in oglu Sehzade Murat, 
iran'a ka9arken Koyulhisar kalesinde kendisini tamtmadan kalmis 
ve 1516-1517 yillarmda Sebinkarahisar ile Koyulhisar cevresinde 
gizli teskilat kurarak istiklalini ilan etmistir. Ancak Yavuz Sultan 
Selim kuwet gondererek bu isyam bastinr. Bolge Yavuz'un basa 
ge9mesinden (1512) kisa siire once Safevi hiikumdan Sah ismail'in 
Anadolu'da giristigi Sii propagandasmda da onemli bir merkez 
olur. Osmanhlar doneminde Sivas Eyaleti Sebinkarahisar 
Sancagma bagh olan Koyulhisar, 1934 yilmda yapilan idari 
taksimattan sonra Sivas 'a bagh bir il9e durumuna getirilir. 

XIX. yiizyilm sonlarmda Koyulhisar kazasi genelinde 53 
cami ve mescit, bir riisdiye ile 64 sibyan mektebi bulundugu, 
niifusunun yansmdan fazlasmm Musliiman, geriye kalanlarm ise 
gayrimiislim gruplar tarafmdan olustugu kaydedilmektedir. Il9e 
merkezinde yerli olarak bilinen Alevi yoktur. Il9eye bagh 46 koyiin 
38'inde Siinmler, 4'iinde Aleviler, 3'iinde de Siinniler ile Aleviler 
birlikte yasamaktadirlar. Il9ede Naksibendiligin mevcut oldugu 
bilinir. 

Il9e merkezine 22 km. uzakhkta bulunan Dumanhca 
mevkiinde Duman Baba namiyla bir Allah dostunun yattigma 
inanihr. Agustos aymm ikinci haftasi organize bir sekilde yapilan 
etkinlikler ile Duman Baba anihr 316 . Kur'an-i Kerim ve dualarm 
okunmasmm ardmdan konuklara geleneksel Duman Baba pilavi 



316 http://www.koyulhisarhaber.com/ 



258 



ikram edilir. Sivash isadami Mustafa Aydogdu ve Memduh Uz'un 
sponsor oldugu Duman Baba etkinlikleri il, il9e ve koyler ve 
gurbetteki Sivashlan bir araya getirmektedir. Etkinlikte kurbanlar 
kesilip, pilavlar pisirilip, dualar edilir, aileler piknik yapar. Duman 
Baba anitmm 9evresinde sosyal tesislerin mevcudiyeti bu bolgenin 
cazibe merkezi haline gelmesini saglamistir. 

Anlatildigma gore, Duman Baba Kosedag savasmda sehit 
diisen bir askerdir. Kellesi koltugunun altmda bugiinku bulundugu 
mezarma kendisinin gelip yattigi ve bu olaym bizzat sahit 
olundugu soylenir. Rus savasmda atilan mermilerin bazilarmm 
iizerinde isminin yazdigi, 1974 Kibns savasma katildigi ve 
mezarmm bulundugu tepeden top seslerinin duyuldugu anlatilir. 

Tiirbenin onanm, bakim ve korunmasi icin Koyulhisar 
Belediyesi, koy dernegi ile muhtarlik dayamsma ve isbirligi 
i^erisindedir. Basta komsu ilgeler olmak iizere, gevre koyler ve 
burayi bilen herkes ziyaret etmektedir. (^ocugu olmayan, olup da 
cocugu yasamayan kadmlar burayi ziyaret edip dua ederek dilek ve 
isteklerini bildirirler. Yagmur duasi icin gidilir. Kurbanlar kesilir, 
dualar edilir. Huy tutan, cin garptigma inamlan kimseler buraya 
getirilir. Adak kurbani kesmek icin gelinir. Ziyarete gelenler, 
buradaki suyun sifah olduguna inandiklan i9in, bu sudan icer, agri 
ve sizi olan yerlerine siirerler. 

Il9eye 16 km. mesafede bulunan Boyah koyii simrlan 
icerisindeki Karagam mevkiinde yeralan Oyuk Baba yatirmm 
bulundugu mekamn 2004'te is adami Necati Kara tarafmdan gevre 
diizenlemesi yaptinlir. Oyuk Baba'nm Anadolu'nun Turklesmesi 
ve islamlasmasi esnasmda Anadolu'ya gonderilen Horasan 
erenlerinden oldugu rivayet olunur. Oyuk Baba, yore halki arasmda 
saygiyla amlmakta ve bir9ok sikmtiya sifa olduguna 
inamlmaktadir. Turbe genellikle yaz mevsiminde dilekte 
bulunanlar ve gocugu olmayan kisiler, huy tutanlar ve sara hastalan 



259 



tarafmdan ziyaret edilir. Burada adak kurbani kesilir ve namaz 
kilmir. 

Ali Bey'in Ocagi ilceye 39 km. mesafedeki Ekinozii 
koyiinde bulunur. Ocak olarak nitelendirilen bu mekamn i9 
kismmda ocakhk denilen bir bolme yer ahr. Burasi, ocak 
geleneginin surdiiriildugu bir mekandir. Burada yatamn subay 
oldugu samlmaktadir. Ocagm cevresinde hirsizhk yapanlarm 
kovalamp baslarma bela geldigine inamhr. Anlatildigma gore, bir 
mezar olmamasma ragmen cevredeki insanlar arasmda burada bir 
evliyamn bulundugu inanci yaygmdir. Ali Bey admdaki ulu zat 
oldiikten sonra mezan basmda namaz kilarken goriilur ve evliya 
olduguna inamhr. 

"Burasi ziyaretci akinina ugrar, ozellikle bahar ve giiz 
mevsimlerinde burada kalmak icin yer bulunmaz. Ocagm 
bulundugu ev Ekinozlu bir vatandasa aittir. Bu kisi bir giin 
riiyasmda birinin kendisine gelerek orayi terk etmesini soyler. 
Adam once ne oldugunu anlayamaz, basmdan gefenleri 
koydekilere anlatir. Koyliiler de olanlara bir anlam veremez, daha 
sonra riiyayi goren kisi siirekli rahatsiz edilir ve sonunda evi 
icindekilerle birlikte terk etmek zorunda kalir. Sonradan anlasihr 
ki, evin bulundugu yerde biiyiik bir zat yatmaktadir. Bu da Ali 
Bey'dir. Buraya gelenler genelde yatiya kahrlar. Aksam olunca 
evde mevcut bulunan yataklar serilir, ziyaretciler dua ve niyazda 
bulunarak husu ifinde yatip uyurlar, riiya gormeye fahsirlar. Sabah 
kalktiklarmda dertlerinden armmis olarak uyamrlar. Buraya 
gelenler genelde sarali, huylu, eserli, ^ocugu durmayanlar ve 
cocugu olmayan kadmlardir." 

Kanber Baba'nm kabri iskender§eyh koyiiniin mezarhgi 
iferisindedir. (^evresi betonla diizenlenmis olan mezar kismmm 
etrafmda agaf ve cahhklar mevcuttur. Mezarm hemen yam basmda 
bulunan ifi bos tastan mezar goze farpar. J9erisine madeni 
paralarm atildigi soylenir. Kanber Baba'nm, Iskender §eyh'in 

260 



kardesi oldugu, seferler esnasmda Anadolu'ya geldigi ve burada 
sehit dustiigu rivayet edilir. 

Anlatildigma gore, iskender Baba ile Kanber Baba'nm 
mezarlarmdan geceleyin bir lsik 9ikar. Bu lsik Kanber Baba' dan 
kalkar iskender Baba'nm mezarma konar, oradan da kalkip Kanber 
Baba'nm mezarma konar. Burasi cuma ve ozellikle bayram 
giinlerinde sifa bulmak, kaza ve belalardan korunmak gibi 
maksatlarla ziyaret edilir. Kurak ge9en zamanlarda yagmur duasi 
icin gelinir. 

Iskenderseyh'in mezan kendi ismiyle amlan koydedir. 
Kabri, normal kabirler gibi yapilmis olup tabanma genisce beton 
dokulmustiir. Kabrin icine toprak yerlestirilip susam 9i9ekleri 
dikilmistir. Mezar'm bakimi koy dernegi ve koy halki tarafmdan 
yapilmaktadir. 

Onun Kosedag savasmda Kose Siileyman'la birlikte omuz 
omuza miicadele eden, maneviyati yiiksek yiizbasi riitbesinde bir 
komutan oldugu anlatihr. Horasan erenlerinden oldugu ve bu 
bolgede yapilan bir savasta sehit diistiigu kabul edilir. Genellikle 
cuma ve bayram giinleri ziyaret edilir. (^evre koylerden de ziyarete 
gelenler olmaktadir. Iskenderseyh mezarhgma huy tutanlar, sara 
hastasi olanlar, dili donmeyen ya da konusamayanlar gotiiruliir. 
Huy tutan hastalarm, eger burada huy tutarsa iyi olacagma inamhr. 
Gelen hastalar mezarm yamnda yatinhr. Buraya abdestli gelinir ve 
iki rekat namaz kihmr. 

Il9eye 23 km. mesafede bulunan ve eski adi Turhu olan 
Karagam koyii muhitinde Tokatli meshur seyh Mustafa Haki 
efendinin sohbet mekani (Alacuh) bir ziyaretgaha 
doniistiiriilmustur. Mustafa Haki Efendinin, "bizi arayanlar burada 
bulsun", dedigi rivayet olunur. Tokatli seyhin ugrak yeri olarak 
bilinen bu yer yore halki tarafmdan sik9a ziyaret edilir. Sade bir 
yapidan ibaret olan ziyaret mekanmm bakimi koy dernegi ve 
koyliiler tarafmdan yapilmaktadir. Ayrica, Kara9amhlar, evliya 

261 



olduklarma inamlan Dogiistepe ve K09U Baba mezarlarmi da sik 
sik ziyaret eder. 

Il9eye 50 km. mesafede bulunan Kupluce koyii camiinin 
yam basmda Hucu Baba adiyla amlan ve koyiin kurucusu oldugu 
kabul edilen zata ait bir tiirbe bulunmaktadir 317 . 

Sucakli ismail Efendi'nin kabri ilgeye 27 km. mesafede 
bulunan Sariharman koyii mezarhgmdadir. Yaklasik 10-15 
metrekare buyukliigiinde, tarihi degeri olmayan, sonradan yapilmis 
betonarme bir yapidan ibaret mezarm etrafma 9am aga9lan 
dikilmistir. Mezar tasmda Naksibendi tarikatimn Halidiye koluna 
mensup oldugu yazihdir 318 . 1 945 yilmda vefat eden Sucakli Ismail 
Efendinin bir alim oldugu ve hayatmi insanlan irsat ile ge9irdigi 
bilinir. Kabri 9evredeki vatandaslar tarafmdan ziyaret edilir, fatiha 
okunup dua edilir. Bolgede bir9ok ilim erbabmm yetistirilmesine 
hizmet ettigi herkes9e bilinen Ismail Efendi halk tarafmdan saygi 
ile amhr. 

Kabir dua etmek, Allah' a yalvarmak, manevi bir haz ve 
feyiz almak amaciyla ziyaret edilir. Ziyaret9iler, Ihlas ve Fatiha 
surelerini okur, yatan zatm ruhuna bagislar. Burasi genelde bayram 
giinleri ziyaret edilir. 

Aslen Akseki koyiinden olan miiderris Ismail Hoca tahsil 
yapmak igin Tokat'a gider. Zahiri ilimleri Medrese'de batmi 
ilimleri Tokath Seyh Haci Mustafa Haki Efendi'den (eski 
mebuslardandir) tahsil eder. Miiderris olur ve Susehri Muftusii 
olarak atanir. Talebelik 9aglarmda tahsil i9in Tokat'a giderken 
Musaferiz'li (Sariharman Koyii) Sucakli Ismail Efendi'yi de 
gotiiriir. Tokath Seyh Efendi'ye intisap ederler. Tokat'ta iki Ismail 
bir aradadir. Bunlan birbirinden ayirmak i9in Miiderrise Biiyiik 
Ismail, Sucakli (Musaferizli)'ye Kii^iik Ismail ismi verilir. 



317 http://www.kupluce.biz/ 

318 http://sariharmank03a1.com/ 



262 



Musaferizli batmi ilimlerde mesafe kat eder, Tokath Seyh'in 
halifesi olur. Miiderris ile Sucakh bir sohbet esnasmda soyle bir 
tevazu teatisinde bulunurlar: 

Miiderris Ismail Efendi kizi Hawa hatuna, "kizim Tokat'ta 
Sucakh Ismail Efendi sayesinde bir biiyiikliik kazandik. Adimizi 
Biiyiik Ismail koydular. Lakin gercekte; Biiyiik Ismail Sucakh, biz 
ise Kiiciik Ismail olduk, hocahk bizi geride birakti", der. Sucakhya 
hitaben, "sen olur bizi Mahserde birakma", diye istirhamda 
bulunur, tevazu gosterir. Sucakh Ismail Efendi ise bu sozler 
iizerine, "Sen benim buyiigiimsun, velinimetimsin, pederimsin. Sen 
olmasaydm ben o kapilan nasil bulurdum", diye mukabelede 
bulunur. 

Karabey yaylasi smirlan icinde Tepelce mevkii diye 
isimlendirilen yerde yatir olduguna inamlmaktadir. Bolge halki 
yaylaya gocmeden bir hafta once bu yeri ziyaret eder. Kaza ve 
beladan korunmak icin mezarm iistiine 9ah cirpi atilmaktadir. 
Bunun sebebinin mezari korumak oldugu ifade edilir. Buradaki fall 
cirpiya caput baglamr, dilek dilenir ve para atihr. 

£icekozii yaylasmm bulundugu tepenin zirvesinde halk 
arasmda 'Dipsiz G61' denilen mevkide savasta sehit diisen bir 
dedenin olduguna ve buradan cikan suyun sifa verdigine inamlrr. 
Suyun fiktigi yerde kavak ve sogut agaflan mevcut olup buraya 
gelenler bu agaclara ip baglar ve dilekte bulunurlar. Her hangi bir 
dilegi ve adagi olanlar, buraya mutlaka ugrarlar. Odun kesmeye 
gelen birini odun kesme domisii okiizleriyle birlikte burada 
bulunan batakhgm yuttuguna inamhr. Her yihn temmuz aymda soz 
konusu ziyaret yerine yakm bolgede 'Okuz U9uran' senlikleri 
diizenlenir. Bu senligin ismini bu efsaneden aldigi rivayet edilir. 
(^ocuk istemek, evlenme dileginde bulunmak, hastahklardan 
kurtulmak gibi dileklerle burasi genelde kadmlar, gen9ler ve 
hastalar tarafmdan ziyaret edilir. 



263 



Su§ehri Evliyalan 



Giiniimiizde ilfeye bagh bir koy olan Aksar'm (Aksar-Abat) 
bilhassa Ortafag'da onemli bir merkez olarak Susehri ve civarmm 
idari afidan buraya bagh oldugu, Susehri Ovasimn "Aksar Ovasi" 
diye anildigi tarihi kaynaklardan anlasdmaktadir 319 . 1875 yilmda 
yeniden yapdan vilayet diizenlemesinde Sebinkarahisar sancagi 
Trabzon'dan almarak Amasya ve Tokat ile birlikte Sivas vilayetine 
baglamr. Bu diizenleme ile Susar (Golova) ve Aksar Subasdiklan 
kaldinlir ve Endires koyiine ik;e teskilati kurularak "Susehri" adi 
verilir. Buradaki halkm fogunlugunu Turkmen Cepni'ler 
olusturmaktadir. 

1933'te fikanlan bir kanunla ait oldugu Sebinkarahisar ilfe 
yapilarak Giresun'a baglanmca Susehri, Sivas iline dahil edilir. 
Ancak ilce cografi ve kultiirel olarak adeta Kafkasya'nm bir 
parcasidrr. Adet ve gorenekler olarak daha 90k Karadeniz, Kafkas 
halkina benzemektedir. Susehri 'nde kiiltiirel yapiyi etkileyen 
onemli faktorlerden biri, siiphesiz, cografi konumdur. ilcenin 19 
Anadolu ile Karadeniz Bolgelerinin ge9is 9izgisinde yer almasi, 
iklim ve bitki ortiisiinde oldugu gibi kiiltur ve folklarda da ge9is 
ozelliklerini on plana 9ikanr. Yorede I9 Anadolu ve Karadeniz 
Turkmen-Cepni kiiltiiru bir arada goruliir. Bunun en 9arpici ornegi, 
I9 Anadolu Bolgesi'ne has davul zurna ile Karadeniz Bolgesi'nin 
karakteristik enstriimam olan kemengenin yan yana goriilmesidir. 

Ardi^ Evliyasi (Muhammed Bekira)'nm olduk9a biiyiik 
olan kabri, ilge merkezindedir 320 . Horasan'dan geldigi, asd adrnm 



319 http://tr.wikipedia.org 

320 Kaya D. Sivas 'ta Yatmakta Olan Horasan Merkezli Anadolu Erenleri 

264 



Muhammed Bekira oldugu, ok ile burada sehit diistiigii, yedi 
kardesten biri oldugu, bunlardan birinin de Anadolu Kavagi'nda 
yattigi soylenir. 

Fatma Ana, ilgeye 17 km. mesafede bulunan Gemin Deresi 
mevkiindeki merkez koy olan Camili yaylasmda yatmaktadir 321 . 
Mezarmm yanmda bir mese agaci vardir. Anlatildigma gore, Kose 
Siileyman, Osman Gazi, Fatma Ana ve Semsi Ana kardestir ve 
Kosedag Savasmda sehit diismiislerdir. 

Tiirbesi Susehri simrlan i9inde bulunan velinin asil adi 
Siileyman olup Kose Siileyman olarak tamnmistir 322 . On iki 
Imam' dan biri olan Zeynel Abidin'in torunlarmdandir. Horasan'm 
Nisabur beldesinde dogmus, sonra Konya'ya gelmis, Alaaddin 
Keykubat'm ordusunda komutanhga kadar yiikselmistir. 
Anlatildigma gore, Mogollarla yapilan Kosedag Savasmda (1243) 
Selguklu komutam olarak 9arpisir ve sehit diiser 323 . Sivas'm 80 km. 
kadar dogusunda, Susehri ovasmda siralanan daglar ifinde 
digerlerinden siynlan Kosedag, halkm muhayyilesinde varligmi 
muhafaza eden efsaneleri ile hala bu savasm hatiralanm tasir 324 . 
2812 m. yiikseklikteki Kosedag'm zirvesinde Kose Siileyman 
Ziyareti bulunmaktadir. Soylentiye gore, sehit diisen Kose 
Siileyman bir Selcuklu komutamdir. Tarihi belgelerde boyle bir 
isme rastlamlmamakla beraber, kabrin Danismendliler doneminde 
veya ondan once sehit olan bir askere ait olmasi da muhtemeldir. 
Ziyaret yeri, buraya gelen ziyaretciler tarafmdan taslarla yapilmis 



321 Kaya D. Sivas'ta Yatmakta Olan Horasan Merkezli Anadolu Erenleri 

322 Kaya D. Sivas'ta Yatmakta Olan Horasan Merkezli Anadolu Erenleri 

323 Savasm sonucunu tayin eden faktorlerin basinda genf sultanm 
tecriibesizliginin geldigi ileri suriiliir. 1240'taki Babai isyamnin sonuclan 
da ii9 yil sonraki savasm akibetini belirlemistir. Diisman ordusundan 
sayica iistiin olmasina ragmen Selfuklu ordusu harbi savasmadan 
kaybetmis, boylece Anadolu'nun kapilan Mogol tahakkiimiine a^ilmistir. 

324 http://www.susehri.gov.tr/ 

265 



kabir, ve namazgahtan miitesekkildir. Kose Siileyman'm kabri, 
340-130 cm. boyutlarmda, 50 cm. yiiksekliktedir. Yigma taslardan 
olusan bu mezan, bir metre uzagmdan yigma taslarla yapilmis bir 
duvar kusatir. Bu arada ziyaret9iler mezarm etrafim dolasirlar, 
duvarm bir bolumu ziyaret9ilerin mezar 9evresinde dolasmalan 
ifin afik birakilmistir. Kabrin 15 m. kadar uzagmda, fevresi yigma 
taslarla 50 cm. yiikseklikte olan namazgah yer alir. Susehri, Zara, 
Koyulhisar ilceleri, Sivas, Istanbul, Ankara, Izmir gibi illerden 
gelen ziyaret9iler, Kosedag Savasi'mn yildonumiine rastlayan 
Temmuz aymm iiciincii cumartesi giinii Kosedag'a fikarlar. Hie 
kimseye herhangi bir ?agn yapilmaz, yurt dismdan gelen 
ziyaret9iler bile bulunmaktadir. Ziyaretfiler iki ayn yaylada 
konaklar. Bu yaylalardan biri zirveye gore dogu yoniindeki 
Sakarokiiz Yaylasi, digeri ise kuzeybatida bulunan (^ataloluk 
Yaylasidir. Her iki yaylada da soguk su kaynaklan bulunur. Son 
yillarda, yayla yollarmm diizeltilmesiyle, motorlu vasitalarla 
ulasim imkani dogdugundan, ziyaretci sayismda artis olmustur. 
Ziyaret9iler, safakla birlikte yola 9ikar ve hangi yaylada 
konaklayacaklarsa orada, getirdikleri kurbanlan keserler. Adak 
olarak kesilen bu kurbanlar, bir sene veya daha once Kosedag 
ziyareti sirasmda adanmis olanlardir ve her sene burada altmis 
kadar kurban kesilmektedir. Bu sayi bazen yiize kadar da cikar. 
Kesilen kurbanlarm pisirilmesi icin kazanlar hazirlamr. Pisirilen 
etli bulgur pilavmm yam sira, yaylamn buz gibi soguk suyundan 
ayran yapihr. Obek obek, yer sofralarmda evliya pilavi istahla 
yenir. Sifah olduguna inamlan pilavdan, oraya gelemeyen 90k yasli 
ve hastalara gotiiriilmek iizere ayrihr. Ogle namazi cemaatle 
kilmdiktan sonra, Kosedag sehitlerinin ruhu i9in Kur'an-i Kerim ve 
mevlid okunur. Tiirbeyi ziyaret sabahm erken saatlerinden itibaren 
baslar ve doniis vaktine kadar surer. Turbe dagm tarn zirvesinde 
oldugundan, yemek yenilen yerden zorlu bir tirmamsla bir saate 
yakm zamanda 9ikilabilmektedir. Bu tirmamsta, bebegi kucagmda 

266 



annelerden, ak sakalh ihtiyarlara ve koltuk degnegi ile yiirumeye 
9ahsan sakatlara kadar, gen9 yash, herkes zirveye geldiklerinde, 
Kose Siileyman'm tiirbesi etrafmda 119 veya yedi defa donerek 
fatiha okurlar. O yil ifinde olmasmi istedikleri dileklerini diler, 
adaklarmi adarlar. Bazi ziyaret9iler veya hastalar, tiirbe duvarma 
yaslanarak uyumaya cah§ir. Riiyalar, dileklerle ilgili olarak 
yorumlamr. Basi agriyanlarm da uyuma sonucu bas agnlarmdan 
kurtulduklarma inanilir. Kabri sulayanlar, topragmi diline siirenler 
de goriilur. Dilek dileyen ve adaklarmi adayan insanlar icin Kose 
Siileyman, vatan bek9isi bir asker oldugu kadar kisinin zor 
giinlerinde, bir umut kapisi olan ermis kisidir, velidir. Erkek 
ziyaretgiler, tiirbenin giineybatismda bulunan namazgahta nafile 
namazi kilarlar. Tiirbeye 9ikarken ziyaret9ilerin yaptigi bir is de 
'asker dikmek'tir. Dagm yama9larmdaki uzun taslarm arkasma bir 
baska tasi destek vererek dikilen bu taslar asker olarak 
adlandinlmaktadir. Aynca taslan ust iiste orerek kule sekli de 
verilmektedir. "Benim yerime asker ol" denilerek bu sekilde tas 
dikilmesinin, diismanlara karsi "Benim yerime de savas" anlamma 
geldigi ifade edilir. 

Kosedag savasmm hatiralarmi tasiyan bu yorede, 9obanlarm 
ok ucu, kalkan par9asi orgiilu zirh demirleri bulduklan halk 
tarafmdan anlatihr. Savasm yapildigi Gemin Beli ve Gemin 
Deresinde, bir yol yapimi 9ahsmalan sirasmda bulunan demir orme 
iki zirh da Sivas Miizesi'nde bulunmaktadir. Savasm hatiralarmi 
tasiyan bir husus da Kosedag'm zirvesinden, Aksu koyiine dogru 
akan suyun admm Harp Deresi olmasidir. 

Birinci Diinya Savasi'nda, Ruslarm Cardakh'ya gelmeleri 
sirasmda, zirveden top seslerinin geldigi, Kore Savasi ve Kibns 
Bans Harekati donemlerinde de, aksamlan dagdan lsiklarm 
sa9ildigi, seslerin geldigi anlatihr. Hatta kutsalhgma 
inanmayanlarm felaketlerle karsilastiklan soylenerek, zirveden 
asagiya diiserek par9alanan bir kimse ile ke9ileri kaybolan bir 

267 



baskasi bu vesile ile anihr. Cevredeki Turkmen koyliileri ise, Kose 
Siileyman'a Kose Baba demekte ve giinii birlik gidilerek 
kurbanlarmi kesmekte, ziyaretlerini yapmaktadirlar. 

Kose Siileyman'm kabrinin bes m. uzagmda kadmlarm dua 
okudugu Alh Gelin adi verilen tas ve bes alti km. kadar uzakhkta, 
iki ayn yerde, Osman Gazi ve Haci Ahmet isimli yatirlar vardir. 

Tiirbenin bulundugu tepe, Kiiltiir Bakanhgi Tasmmaz Kiiltiir 
ve Tabiat Varhklan Yiiksek Kurulunun karan ile sit alani olarak 
tescil edilmistir. Kose Siileyman Tiirbesi, 2003 yihnda Susehri 
Belediyesi tarafmdan yaptrnlmis olup sonraki ydlarda buraya 
mescit binasi da eklenmistir 325 . Anit mezan insa edilen Kose 
Siileyman'm kabri basmda her yd anma torenleri yapdmaktadir. 

Miistecep, Dindar ve Bereket Seyh ii9 kardestir. Akmcdarda 
yatmakta olan seyhleri Bahaddin, "oklanmz nereye diiserse orayi 
mekan tutacaksimz.", deyip onlardan birer ok getirmesini ister. 
Getirilen oklan atar. Miistecab'm oku Susehri'nin eski ismi (sihlar- 
lsihlar'dan) Isiklar olan ve il9eye 22 km. mesafede bulunan 
Uzumlii koyiine, Dindar Seyh'in oku Yukan Isiklar'daki Egme 
Dagi'na, Bereket Seyh'in oku da eski adi Avren olan ve ilceye alti 
km. mesafede bulunan Asagiakoren koyiine diiser. Miistecep 
Seyh, Ozumlii'de tekke a9ip halki irsat eder. Daha sonra 
'Magaranm Dere' denilen yerde inzivaya 9ekilir. Halk, Seyh'e olan 
hiirmetlerinden dolayi buraya da deger verir. Bundan dolayi 
genellikle 90cugu olup da yasamayanlar burayi ziyarete gelirler. 
Daha sonra bir seferde Miistecep Seyh orduya katdarak savasa 
gider. Erzincan'm Kemah il9esinde sehit olur. Kabri Kemah'ta 
Meliksah tiirbesinin bah9esindeki mezarhktadir 326 . Seyhin iki oglu 



325 www.susehri.bel.tr/ 

326 Erzincan'm Kemah ilcesinin 500 m. kuzeyinde, Firat Nehri'nin 
kiyisindaki kayahk tepenin bulundugu yerdeki mezarhkta Melik Gazi'nin 

268 



(Sadik ve Siddik) bir kizi (Fatime) olur. Ogullan evlenmeden gene 
yasta oliir. Kabirleri Uzumlii koyii kabristanmdadir. Cocuklan 
kuciik yasta olenler burayi ziyaret edip dua ederler. Bu sekilde 
cocuklarmm yasayacagma inanirlar. 

Kose Siileyman'm, Fatma Ana'nm ve Osman Gazi'nin 
kardesi oldugu kabul edilen §emsi Ana'nin medfun bulundugu yer 
kesin olarak belli olmasa da Fatma Ana'nm tiirbesinin yakmlarmda 
oldugu ileri suriilur. 



$arki§la Evliyalan 



Ahmet Gokbel'in §arkisla'nm yoresinde ziyaret yerleri ile 
ilgili cahsmasindan, ilcenin bilinen en eski yapi kitabesine binaen 
§arkisla'nm Osmanh hakimiyeti doneminde onemli bir merkez 
oldugunun anlasddigmi ogreniriz 327 . 1873 yilmda ilce yapilan 
yerlesim birimi sirasiyla "Abardi", "Gedikcayir", Tonus (Tenos), 
"§ehirkisla" ve "§arkisla" seklinde isimlendirilir. flceye bagh 93 
koyiin 60'mda Siinniler, 27'sinde Aleviler, altismda da Aleviler ile 
Siinniler birlikte yasamaktadirlar. Ilce merkezinin tamamma yakmi 

Tiirbesi bulunmaktadir. Selcuklu hukiimdan Alpaslan'in Anadolu'nun 

fethi icin gorevlendirdigi komutanlardan Melik Gazi Erzincan, Kemah, 

Divrigi ve §arki Karahisar'i 1070-1080 yillannda ele gecirir ve ardindan 

da bu bolgede Mengiicek Beyligini kurar. 

327 Gbkbel A. §arkisla Yoresinde Ziyaret Yerleri ile Ilgili Inane ve 

Uygulamalar 

269 



Siinnilerden olu§ur. life niifusunun fogunlugunu Hanefilerin, 
ikinci sirada Alevilerin, az sayida da §afilerin olu§turdugu goriilur. 
ilfenin toplamniifusu nun % 89'u Siinni-Hanefi, % 3'ii Sunni-§afi, 
%8'iAlevi'dir. 

Abdal Baba'nm kabri ilceye 27 km. mesafede bulunan 
Abdalh Koyii'niin giri§indeki mezarhktadir. Halk tarafmdan veli 
olarak kabul edilen Abdal Baba'nm hayati hakkmda kesin bilgi 
yoktur. £evresi biriketle 9evrili ve iistii afik olan kabri, dikdortgen 
bi9imindedir. Bati tarafmda demirden bir kapi, kapmm yan 
tarafmda yardim amaciyla konulmu§ bir yardim sandigi 
bulunmaktadir. Mezar, 2 metre yiiksekliginde, 2.5 metre boyunda 
ve 1.5 metre enindedir. Mezarm iferisinde bir 9am bir de ku§burnu 
olmak iizere iki tane agac vardir. Ziyarete gelenlerin ozellikle 
ku§burnu agacma faput ve bez bagladiklan goze garpar. Abdal 
Baba, Abdalh koyiiniin di§mda Yapracik, Ariklar, Akoren, ve 
Kazancik koyleri ile Akcaki§la beldesinden ve diger ilcelerden 
gelen insanlar tarafmdan ziyaret edilmektedir. Abdal Baba'nm dort 
karde§ olduklan ve bunlarm farkh yerlerde yattiklan 
soylenmektedir. Bunlar, Akdagmadeni civarmda GUI Ali Baba, 
§arki§la'ya bagli Sultan koyiinde Ziraat Baba ve Yunusoren 
koyiinde Kara Baba'dir. Abdal Baba'yi daha 90k felfli olan ve 
ozellikle yiiz felci ge9irenler, bayilanlar, sinir hastalan, korkudan 
dili tutulup konu§amayanlar, i9ki i9mek gibi bazi kotii 
ali§kmliklarim birakmak isteyenler, akli dengesini kaybedenler ve 
90cugu olmayan bayanlann ziyaret ettigi belirtilmektedir. Burayi 
ziyarete gelenler, Abdal Baba'nm ortasi delik "9irakman" adi 
verilen bakir tasmdan su igip kalan suyu iizerlerine dokerek bunun 
kendilerine §ifa olacagma inamrlar. Anlatildigma gore, Abdal 
Baba' ya ait olan bu tas, birka9 defa 9almmi§, fakat her defasmda 
yerine geri gelmi§tir. Eger hasta olan ki§i tiirbeye gelemeyecek 
durumda ise, hastamn elbisesini getirirler ve sandukanm iizerine 
sererler. Ziyaret9iler ayrica etrafi 9evrili olan yerden bir miktar 

270 



toprak ahp kendileri hasta ise kendileri yer, hasta baskasi ise 
topraktan gotiirerek ona yedirirler. Daha sonra dileklerinin kabul 
olmasi inanciyla orada bulunan kusburnu agacma bez baglayip, 
mezarm kapismm oniindeki yardim sandigma para atarak oradan 
aynhrlar. 

Sifa Dede'nin tiirbesi ilgeye 33 km. mesafede bulunan 
Ariklar Koyii'niin list tarafmdaki mezarhktadir 328 . Halk, onun veli 
ve Allah'm sevgili bir kulu oldugunda hem fikirdir. Sifa Dede'nin 
yattigi tiirbenin yiiksekligi iki metreyi askm olup giineybati 
istikametinde yer alan kapmm iizerindeki mermerde "Sifa Dede" 
ismi yazihdir. Tiirbenin iki penceresi olup iizeri kubbe seklinde 
yapilmis ve her tarafi yesile boyanmis durumdadir. Tiirbenin 
yaklasik iicte birine sanduka yerlesmis vaziyette ve geri kalan 
kisma hah ve kilimler serilidir. Duvarda hah seccade ve tespihler 
goze carpmaktadir. Basta Ariklar koyii olmak iizere Igdelioren, 
Yunusoren ve Kizildon gibi cevre koylerden gelen insanlar burayi 
ziyaret etmektedir. Havalar kurak gittigi zaman yagmur duasi i9in 
§ifa Dede tiirbesinde toplanihr, kurbanlar kesilerek namaz kilimp 
dua ve niyazda bulunulur. (^ocugu olmayan ve olup da cocugu 
ya§amayan kadmlar burayi ziyaret ederek dilek ve isteklerini 
belirtip miimkunse kurban keserler. Agzi egilenler ve fel? 
ge9irenler adi gecen tiirbeyi ziyaret ederek oramn topragmdan 
yerler. Bunlarm haricinde 9e§itli agnsi, sizisi olanlarm §ifa 
iimidiyle burayi ziyaret ettikleri belirtilmektedir. 

Can Abdal yatin, il9eye 42 km. mesafede bulunan Can 
Abdal koyiindedir. Koyiin admi bu yatirdan aldigi belirtilmektedir. 
Kardesi San Tekke koyiinde bulunan Muhtar Abdal'dir. Genel 
kanaat, Can AbdaPm koyiin girisinde bulunan caminin yanmda 
yattigi seklinde ise de bu konuda farkh goriisler de vardir. Koyliiler 



328 Gokbel A. §arki§la Yoresinde Ziyaret Yerleri ile Ilgili Inan? ve 
Uygulamalar 

271 



tarafmdan Can Abdal'm yattigma inamlan bu yerin etrafi taslarla 
gevrilidir. 

Rivayete gore, Can Abdal'm medfun oldugu yer olarak 
kabul edilen mahal, eskiden cami imis. Zamanla cami yikihnca 
koyliiler buraya ilkokul yapdmasma karar verirler. Buraya yapdan 
okul binasi, kisa bir sure sonra sebepsiz yere yikihr. Daha sonra bir 
koy sakini buraya bir ev yapar. Bir miiddet sonra o da yikihnca 
koylu burayi kendi haline terk eder. Can Abdal, eskiden cevrede 
bulunan koyliiler tarafmdan ziyaret edilir, ziyarete gelenler de 
burada kurban keserlermis. Gumimuzde buraya ziyaret i9in 
gelenlerin neredeyse kalmadigi anlatdir. 

Kara Baba'nm mezan, ilgeye dokuz km. mesafede bulunan 
Elmah koyii yakmmda bir tepenin iizerindedir. Bu tepeye bu zata 
izafeten "Kara Baba Tepesi" adi verilmistir. Arabistan'dan geldigi 
soylenen yedi kardesten birisi olarak bilinir. Her hangi bir 
rahatsizhgi bulunan kimse buraya gelerek kurban keser, kestigini 
ziyarete gelenlerle birlikte burada yedikten sonra abdest ahr, 
uykuya yatar. Uykudan kalktiktan sonra tiirbenin etrafmda dolasir. 
Yerden kiiciik bir tas alarak mezar tasma surer ve sifa dileginde 
bulunur. 

Ali Baba'nm mezan ilceye 30 km. uzakhktaki Qgekliyurt 
(eski adi C a kal) koyiindedir. Onun koyiin kurucusu oldugu 
belirtilir. 1980 yihna kadar Ali Baba'nm mezanmn ustiiniin afik ve 
etrafmm 9evrili oldugu nakledilmektedir. Rivayete gore, koy 
sakinlerinden biri Ali Baba'yi riiyasmda goriir. Ali Baba ona, 
iizerinin ortiilmesini, yoksa zararmm dokunacagim soyler. Bunun 
iizerine burasi tamir edilerek bugiinku haline getirilir. Sandukanm 
bulundugu yerde kufiik bir pencere olup pencerenin oniinde iizeri 
yesil bezle ortulii bir yardim sandigi bulunur. 

Ali Baba'nm kabri, basta bulundugu koy olmak iizere 
Alacayir, llyashaci, Ortakoy ve Hardal koyliileri tarafmdan ziyaret 
edilmektedir. Burasi, felcli olan hastalarm tedavisi, 

272 



konusamayanlarm dilinin a9ilmasi, evde kalmis kizlarm nasibinin 
a9ilmasi ve gurbete gidenlerin sag salim donmeleri amaciyla 
ziyaret edilmektedir. Ziyaretgilerin maddi durumuna gore, 
ziyaretler esnasmda zaman zaman kurbanlarm kesildigine sahit 
olunmaktadir. 

Burayi ziyarete gelen hastalar, Ali Baba'nm sandukasmda 
bulunan yesil ortiiden bir parca keserek yanlarma alirlar. Kesilen 
bu bez parcasi, hastamn hastahgi siirdukce hastamn iizerinde sifa 
iimidiyle tasimr. Bazi ziyaretcilerin ise bezi bereket getirmesi 
inanciyla aldiklan belirtilmektedir. 

Colli Dede, §arkisla'ya 35 km. uzakhktaki Kale bogazi ile 
Yahyah deresinin birlestigi yerde, Alaman cermiginin karsismdaki 
mezrada yatmaktadir 329 . Anlatildigma gore, Battal Gazi'nin yakim 
olup Rumlarla yapilan bir savasta sehit dusmustiir. Bilhassa yaz 
aylarmda ziyaretci sayismm arttigi goriiliir. Yatir, Coliilii Halil 
Aga'nm evindedir. Yatirm oldugu bolumde kuzeye afilan kufuk 
bir pencere, pencerenin karsismda iizerinde yesil atlas bir zemine 
Arap harfleriyle islenmis bir ortii bulunan sandukasi vardir. Bu ortii 
daha onceleri tekkenin bayragi olarak kullanihrmis. Odada ayrica 
bir teber, bir kink kilif, bir de kalkan bulunmaktadir. Kapi esikleri, 
soveleri, pencere kenarlan ve nerede bir agac varsa hepsi civilerle 
doldurulmus ve sandukamn etrafmdaki topraklar yalanip yenmistir. 
Bu yiizden gukurlar olusmus, bas tarafma yakm bir oyuga bozuk 
paralar, tavandaki agaclara al ve mor 9aputlar baglanmistir. 

Colii Dede ve onun kerameti hakkmda sunlar anlatihr. 
"Burasi bir ziyaret. Ugraga ugramislar ve calmmislar gelir buraya. 
Ziyaret edenler kurban keserler, pilavlar pisirirler, yer icer sadaka 
dagitirlar. Yalvanr, dilek diler giderler. Coklan da biiznillah sifa 
bulur. Yalniz burada kurban kesen kurbanmm etini kendisi 



329 Kaya D. Sivas'ta Yatmakta Olan Horasan Merkezli Anadolu Erenleri 

273 



yiyemez, lokma eder dagitir. Buraya geceleri gelirler. Kimler diye 
sorarsan? Felfliler, oglu kizi olmayanlar, yarahlar, uyuzlar, 
gicimikliler vesselam. Saymakla bitmez. Ugraga ugrami§lar suriine 
simine gelirler de yiiriiyerek giderler. Bu tekkedeki kerameti ba§ka 
tekkede bulmak mumkun degildir. Bir ornek vereyim: Yedi sene 
yatakta kalmi§ bir kadmi kagm ile getirdiler. Kadma riiyasmda 
burayi gostermi§ler. O da aklmda tutmu§. Bir yaz giinii getirdiler. 
Kurbamm kestiler, lokmasmi dagittilar. Kadm 119 gun sonra yiiriiye 
yiiriiye yola cikti gitti. §urada bir de cermik var. Hastalar once 
orada banyo yapar, arkasmdan da ziyarete gelirler." 

Colii Dede yatirmm bakicisma gore, tekke i9erisinde 
agaflarda bulunan 9iviler, focugu olmayan kadmlar tarafmdan 
9akilmi§tir. Sandukanm ba§ ucundaki oyuklarm da, yine ?ocugu 
olmayan kadmlann oralardaki topragi yalayip yemesiyle olu§tugu, 
buraya gelen kadmlann iki rekat namaz kilarak bir miktar toprak 
yiyip coluk 90cuga kavu§mak icin dua ettikleri belirtilmektedir. 
Ziyaretcilere buradaki gorevliler tarafmdan miimkun oldugu 
takdirde yatir ekmegi ikram edildigi de goruliir. 

Denilir ki, Ak9aki§la ve cevresindeki koylerde Colli 
Baba'nm kihci iizerine yapilan "Kara Colii'niin kilici, boynundan 
ge9sin. Kalbine vursun." §eklindeki yemin, hafizalarda hala 
tazeligini korumaktadir. 

Giilmez Baba (§eyh Ziya)'nm kabri, ilceye dokuz km. 
mesafede bulunan Dikili koyii'niin kuzeydogusundaki bir tepenin 
iizerindedir 330 . Burasi bir focuk mezarhgidir. Mezarm bulundugu 
alan tugla ile cevrilmi§ olup iizeri a9iktir. Mezar, yakla§ik 2x7 m. 
boyutlarmda olup bir m. kadar yiiksekliginde olup toprakla 
ortiiludiir. Yan tarafmda bir 9e§me ve etrafmda meyve aga9lan 
bulunmaktadir. Anlatildigma gore, burada yatan, Malazgirt Zaferi 
sonrasi §arki§la yoresine gelip yerle§en §eyh Ziya admda bir zattir. 



330 Kaya D. Sivas'ta Yatmakta Olan Horasan Merkezli Anadolu Erenleri 

274 



Kara Baba ve Gemerek'te yatan Ali Baba'nm kardesleri oldugu 
ileri siiriiliir. 

Buraya basta Dikili olmak iizere Catalyol, Sagir, Giircayir ve 
Elmah gibi koyler ile ilce merkezinden insanlarm ziyaret amaciyla 
geldikleri goriilmektedir 331 . Yaz aylarmda ziyaretciler arasmda yurt 
dismdan gelen ailelerin fazlaligi goze carpar. §eyh Ziya'nm 
mezan, genel olarak cin carpan hastalann iyilesmesi, basi agnyan 
hastalarm agnlarmdan kurtulmasi, felcli hastalann sifa bulmasi ve 
uyuz hastahgmm tedavisi i9in ziyaret edilir. Buraya gelen 
hastalann bazilan, "derdimiz burada kalsm" diye dua ederken, 
bazilan da bez baglarlar. Dikili Koyii'nden ozellikle kadmlarm her 
cuma buraya gelip namaz kildiklan ve hastalarmm sifa bulmasi 
icin dua ettikleri belirtilmektedir. Aynca §eyh Ziya'nm kabri, 
Dikili ve diger bazi yakm koyliilerin yagmur duasi yaptigi bir 
yerdir. Burada yagmur duasi yapilacagma dair karar verilirse, 
duadan bir gun once ailelerin giicii nisbetinde para ve bulgur gibi 
seyler toplamr. Toplanan para ile kurban almir. Ertesi gunii topluca 
Giilmez Baba'nm kabrine gidilerek alman kurbanlar kesilip kurban 
etinden oradaki insanlan doyuracak kadar pilav yapihr. Bu arada 
koyiin imammm onderliginde orada toplanan herkes yagmur 
duasma katihr. Once iki rekat namaz kilmir. Sonra Kur'an okunup 
dua edilir. Yagmur duasi tamamlandiktan sonra herkes hazirlanan 
pilavdan yer ve dagihr. 

Koyun Baba, Yedi Kardeslerden iifuncusu olarak 
bilinmektedir 332 . Cemel beldesinin kuzeydogusunda ilfeye bes km. 
mesafede bulunan Dolliik koyii yakmlarmdaki Karatepe'de 
yatmaktadir. Koyun Baba'nm kimligi ve hangi devirde yasadigi ile 



331 Gokbel A. §arki§la Ydresinde Ziyaret Yerleri ile Ilgili Inane ve 
Uygulamalar 

332 Gokbel A. §arki§la Ydresinde Ziyaret Yerleri ile Ilgili Inanf ve 
Uygulamalar 

275 



ilgili kesin bir bilgi yoktur. Anlatildigma gore, Kara Baba'nm 
kardeslerinden biridir. XV. yiizyilda yasadigi, yaylada koyun 
otlatarak hayatmi kazandigi ve bundan dolayi Koyun Baba adiyla 
anildigi belirtilir. Mezarm batismdan Dolliik deresi gecmektedir. 
Yaklasik 500 m. yiikseklikteki tepenin iizerinde yer alan duzlukteki 
Koyun Baba'nm kabrinin uzunlugu iki m., yiiksekligi 50 cm. , eni 
ise 1.5 m. civarmdadir. Mezar yuvarlak taslardan beton kansimiyla 
yapilmis, kabrin bas kismma kahp 9akilarak yuvarlak bir tas 
dikilmistir. Dualarm kabul olmasi i^in ziyarete gelenlerin attiklan 
kiifuk taslar kabri doldurmustur. Ziyaret yerinin etrafi tas 
yigmlanyla 9evrili olup, kabrin alt tarafmda sogiit ve arasmdan bir 
pmarin aktigi kavak aga9lan bulunmaktadir. Koyun Baba, halk 
arasmda keramet sahibi birisi olarak bilinir. Nakledildigine gore, 
bir gun kii^uk bir kizm yanma yildinm diiser. Kiz, 90k korkar ve 
eli ayagi tutmaz olur. Bir turlu konu§turulamaz. Doktor doktor 
gezdirilir, ancak bir turlu iyile§mez. Bir siire sonra Koyun 
Baba'nm methini duyarlar ve buraya getirirler. Kiz, gece boyunca 
tiirbeye kafasim yaslayarak uyur. Bu arada kizm anne ve babasi, " 
seninse senin olsun, bizimse, bize ver", §eklinde dua ederler. Sabah 
olunca kiz uyanir, ko§up oynamaya ve konu§maya ba§lar. Zaman 
zaman bu ziyaret yerinde geceleri i§ik yandigi soylenir. Koyun 
Baba'nm ziyaret9ileri ba§ta Cemel beldesi, Dolliik ve Maksutlu 
koyleri olmak iizere il9e merkezi ve diger 9evre koylerden 
gelmektedir. Qocuga olmayan kadmlar 90cuk sahibi olmak i9in, 
evde kalan kizlar kismetlerinin a9ilmasi i9in, akil hastalan tedavi 
i9in, adak kurbam olanlar kurbanlanm kesmek i9in buraya gelirler. 
Eskiden horoz tavuk gibi hayvanlar kesilirken giiniimiizde koyun 
ve kuzu gibi hayvanlarm kurban edildigi belirtilmektedir. Ziyarete 
gelen hastalar, ve 90cugu olmayan kadmlar giydikleri 
elbiselerinden bir par9a kopanp dua eder ve dilekte bulunarak 
oradaki taslarm arasma birakirlar. Bazen ziyaret9iler arasmda 
taslarm arasma kumas par9asi yerine para koyanlara da rastlamr. 

276 



Tekke adi verilen yer, ilgeye dokuz km. mesafede bulunan 
Elmah koyiiniin mezarhgmda etrafi tas duvarla 9evrili, yaklasik 119 
metre yiiksekliginde, iizeri a9ik, i9inde aga9lar bulunan ve 60-70 
metrekarelik bir alandir 333 . Tiirbenin i9inde alti tane mezar 
bulunmaktadir. Anlatddigma gore daha onceleri bu yapmm iizeri 
kapahyken bir yangm neticesinde yikdmis ve bir daha 
onanlmamistir. Burada medfun bulunan zat, bolgenin ilk fethi 
sirasmda sehit diisen bir Horasan eridir. Aym zamanda Kara 
Baba'nm kardesi oldugu ve burada sehit diistiigii de 
belirtilmektedir. 

Vaktiyle, ziyaretin bulundugu yer bir koyun agdiymis . Bir 
gun bir 9oban, koyunlarmi getirip buraya yatirmis ve kendisi de 
uyumus. Bu zat 9obanm riiyasma girerek ona, "Burayi 9evir seni 
ihya (zengin) edeyim", demis. Coban buna aldins etmemis. ikinci 
defa riiyasma girdiginde yine aldins etmemis. U9iincu defa 
riiyasma girerek, "Nigin soziimii dinlemiyorsun? Buramn etrafmi 
gevir, seni ihya edecegim" deyince, 9oban riiyamn ger9ek olduguna 
inanmis ve riiyadan etkilenmis. Riiyasmda gordiiklerini 9evresine 
anlatip bugiin Tekke adi verilen yeri 9evirmis. Daha sonra burada 
yatan zat, soziinde durarak adi ge9en yeri 9eviren sahsi ihya etmis 
ve o sahis 90k zengin olmus. 

Tekke'ye basta Elmah olmak iizere Kizilcakisla, Yapialti, 
(^atalyol, Maksutlu ve Dolliik koyleri ile Gemerek ve Kayseri'nin 
Pmarbasi il9esinden gelen hastalarm oldugu belirtilmektedir. 
Buraya gelen insanlan genellikle sara ve sitma hastahgma 
yakalananlar ile sinir ve ruh hastalarmm olusturdugu 
zikredilmektedir. Koyliilerden bazilan 9esitli yerlerden sitma ve 
sara hastahgma yakalamp Tekke'yi ziyarete gelen insanlarm 



333 Kaya D. Sivas'ta Yatmakta Olan Horasan Merkezli Anadolu Erenleri 

334 Gokbel A. §arkisla Yoresinde Ziyaret Yerleri ile Ilgili Inan9 ve 
Uygulamalar 

277 



burada iki rekat namaz kilarak iki saat kadar Tekke'de yattiktan 
sonra hastahklarmdan kurtulduklan ve saglam bir sekilde evlerine 
geri dondtiklerini anlatmaktadir. 

Tiilice Baba'nm kabri, ilgeye 29 km. mesafede bulunan 
Hardal koyiine yaklasik 119 kilometre uzakhkta ve koy yolu 
iizerindedir 335 . Kabrin oldugu kisim beton duvar ile gevrilidir 336 . 
Dogu tarafmda demir parmakhklardan yapilmis bir kapisi vardir. 
£evrili alanda Tiilice Baba'nm dismda birka9 mezar daha 
bulunmaktadir. Tiilice Baba'nm kabrinin uzunlugu yaklasik it?, eni 
ise bir bucuk metre kadardir. Burada bulunan mezarlarm kime ait 
oldugu bilinmemektedir. Koyliilere gore, Tiilice Baba keramet 
sahibi bir insandir. Bu zati riiyasmda goren herkes, gidip orada bir 
kurban kesip dagitir. Bunun dismda cesitli dilek ve istekler icin de 
insanlarm burayi ziyaret edip dua ettikleri anlatilmaktadir. 

Arap Dede tiirbesi §arkisla'nm giiney dogusunda, Kalekoy 
yakmlarmda ve ilce merkezine yaklasik 20 km. uzakhkta olan hava 
radarimn bulundugu tepededir 337 . Bu tepeye askeri radar sonradan 
kurulmu§ ve tiirbe radarm oldugu bolgenin i9inde kalmi§tir. 
Anlatddigma gore Arap Dede tiirbesi, §arkisla'da her biri ayn bir 
koyiin yiiksek bir tepesinde bulunan ve saghklarmda bu tepelerden 
birbirleriyle haberlestikleri soylenen, aym zamanda veli 
olduklarma inamlan yedi kardesin tiirbelerinden biridir. Soylentiye 
gore, Arap Dede ve kardesleri Arabistan'dan gelmislerdir. Bunlarm 
yedisi de Allah dostu ve velidir. §arkisla'da sadece iig tanesinin adi 
bilinir ve anihr. Rivayete gore bu yedi kardes dede, yasadiklan 
donemde istihbarat gorevlileri olup birbirleri ile lsikla haberleserek 



335 Gokbel A. §arki§la Yoresinde Ziyaret Yerleri ile Ilgili Inan? ve 
Uygulamalar 

336 http://www 

337 Gokbel A 
Uygulamalar 



336 http://www.hardal.org/ 

337 Gokbel A. §arki§la Yoresinde Ziyaret Yerleri ile Ilgili Inane ve 



278 



Ipek Yolunun ve fevrenin giivenligini saglamak amaciyla zamanm 
hiikiimdarlari tarafmdan gorevlendirilen alperenlerdir. 

Hava radar istasyonuna ayrilan yer i9erisinde kalan Arap 
Dede tiirbesini yikmasi i9in, bir binbasi, yiizbasi ve emrindeki 
askerlerine emir verir. Yiizbasi ve askerler riirbeyi yikmak i?in 
giderler. Oraya bir cadir kurarlar. Aksam olunca yiizbasi ve diger 
askerler ^adira girdiklerinde Yedi Kardesler gelerek 9adin 
taslamaya baslarlar. Bundan rahatsiz olan yiizbasi, sabahleyin 
askerlerini de alarak yeniden §arkisla'ya doner, olanlan binbasiya 
anlatir. Binbasi buna inanmayarak bu sefer kendisi gider. Aksam 
oldugunda Yedi Kardesler yine gelerek 9adin taslamaya baslarlar. 
Binbasi sabaha kadar uyuyamaz. Sabah olunca riirbeyi 
yiktirmaktan vazge9er. 

Arap Dede, genel olarak 90cugu olmayanlar, herhangi bir 
dilekte bulunmak isteyenler ve kurban adayip da burada kesmek 
isteyen kimseler tarafmdan ziyaret edilmektedir. Ancak daha sonra 
radarm bu tepeye insa edilmesiyle ziyaretlerin giivenlik nedeniyle 
izne baglandigi belirtilmektedir. 

Kazancigin Karababa'nm kabri, §arkisla'nm kuzeyine 
diisen Turna Dagi'nda bulunmaktadir. Dagm yama9larmda ilgeye 
18 km. mesafede bulunan Kazancik koyii yer ahr. Kazancigin 
Karababa'nm Yedi Kardeslerden ikincisi olduguna inamlir 338 . Aym 
isimle bilinen baska Kara Baba ziyaretleri de oldugundan, burasi 
Kazancigin Karababa olarak bilinir. Yakmlarmda hi9bir ardi9 
agaci olmamasma ragmen Karababa'nm 9evresi ardi9 aga9lanyla 
doludur. Halk arasmda bu aga9lan bizzat Karababa'nm kendisinin 
diktigine, bu nedenle adi ge9en aga9lardan bir dal dahi 
koparanlarm baslarma biiyiik musibetler gelecegine inamlmaktadir. 
Anlatildigma gore, bir savas esnasmda buradaki aga9lar devrilmis, 



338 Gokbel A. §arki§la Yoresinde Ziyaret Yerleri ile Ilgili Inan9 ve 
Uygulamalar 

279 



taslar derelere yuvarlanmis, savas sona erdikten sonra ise bu taslar 
ve agaflar eski halini almistir. Bu yatirla ilgili baska bir rivayete 
gore ise, burada altm oldugunu diisiinen defmeciler birka9 defa 
altm aramak i9in tiirbenin etrafmdaki kaya parcalanm ve kazdiklan 
topragi ucurumdan asagiya atarlar. Bu sekilde aksama kadar 
9alistiktan sonra yorulup ertesi gun devam etmek iizere aynhrlar. 
Sabah geldiklerinde kazdiklan 9ukurun kapandigim asagiya 
attiklan kaya par9alarmm da tekrar yerine geldigini goriirler. 
Kazancigm Karababa'ya genellikle bayilanlar, cin 9arpanlar 
gotiirulur. Her hangi bir dilegi bulunanlarm da buraya 
geldiklerinden bahsedilir. Burada hasta olarak gelenlerin yatmasi 
i9in bir yer yapilmistir. Hasta buraya yatinhr. Uyanmcaya kadar 
kendi haline birakihr. Hasta, riiyasmda burada yatan zati goriirse 
sifa bulur. Aynca ziyaretin yanmdan akan suyun da ozel bir oneme 
sahip oldugu goriilmektedir. Burayi ziyaret igin gelen insanlar bu 
su ile abdest ahr ve mumkiinse banyo yapar. Hasta olup da buraya 
gelemeyenlere bu sudan goturiilerek sifa niyetine i9irilir. 

Il9eye 10 km. mesafede bulunan Kizilcakigla kasabasmda sol 
tarafa diisen tepenin yamacmdaki mahallede 119 yolun birlestigi 
yerde Bes Karde§ adi verilen bir sahis medfundur 339 . Tiirbe iir; 
yolun ortasmda kose basmda kerpi9ten yapilmis, iistii kiremit 9atili 
ve yaklasik iki metre yiiksekligindedir. Giineybati cephesinde bir 
kapisi vardir. Tiirbe 3x6 ebadmdadir. Zeminden 40-50 cm. asagida 
olup icine iki basamak merdivenle girilmektedir. Tiirbenin 
ortasmda lahid bulunmaktadir. Tiirbeye 9ekilmis olan elektrigin 
geceleri yandigi belirtilmektedir. Burada yatan kisinin kimligi 
konusunda bazilan onun Anadolu'nun fethi sirasmda buraya gelip 
sehit dustiigunii ve Kara Baba ile Ak Baba'nm kardesi oldugunu 
soylerken, bazilan bir kadm oldugundan bahsetmektedir. Rivayete 



339 Gokbel A. §arki§la Ydresinde Ziyaret Yerleri ile Ilgili Inane ve 
Uygulamalar 

280 



gore yatirm bulundugu yer onceden ahirmis. Ahinn sahibinin 
riiyasma giren biri, "Evladim ben hayvanlarm ayagimn altmda ve 
suyun ifinde kaldim, beni kurtar yoksa sizi rahatsiz ederim", 
demis. Bunun iizerine mezarm yen tespit edilmis ve daha sonra 
bugiinku haline getirilmistir. Adi gecen ziyaret yerine genellikle 
felcli hastalarm, focugu olmayanlarm ve agzi egilen kimselerin 
geldigi, sayet uyuyabilirse gelen hastamn belirli bir miiddet burada 
uyumasmm saglandigi, aksi takdirde dua ve niyazda bulunarak sifa 
istedigi belirtilmektedir. Aynca buraya ziyarete gelenlerden 
bazilarmm beraberlerinde getirdikleri bos bir ibrik ile bir bardagi 
tiirbeye biraktiklan, ertesi gun tekrar geldiklerinde ibriklerini dolu 
olarak bulduklan, bu su ile de abdest aldiklan anlatilmaktadir. 
Aksamdan sonra ortahgm kararmasmdan itibaren tiirbede yesil bir 
lsigm yandigi da soylenenler arasmdadir. 

Ziyaret adi verilen bu yer, Konalga Koyii'ne iki kilometre 
uzakhkta ve koyiin giineybati tarafmda bulunan bir tepenin 
iizerindedir. Yaklasik 30 m. eninde 70 m. uzunlugunda dikdortgen 
seklini andiran a^ik bir alandir. £evresi taslarla 9evrili olan bu 
alanda 119 tane yatir, uc tane de kuciik agaf vardir. Ziyarete 
gelenler bu aga^lara 9aput baglayarak dilek tutarlar. Aynca 
ziyaretin hemen simrlan dismda bir delikli tas bulunmaktadir ki 
ziyaretfiler bu tasm i9inden ge9ip 119 tane tas atarak dilek tutarlar. 
Yine yerden ku9iik taslar toplanarak kabrin taslan iizerine birakihr. 
§ayet birakilan bu taslar diismez de orada kahrsa dilegin kabul 
edilecegine isarettir. Burasi, basta Konalga olmak iizere gevre 
koyliilerin yagmur duasi i9in 9iktiklan bir yerdir. Anlatildigma 
gore fel9li olan hastalarm iyilesmesi, adanan adaklarm yerine 
getirilmesi ve aglayan 90cuklarm aglamasim durdurma gibi 9esitli 
amaclar icin de buraya gelinmektedir. 

Selman Baba'nm (7-1944) tiirbesi, ilgeye 27 km. mesafede 
bulunan Mescitli koyiindedir. Selman Baba, degisik zamanlarda 
ziyaret edilse de daha 90k Nevruz Bayrami'nda Emlek yoresi 

281 



koyliilerince ziyaret edilir. Anlatildigma gore, Selman Baba bir 
Bektasi dervisi olup daha once Hardal koyiinde halife baba olarak 
gorev yapmis, dergahmm kapatilmasmm ardmdan derhal Salih 
Niyazi Dedebaba'nm yanma gitmistir. Tekkeler kapatilir ve 
Hacibektas Dergahi kapisma kilidi vururken, son Dedebaba Salih 
Niyazi on iki halife baba'ya kisa ve anlamh olan su sozlerle veda 
eder 340 . "Basmrzm ^aresine bakm." On iki halife babadan 11911 Sar- 
kisla'nm Emlek koylerine gelir. Hakki Baba, Muhtar Baba, Selman 
Baba. Aslen Haci Bektas'h olan Selman Baba irsat gorevi icin 
Anadolu'ya 9ikar. Bir9ok yer gezer. Daha sonra Sarkisla'nm Kale 
koyiine gelir. Bir siire burada ikamet ettikten sonra Hardal 
koyii'ne, oradan da bugiin kabrinin bulundugu Mescit(li) Koyii'ne 
gelir ve bu koye yerlesir. Selman Baba koyliilere patates, sogan, 
turp, salatahk ve domates yetistirmeyi ogretir. Kisa siirede yorenin 
ileri gelenleri dergahta toplamr, tekke bir egitim merkezi durumuna 
gelir. Her gun sabahlara kadar dervislerine okur ve okuduklarmi 
tarti§irlar. Asik Veysel'in haftalarca Selman Baba ile sa- 
bahladiklanm Mescidi koyii yaslilan anlatir. A§ik Veysel'in 
Selman Baba ile iliskileri tasawuf siirlerinin olusumuna onciiluk 
yapar. 

Selman Baba'nm riirbesi koyiin mezarligmm i9inde olup iki 
bolumden olusmaktadir. Sandukanm bulundugu bolumun 
duvarmda on iki imamm resimlerinden bazilan asihdir. Mezar 
yerden bir metre yiikseklikte, bas kismi sankh ve iizeri yesil 
ortiilerle kaphdir. Sandukanm iizerinde yanmis mumlar goze 
carpar. Diger boliim ise gelen misafirlere yemek ve ikram yeri 
olarak kullamlmaktadir. Halk arasmda alim bir zat olarak bilinen 
Selman Baba, kendisini koy halkma adar ve hi9 evlenmez. 



340 http://www.mescitli.org/ 



282 



Keramet sahibi bir kisi olduguna inamlmaktadir. Hakkmda 
anlatilan bir menkibe soyledir. Bir ker;i siiriisii sahibi olan Selman 
Baba kegilerini otlatmak i^in goban tutar. Bir giin gobanlar bir 
araya gelerek Selman Baba'nm ke9ilerinden birini kesip yemek 
isterler. Tarn keciyi yatirip kesecekleri zaman bir simsek 9akar ve 
gobanlar korkarak kegiyi kesemezler. Birkac defa ayni isi yapmaya 
yeltenirlerse de basanh olamazlar. Aksamleyin coban hayvanlan 
koye getirdiginde Selman Baba cobana, "Keciyi kesip yemek 
istediniz ama kesemediniz degil mi?", der. Selman Baba'yi basta 
Kavak, Hardal, Kale, Sivrialan, Giiloren, Beyyurdu ve Sankaya 
olmak iizere diger 9evre koylerden insanlarm da ziyaretine geldigi 
goriiliir. Genellikle buraya focugu askere gidip de sag salim 
donmesini isteyenler, kismeti acilmamis kizlar, focugu olmayan 
kadmlar ve riiyalarmda Selman Baba'yi gorenler ziyaret 
etmektedir. 

Seme Baba, ilgeye 22 km. mesafede bulunan Sarag 
koyiinvin eteklerinde bulundugu Seme Dagi'mn iizerinde 
medfundur 341 . Kii9uk karde§inin de koyiin kenarmda yattigma 
inamlir. Bu bakimdan kardesi i9in toplama taslardan olu§turulmu§ 
sembolik bir mezar yeri yapilmistir. Anlatildigma gore Seme Baba 
ve kardesi Anadolu'nun fethi sirasmda burada sehit dii§en birer 
alperendir. Halk arasmdaki yaygm olan gorii§, Seme Baba'nm ve 
kardesinin Tiirklerin Anadolu'ya ilk geli§lerinde oncii kuvvet 
komutanlarmdan olduklan ve simdiki amlan yerlerde §ehit 
diistiikleridir. Bu sebeble Seme Baba, darda kalanlarm imdadma 
yetisen bir Alperen olarak goriilmektedir. Halk bu daga karsi 50k 
saygihdir. Oradaki agaflar asla kesilmez. Bunu yapan kendisini 
belalardan kurtaramaz. Insanlar, dua ettikleri vakit Seme Dagi'na 
doner ve ondan yardim isterler. Eskiden burada geceleri bir lsigm 
yandigi nesilden nesle anlatilir. Her yil haziran aymm ufiincu 



341 Kaya D. Sivas'ta Yatmakta Olan Horasan Merkezli Anadolu Erenleri 

283 



haftasinda Seme dagmda genis katihmla torenler yapilmaktadir. 
Seme Dagi'na yapilan bu ziyaret, Asik Veysel'i anma 
torenlerinden sonra o 9evrede diizenlenen en genis katilimh 
torenlerden birisidir 342 . Bu toren esnasmda her koylii kendi 
imkanlan o^iisiinde bir kurban kesip evinde ne varsa ortak sofraya 
sunmak i9in getirir. Getirilenlerin hepsi bir yerde toplamr. Kesilen 
kurbanlar yine ortak biiyiik kazanlarda pisirilir. Kurulan sofraya 
herkes imkanlan olcusiinde getirir, ancak ihtiyacma gore pay ahr. 
Biitiin bunlar koylulerin Seme'ye karsi hep beraber bir bore 
odemesi ve ondan bir yil boyunca koylerini korumasi i9in 
ger9eklestirdikleri torenlerdir. Bu torenlere Sara9 koyiinde 
yasayanlarm yam sira 9evre koyler ile ilge merkezinden de 
misafirlerin katildigi gozlenir. Hangi sebeble olursa olsun disandan 
gelen misafirlerin rahatsiz edilmemesi hususuna ozen gosterilir. 
§eme torenlerinde kurbanlar kesilip hazirlanan yemekler gelen 
davetlilere ikram edildikten sonra semah gosterileri sunulur, asiklar 
deyisler soyler. I9ki i9ilmez. Daha sonra yatir ziyaret edilir. Herkes 
dilekte bulunur. Hastalara iyilik, gurbete gidenlerin sag salim 
donmeleri, sevilen kiz ya da oglana kavusma istegi bulunulan 
dileklerin basmda gelir. En sonunda bir sonraki yilm daha iyi 
ge9mesi dilegiyle topluca dua edilerek torene son verilir. 

Muhtar Abdal'm (San Abdal) tekkesi, ilgeye 35 km. 
mesafede bulunan Saritekke Koyii'ndedir 343 . Koyiin kurucusu 
olarak kabul edilen Muhtar Abdal, bolge insam tarafmdan Can 
Abdal, Abdal Baba, Kazim Can ve Nazim Can'm kardesi olarak 
bilinir. Aynca Hiinkar Haci Bektas Veli'nin soyundan gelen bir 
veli kisi olduguna inanihr. Saritekke koyliilerince Muhtar Abdal'm 



342 Gokbel A. §arki§la Yoresinde Ziyaret Yerleri ile Ilgili Inan9 ve 
Uygulamalar 

343 Gokbel A. §arki§la Yoresinde Ziyaret Yerleri ile Ilgili Inanf ve 
Uygulamalar 

284 



mezan, ziyaret veya tekke diye anihr. Kabri, kubbelidir. Tiirbenin 
bitisigine cem evi yapilmis ve etrafi ihata duvan ile cevrilmistir. 
Tiirbe, yaklasik 65 metrekare. olup tiirbenin kuzeybati tarafmda 
giris kapismdan 16 metrekarelik antreye gegilir. Buradan da ikinci 
bir kapi ile sandukamn oldugu boliime girilir. Sandukanm oldugu 
yerde tek bir pencere olup zeminde kilim ve hahlar serili, odanm 
iicte birini kaplayan sandukanm basucunda sank ve yesil ortii, 
kenarmda tespih ve duvarda on iki imam resmi, agactan yapilmis 
topuz, ziyaret tasi olan yuvarlak bir tas ve "kiiher" ismi verilen 
elenmis toprak bulunmaktadir. Muhtar Abdal'i o bolge insam 
ziyaret ettigi gibi Tokat, Adana, Mersin ve Ankara gibi illerden de 
ziyaretciler gelmektedir. Fel9li olan hastalann iyi olmasi, sanhk 
hastahgma yakalananlarm tedavisi, her turlu adak adayip dilek 
dileme, cocugu olmayan kadmlarm cocuk sahibi olmasi, kismeti 
kapah olan kizlarm kismetlerinin acilmasi gibi sebeplerle ziyaretler 
yapihr. 

Hasta olan sahis veya herhangi bir dilegi olan kisi, Muhtar 
Abdal'a gelir, orada bulunan topuz ve ziyaret tasim sirtma ve 
gogsiine siirerek soyle der: "Muhtar Abdal derdimi, belami Kaf 
Dagi'mn arkasma atsm, Haci Bektas Veli ve Muhtar Abdal 
yardimcim olsun, Allah yardim etsin". Bu efsunlama isini hastaya 
refakatci olan sahis da yapabilir. Ayrica Santekke koyliileri 
tarafmdan kutsal giinlerde tiirbeye topluca gidilerek ziyaret edilir, 
tiirbenin bitisigindeki odada cem ayini yapihr. 

Beserek ve Giil Dede, ilgeye 34 km. mesafede bulunan 
Sivrialan Koyii'niin yaklasik 10 km. kuzey bati tarafmda bulunan 
ve birbirine smir iki ayn yer ismidir 344 . Sivrialan' in iist tarafmda 
bulunan ve ozellikle Sivrialan, Mescit, Beyyurdu, ve Hoyiik olmak 
iizere 9evre koyliilerce kutsal olarak goriilen bir dag vardir. Bu 



344 Gokbel A. §arki§la Yoresinde Ziyaret Yerleri ile Ilgili Inan9 ve 
Uygulamalar 

285 



dagm basmda bir tas yigim bulunmaktadir. Bolge insani burada bir 
yatirm olduguna inanmaktadir. Dagm eteginde 20-30 m. 
genisliginde bir gol (gukur) bulunur 345 . Bu golii ilkbaharda kar 
sulan beslemektedir. O 9evredeki koyliilerce bu goliin suyunun 
uyuz hastahgma iyi geldigine inamlmaktadir. Cobanlar ve hayvan 
sahipleri uyuz olan hayvanlarmi bu suda yikayip tedavi 
etmektedirler. Anlatildigma gore, Veysel Karani bu bolgeden 
gecerken develerini kaybeder. Daha sonra izini takip ederek onlan 
bu golde bulur. Hayretle, uyuz olan develerin hastahgmdan hi9bir 
iz kalmamis oldugunu goriir. iste o giinden itibaren bu mevkie, 
uyuz hastahgma sifa anlammda "Beserek" denmistir. Beserek 
deyince hem buradaki dag hem de dagm etegindeki gol 
anlasilmaktadir. 

Goliin basmdaki ardi? agaclarmm kutsalhgma, bunlardan bir 
yesil dal kesenin viicuduna kurt diisecegine inamhr. Anlatddigma 
gore, civardaki koyliilerden birisi, uyanlmasma ragmen bu 
agaflardan bazilanm kesmis. Kagmsma yiikleyip koye getirirken 
agaclardan kan sizdigi goriilmiis. Aradan 15 gun gecmeden bu 
sahis hastalamp yataga diismiis. Daha sonra viicudunda kurtlu 
yaralar olusmus, kurtulamayarak olmiis. 

Giil Dede ise, Beserek golumin yamnda bulunan bir 
ziyarettir. Onun veli ve dervis bir zat olduguna inamhr. Eski eser 
ve hazine arayicilan tarafindan Giil Dede'nin kabri kazihp talan 
edilmistir. Bugiin mezarm oldugu yerde tas yigmlan 
bulunmaktadir. 

Sivrialan sakinlerine gore, Asik Veysel goziinii kaybettigi 
zaman babasi telaslanarak Giil Dede'ye gidip bir kurban kesecegini 
ve Hizir'm gelip oglunun goziinii afacagmi soyler. Daha sonra 
oglu Veysel'i ve yakmlarmdan bazilanm da alarak Beserek ve Giil 



345 http://www.hardal.org/ 



286 



Dede'ye gider. Adak kurbanmi keserken yedi deve ile birlikte bir 
kervan gelir. Sofra hazirlamp buyunm yemege denildiginde 
bakarlar ki ortada ne kervan var, ne de kervancilar var. O zaman 
gelenin Hizir oldugu anlasilir. 

Beserek ve Gul Dedeye yapilan ziyaretler, adanan 
kurbanlarm burada kesilmesi, uyuz hastaligma yakalananlarm 
tedavisi ve focugu olmayan kadm ve erkeklerin focuk sahibi 
olmalan amaciyla yapilmaktadir. Uyuz hastaligma yakalamp da 
buraya gelemeyen hastalar igin Beserek'ten gotiiriilen bir miktar 
toprak su ile kanstinlarak famur haline getirilip uyuz olan yere 
suruliir 

Kiire Baba'nm mezarmm bulundugu tahmin edilen bolge, 
ilgeye 38 km. mesafede bulunan Yalam ile Can Abdal koyleri 
arasmda, Can Abdal koyiine yaklasik bes km. uzakhkta daghk bir 
yerdir 346 . Hayati ve kisiligi hakkmda bilgi yoktur. Kara Baba'nm 
kardesi oldugu soylenmektedir. Kiire Baba'nm yapilmis bir mezan 
olmayip orada sadece tas yigmlan vardir. Ormamn i9inde diizliik 
bir alanda bulunan mezar yerine kadar araba ile ulasmak 
mumkundiir. Can Abdal ve Yalam koyluleri tarafmdan Kiire 
Baba'nm mezarmm oldugu yer, dini amacla ziyaret edildigi gibi 
piknik yeri olarak da kullamlmaktadir. Kiire babamn mezan olarak 
kabul edilen yer, defmeciler tarafmdan kazilip tahrip edilmistir. 
Tas yigmi halinde bulunan mezarm etrafmda 9ah, 9am ve ardi? 
aga9lan bulunmaktadir. Orada bulunan ardic ve 9am aga9larma, 
ziyarete gelenler tarafmdan bez par9alan baglandigi goriiliir. 
Mezarm basmda bulunan 119 biiyiik ulu 9am agaci kutsal kabul 
edilir. Bir insanm iki kolu ile bu 9amlara sanlarak ellerini 
kavusturdugu takdirde dileginin yerine gelecegine inamlmaktadir. 



346 Gokbel A. §arki§la Yoresinde Ziyaret Yerleri ile Ilgili Inan9 ve 
Uygulamalar 

287 



Kiire Baba'da buz gibi suyu olan ve "siit oluk" adi verilen bir de 
cesme bulunmaktadir. Rivayete gore, eskiden persembeyi cumaya 
baglayan aksamlan bu cesmeden su yerine siit akarmis. Buranm 
degerini bilmeyen bir kadinin bazi pis elbiselerini bu cesmenin 
basmda yikamasi nedeniyle artik oluktan siit akmaz olmus. Basra 
Canakci, Gazi Koyii, Can Abdal ve Yalam olmak iizere cevre 
koylerden gelen insanlarm zaman zaman Kiire Baba'yi ziyaret 
ettikleri belirtilmektedir. Basi agriyan hastalar sifa bulmak icin ve 
adakta bulunmak isteyen ziyaretgiler buradaki agaclara bez parcasi 
baglayarak adak adarlar. Cocugu olmayan kadmlar 90cuk sahibi 
olmak icin ziyaret ederler. Burayi ziyarete gelen cocugu olmayan 
kadm yerden bir tas ahr, Kiire Baba'ya yapistinr veya siirer. O 
anda kadm "Cocugum oluyorsa olsun" diyerek niyet tutar. Kiire 
Baba'nm bulundugu yer, giizelligi ve siit oluk cesmesinin suyunun 
soguk ve tath olmasi sebebiyle piknik amaciyla ziyaret edilir. 
Koyliiler Kiire Baba oniinde hi9bir insanm yalan 
soyleyemeyecegine inanmaktadirlar. Bir insanm dogru soyleyip 
soylemedigini anlamak i9in Kiire Baba'nm tamkligma 
basvuruldugu goriiliir. Inanca gore Kiire Baba' dan fikan ates yalan 
soyleyen insanm yiiziinii yalarmis. 

§arkisla yoresinde kutsal olarak kabul edilen yedi kardesten 
birinin ilgeye 14 km. mesafede bulunan Osmanpinari koyii 
yakmlarmdaki Besparmak Dagi'nda yattigma inamlmaktadir. 
Rivayete gore, bir zaman §arkisla'da kurakhk olur. Bir tiirlii 
yagmur yagmaz. Kii^iik bir kiz 9ocugu bir riiya gorerek riiyasmda 
ciibbeli aksakalli bir ihtiyarm kendisine gelerek tiirbesinin 
bulundugu yeri gosterip kendisini ziyaret etmelerini istedigini, 
ancak bu sekilde yagmurun yagacagim belirttigini soyler. Bu 
kiiciik kizm anlattiklarma once kimse inanmak istemez. Fakat daha 
sonra birkac kisi de aym riiyayi gorerek kiiciik kizm dediklerinin 
dogru oldugunu soylerler. Yagmur duasma bu zatm bulundugu 
Besparmak Dagma cikmaya karar verirler. Halk toplamr ve 

288 



yagmur duasma cikihr. Gercekten de kuciik kizm ve ayni riiyayi 
gorenlerin dedikleri gibi yagmur yagmaya baslar. Bu olaydan sonra 
Besparmak Dagma yagmur duasi icin cikmak adet haline gelir. 



Ulas Evliyalan 

Evliya Celebi Seyahatname'sinde, "... Ulas Sivas Eyaletinin 
merkez sancagmda 150 akcahk kaza merkezidir. Bir Turkmen 
agasi idare eder. Hristiyan azmhgi da vardrr. 500 hane kasabadir. 
Memi Kethiida Camii, Siileyman Han devrinden kalmadir. Ulasta 2 
kervansaray, 2 imarethane, 1 kilise, 2 cami bulunmaktadir.", 
diyerek XVII.asrm ortalannda ilce hakkmda bilgi verir. Ulas'rn 
Cavdar koyiiniin dogusundaki (yakla§ik bir kilometre mesafede) 
han, Kapikaya-Ye§ildiyar kbyiinun batismda, yakla§ik iki km. 
mesafede bulunan "Kosiireli Han", Hacimirza ve Kara§ar 
koylerinin yakmmdaki "Selr;uk Han", gibi daha bircok tarihi han 
yerleri, Selcuklular ve Osmanlilar zamamnda kullamlan eski Halep 
yolu iizerinde bulunan islek yollarm iizerinde bina edilmistir 347 . Bu 
hanlar yaklasik 80 metre uzunlugunda ve 40 metre genisligindedir. 

Ula§ ilfesi ve koylerinde ya§ayan halk, Osmanhlar'm son 
donemlerde uyguladigi iskan te§ebbusiiyle Anadolu'nun 9e§itli 
yerlerinden ve bilhassa Dogu ve Giineydogu bolgeleri ile Kafkas 
bblgesinden gelerek veya bizzat devlet tarafmdan getirilerek iskan 
edilirler. 

Ulas i^esine, 93 harbi esnasmda ve sonrasmda savastan 
etkilenen insanlann dogudan batiya gocleri sonucunda ozellikle 
Kars, Agri, Mus, Erzurum yorelerinden gelen aileler yerlestirilir. 
Burada yasayan az sayidaki Hristiyan niifusu Ozellikle 



347 OZ M.A. Butun Yonleriyle Ula§ 



289 



Cumhuriyetin ilamndan sonra, basta Istanbul olmak iizere biiyiik 
kentlere gog ederler. 

£amdede'nin Kiipeli Baba ve Karacalar Tekkesi'ndeki zatm 
kardesi oldugu ileri surulur 348 . Mezarmm bulundugu mevkide 9am 
agaci oldugu i9in Qam Dede ismiyle amldigi soylenir. Buraya dilek 
ifin gidilir. Aynca gelinin ayagimn a9dmasi i9in ilk defa buraya 
veya Kiipeli Baba'ya gotiiriiliir. Ziyaretgiler kurban keser, agaca 
bez baglar, dilekte bulunurlar. 

Gezbel'in mezan, Tecer Dagi iizerinde il9eye uzakhgi 25 
km. mesafede bulunan ve eski adi Sert Mahmut olan Orenlice koyii 
arazisi i9indeki Gezbel diye adlandinlan ge9idin iizerindedir. 
Horasan'dan gelmis ve gayrimuslimlerle yapilan savasta, burada 
sehit olmustur, diye anlatdir. Eren Baba yorgun argm Tecer Dagma 
kadar gelmis ve orada uyumustur. Uyandigmda dagm ortadan 
yanldigim gormiis. Orayi mekan tutup gelene ge9ene yol 
gostermistir. Anlatddigma gore, iki Musluman ordunun 
savasmasma tahammiil edemez, gozlerini kapar ve giinlerce aglar. 
Agladigi yerde gozyasi seli Tecer dagmda bir su kaynagi olup 
asagilara dogru akmaya baslar. Binlerce koyunun yiiniinu buraya 
tikayarak suyun akmasim engeller. Ancak su, bu defa Tutmag koyii 
arazisinden 9ikar. Bu suya Ireyse Pman denir. Yore halki 
tarafmdan kutsal saydan bu suya giren bmpok cilt hastasi sifa bulur. 
Suyun 9iktigi magaramn i9inden sesler gelir ve duvarmdan da 
damla damla sular dokuliir. Bu damlalar halkm inancma gore Eren 
Baba'nm gozyaslandir. Mezan, bugiin eski onemini kaybetmistir. 

Hiiseyin Dede, ilceye 22 km. mesafede bulunan (^evirme 
koyii mezarhgmda yatmaktadir. Horasan'dan geldigi rivayet 
edilmekte olup siilalesi Arapogullan olarak bilinir. 

Tanyu, Sivas'a iig saadik bir mesafede, golak, kotiiriim ve 
fel9lilerin, cine 9arpildigma inananlarm goturiildiigu Karacalar 



348 Kaya D. Sivas'ta Yatmakta Olan Horasan Merkezli Anadolu Erenleri 

290 



Tekkesi 'nden soz eder . Burada "devletlinin yamnda 
yatinldigY'm, "yan uyku halinde iken ak sakalh biri"sinin gelerek 
119 defa hastanm sirtmi oksadigmi, "biiyiik postu alayim da kii9uk 
sirtma orteyim" dedigini, sonra hastanm "ben yuriiyorum" diye 
bagirdigmi ve kapiyi a9tiklarmda, hastanm yuriidiigiiniin 
goruldugiinii nakleder. Kaya, Ulas i^esindeki Kiipeli Baba ve (Jam 
Dede'nin Karacalar Tekkesindeki zatm kardesi oldugunun ileri 
suruldugiinii kaydeder 350 . Burada yatan zatm asil adi Mehmet'tir. 
Tekke koyii yakmlarmdaki tekkeye "Karacalar Tekkesi" denilir. 
Buraya sinir, fel9 hastalan getirilir. Kurban kesilir. Fakir kimseler 
ise tekke bek9ilerine para veya esyalar verirler. Bir gece orada 
kahmr. Allah' a hamd ii senalarda buhmurlar. Ertesi gun aynhrlar. 

Metin Bozkus Sivas-Ulas Yoresindeki Aleviler hakkmda 
bilgi verirken bunlarm, Siinni bir koy olan Giimiistepe (Seyh 
Derdiyar) koyiinde bulunan ve cami avlusundaki "Karacalar 
Tekkesi" denen tiirbeye, hastalarmi gotiirdiiklerini, bunlan orada 
yatirdiklanni, iyilestikten sonra da buraya kurban kestiklerini ve 
buraya 9evre Siinni koylerden de gelen oldugunu yazmaktadir. 

Gumu§pinar koyii, Ulas il9esinin giineyinde yer ahr ve ilfe 
merkezine 10 km. uzakhktadir 351 . Koyiin ismi, onceki yillarda 
Seyhler Diyan, Tekke, Karacalar Tekkesi iken sonradan 
degistirilerek devlet tarafindan "Giimiispmar" adi verilir. Bunun 
dismda koyiin, yorede en 90k bilinen adi "Karacalar Tekkesi" 
olmakla birlikte "Seyhler Diyan" ve "Derecik Agih" isimleri de 
vardir. 

Karacalar Tekkesi admi almasiyla ilgili soyle bir rivayet 
anlatihr. Ulas'a bagh Karacalar koyiinden yaklasik 150-200 sene 



349 Tanyu H. Ankara ve (Jevresinde Adak ve Adak Yerieri. Ankara 
Universitesi Basimevi. 1967 

350 



351 



Kaya D. Sivas'ta Yatmakta Olan Horasan Merkezli Anadolu Erenleri 
OZ MA. Butun Yonleriyle Ula§ 

291 



once birkac kisi gelerek bu koye yerlesirler. Buraya goc edenlerden 
dolayi bu koye "Karacalar" denmistir. Gumiispmar Koyii'nde bir 
tiirbe bulunmaktadir. Bu nedenle koye eskiden "Karacalar 
Tekkesi" adi verilmistir. 

§eyhler Diyan ismi konmasi hakkmdaki rivayet ise soyledir: 
Bu koyde tarihi belli olmayan bir devirde devlet tarafmdan bir 
medrese yapilarak etrafmda bulunan 12 koyiin osiirii (geliri) 
medresenin ihtiyaclan icin gelir olarak verilir. Bu medreseden 
mezun olan alimlerin cokluguna nisbetle koye "§eyhler Diyan" 
denmistir. 

Hubyar'm torunu Mustafa'nm oglu Derdiyar'm mezan 
konusunda Hubyarlilarm gosterdigi adres Sivas-Ulas-(Karacalar) 
Gumiistepe (Gumiispmar olmah) koyiidiir 352 . Koyiin isminin 
eskilerde §eyh Derdiyar oldugu biitiin koyliiler tarafmdan 
bilinmektedir. Anlatilan rivayetlerde §eyh Derdiyar'm ce§itli 
kerametlere sahip ermi§ bir ki§i oldugu belirtilmektedir. Koyliiler 
§eyh Derdiyar'm kimligi ve Hubyar'la baglantisi konusunda 
herhangi bir bilgiye sahip degildir 353 . Koyiin icinde Cami 
avlusunda bir tiirbe bulunmaktadir. Bu tiirbenin §eyh Mehmet 
isimli bir kisiye ait oldugu soylenmektedir. Derdiyar'm diger bir 
isminin Mehmet oldugu da soylenir. Tiirbe iizerindeki mermerde 
bu isim yazilmistir. Fakat tiirbenin ne zaman yapildigi konusunda 
bir bilgi yoktur. Bu tiirbenin cevrede bulunan Alevi-Siinni insanlar 
tarafmdan ziyaret edildigi, ozellikle 90cugu olmayanlarm burayi 
ziyaret ettikleri anlatihr. 

Horasan evliyalarmdan olup yedi kardesin mezarlarmm da 
cevrenin degisik yorelerinde bulundugu, §eyh Mehmet'in bir sefer 
sirasmda bu koyde cobanhk yaptigi ve burada vefat ettigi, 
saghgmda fesitli kerametler gostermis oldugu rivayet edilir. 



352 http://www.hubyar.net/ 

353 Durma A. Evliyalar §ehri Tokat 



292 



Bununla birlikte, herhangi bir kitabesi olmayan Mehmet Dede 
tiirbesinin, Yavuz Sultan Selim zamanmda, ttirbe, medrese, ve 
9esme olarak yapildigi soylenir 354 . Bugiin ise, medrese ve o 
caminin enkazi bile kalmamis taslan ev yapimmda kullamlmistir. 
Mezarm etrafmda baska sahislarm mezarlan da vardir. Eskiden 
etrafmda agaf oymadan yapilmis bir mekan var iken, bu simdi 
yoktur. Ttirbeye akli dengesi bozuk olanlar, sara hastalan, fel9 
gegirenler gelmektedir. Bu hastalarm sifa bulduklan ifade edilir. 
Abdest almmasmi miiteakip iki rekat namazdan sonra, dua edilip 
dilekte bulunulur. Hali vakti iyi olanlar, burada koyun veya inek 
keserek fakirlere ve koy halkma dagitirlar. Anlatildigma gore, 
Yavuz Sultan Selim Misir ve Bagdat seferlerine giderken, bugiinkii 
Yenikarahisar ve Gtimtispmar koyleri arasmdaki diiz ovada 
dinlenmek istemis ve orada otag kurmustur. Kendisine Seyh 
Mehmet Dede'den bahsedilince, tig altm gondererek Dede'yi 
huzuruna faginr. Elfi geldiginde Dede bahce bellemektedir. Bu 
esnada elciye bah_9edeki her §ey altm olarak gozukiir. El^i 
utancmdan o tic altmi veremez ve sadece, "Padi§ah sizi 9aginyor", 
der. Seyh Mehmet Dede de bahsetmedigi 119 altmi 90cuklan i9in 
harcamasim soyler. El9i hayrete dti§er. Dede, El9i'ye "sen git ben 
de arkandan geliyorum" der. El9i padi§ahm yanma gelince 
Dede'nin oraya kendisinden once gelmi§ oldugunu gortir ve hayret 
i9inde kahr. Bu arada padisah ve Dede iki salatahk tohumu dikip 
baslarma birer bek9i koyarlar. Padi§ah seferden donerken bakarlar 
ki, Dede'nin ektigi meyve verirken padi§ahm ektigi hentiz 9i9ek 
a9maktadir. Bunun tizerine padi§ah bu koylerin 6§tirtintin % 1 0'unu 
bu koye baglar, medrese cami ve 9esme yaptinr. Ttirbe, yilda 
2.000-2.300 kisi tarafmdan ziyaret edilir. 



354 Kalafat Y.Diyanet I§leri Ba§kanhgina Gore Horasan Eri Olarak Bilinen 
Anadolu Yatirlan 

293 



Il9eye 15 km. uzakhktaki Hacimirza'da biri koyiin i9inde 
digeri Sinkh tepesinin basmda olmak iizere iki tiirbe 
bulunmaktadir. Koyiin giineyinde Kabak Tepe, dogusunda Sinkh 
olarak adlandinlan ve zirvesinde evliya mezarhgi olan Evliya 
Pman yer alir 355 . 

Tecer Baba, Tecer daginin etegindeki Tathcak gozesinin 
yamndaki tiirbede yatmaktadir. Horasan'dan buraya gelip 
yerlesmis bir Allah dostudur. Gozenin suyunun soguk ve tatli 
oldugundan dolayi buraya Tathcak denmistir. Suyun yanmda bir 
agaf bulunmaktadir ve Tecer Baba'yi ziyarete gelenler agaca dilek 
dileyip bez baglarlar. 

Il9eye 30 km. mesafede bulunan §enyurt koyiiniin 
kuzeyinde, Tecer daginin giineyinde "Omer Osman Devletli" 
admda evliya oldugu rivayet edilen bir zatm tiirbesi 
bulunmaktadir 356 . §enyurt koyiiniin giineyinde yaklasik bir 
kilometre mesafede AH Baba ismi verilen ve bir veli oldugu 
rivayet edilen bir tiirbe daha vardir. Bu iki zatm kardes oldugu 
soylenmektedir. Koyde Hamzalar Oymaginin dedeleri oldugu 
belirtilen §eyh Mehmed isminde bir zatm tiirbesi bulunmaktadir. 
Bu zat 1890-1980 yillan arasmda ya§ami§tir. §eyh Mehmed' e ait 
bir takim menkibeler anlatilmaktadir. Koyde uzun siire dini 
konularda halki egiten ve keramet ehli oldugu belirtilen Siileyman 
Hafiz, Topal Hoca, Omer Hoca, Bekir Karaca, Yozgath Ahmed 
Hoca, Haci Mehmed Koctiirk, Hicabi Ayranci, Cafer Hoca, Murat 
Giiveg gibi §ahislar §enyurt koyii camiinde imamhk yapmislardir. 

tig kardes (bazilarma gore be§ kardes) Horasan'dan yola 
9ikar, daglan takip ederek Tecer dagma kadar gelirler. Burada 
dagm sona erdigini goriip her biri bir tarafa tas atar. Birinin tasi 
Tekke (yeni adiyla Giimiispmar koyiinde Davutlu Dede 



355 http://www.hacimirza.com/ 

356 OZ M.A.Butun Yonleriyle Ula§ 



294 



yatmaktadir) koyii yakmlarma, biri Aciyurt koyii'ne iig km.lik 
mesafeye (veya bu kardesin adi Arap Dede olup bugiin Sarkisla'da 
Arap Dede denilen mevkide yatmaktadir), otekininki ise, Kiipeli 
koyii simrlan i9ine diiser. Kiipeli Baba'nm attigi tas, "At olugu" 
ismi ile tanman 9esmenin karsismda ve yolun bitisigindedir. Tasm 
1 00 metre yukansmda Aciyurt-Kiipeli koyii simrmda yatmaktadir. 
Bugiin Kiipeli-Aciyurt koyii yolu o mevkiden gecirildigi icin mezar 
tamamen yok olmustur. Eskiden buraya dilek i9in gelindigi 
anlatihr. 

1624'te kurulmus oldugu ileri siiriilen koy, adim Kiipeli 
Dede yatirmdan ahr 357 . Yakm tarihlere kadar bayramlarda ve 
miibarek giinlerde dolup tasan Kiipelibaba (Ziyaret) kabri 1630'lu 
yillarda Sinkhoglu Ahmet Aga tarafmdan tiirbe haline getirilir ve 
uzun yillar korunur. Sinkhogullan ise Oguz Tiirkleri'nin Dodurga 
boyuna dayanir. Kiipeli koyiine ilk yerlesen Sinkhogullan Soyadi 
Kanunu ile bugiin Kofyigit olarak amhr. 

Il9eye 20 km. mesafede bulunan Baharozii koyiiniin 
"Diigniik Kaya" adh mmtikasmda onceden ziyaret yeri olarak 
kabul edilen ve burada adak kurbanlarm kesildigi ve dileklerin 
tutulmus oldugu ziyaret adi verilen bir yer bulunmaktadir. 
Anlatildigma gore, burada eski donemlerde yapilan bir savas 
esnasmda sehit diisen Miisliiman askerlerin mezarlan bulunmakta 
ve buraya 'diisek' adi verilmektedir. 

Il9eye 41 km. mesafede bulunan Gune§li koyiiniin iist 
kismmda Karatepe mevkiinde eskiden beri ziyaret olarak kabul 
edilen bir yer vardir. Ayrica koyiin giineyinde yer alan Yilanh 
dagmm en yiiksek tepesinde "At oluk" mevkiinde battal Gazi 
doneminde sehit olmus bir miisliiman askerin mezarmm bulundugu 
iddia edilmekte ve eskiden beri burasi yore halkmca ziyaret yeri 
olarak kabul edilmektedir. Hatta burasim kaldirmak istediklerinde, 



357 http://tr.wikipedia.org/ 



295 



bunu yapmak isteyenlerin gaipten tasa tutulduklarmi koyiin 
yashlan anlatmaktadirlar. Bu olay iizerine koy halki buraya bir 
tiirbe yaparak orayi ziyaret yeri haline getirirler. 



Yildizeli Evliyalan 

Evliya Celebi, Seyahatname'sinde Yildizeli'nin kurulus 
yillarmda evlerin kiremit ile ortulii, hamn 100 at alacak kadar 
biiyiik oldugunu, hanm oniindeki caddenin sagmda ve solunda 40- 
50 diikkanm var oldugunu; ayrica hamn Sivas kapisi yoniinde 
"Hindi Baba" admda bir de ziyaretgahm bulundugunu 
belirtmektedir 358 . IV. Murat'in Bagdat Seferi sirasinda ordunun 
konaklamasi icin kurulan ve eski adi ile "Yenihan" yeni adi ile 
"Yildizeli" olan yerlesim yeri, 1650-1874 yillan arasmda bucak 
olarak Sivas iline bagh kalmis, 1875 yilmda da ayni ile bagh olarak 
ilce yapilmistrr. life oldugu yillarda Yildizeli'ne bagh 10 nahiye ve 
15 koy oldugu bilinmektedir. life belli tarihlerde yurdun degisik 
yorelerinden goc ahr. 1877-1878 Osmanh-Rus Savasi sirasmda 
Rus zulmiinden kafarak Anadolu iflerine go? eden Kars halkmdan 
bir bolumii Yildizeli ve cevresine yerlesir. 1915 yilmda donemin 
Sivas Valisi Muammer Bey zamamnda ilfe merkezine bir okul 
yaptinhr. 

Istiklal Savasi oncesinde tahminen elli yaslarmda olan ve adi 
bilinmeyen bir kisi, ilfeye gelir 359 . ismi bilinmedigi ve herkese 
"Guguk!" diye seslendigi ifin kendisine bu isim verilir. Guguk 
Baba'nm saghginda ilfe halki, ihtiyaflarmi 5evre koylerden ve 
ilfeden ge?en kervanlardan saglarmis. ihtiya9larm tarn olarak 
karsilanamadigi giinlerde Guguk Baba, giir; durumda kalan 



358 http://www.yildizeli.gov.tr/ 



359 Ozen K. Sivas Efsaneleri 



296 



insanlarm yardimma kosar ve olaganiistii kerametler gostererek 
ihtiya9lan karsilarmis. Anlatildigma gore bir gun lambamn gazi 
biter. Guguk Baba da: "Verin Guguk, ben gaz doldurayim." der. 
Cesmeden lambaya su doldurur ve getirip yakar. Bu kisi oldiikten 
sonra kerametlerinin daha da arttigma inanihr. 

Er Asian Tekkesi, ilgeye 47 km. mesafede bulunan 
Giineykaya beldesindedir 360 . Turbede biri Er Aslan'a digeri 
hammma ait olmak iizere iki kabir bulunmaktadir. Menkibeye gore 
Er Asian, Haci Bektas Veli'yi ziyarete giderken bir aslana biner, 
yilam da kamci olarak kullamr. Haci Bektas Veli de kuru bir 
duvara binerek Er Asian' in oniinii keser. Hatasim anlayan Er 
Asian, oziir diler. Haci Bektas Veli de Er Aslan'a nasip vererek 
onu Corum yoresine gonderir. Er Asian, bir miiddet sonra buradan 
aynhr ve Sivas topraklanna gecer, Yildizeli'nin Aslandogmus 
koyiine gelir. Bu koyde fazla kalmaz, Giineykaya koyiine gelip 
yerlesir. Burada bir tekke afar. Kendisinin olumiinden sonra oglu 
Seyyit Halil, onun oliimunden sonra Seyyit Ibrahim ve Seyyit Ali 
tekkeye hizmet eder. Er Aslan'a Haci Bektas Veli tarafmdan atilan 
nasip olarak bilinen "Oksiik" admdaki tas, 1.5 metre uzunlugunda 
yanm metre fapmda, yanm ton agirligmda silindire benzeyen bir 
tastir. Anlatildigma gore bu tas, zamanm Sivas valisi tarafmdan 
Sivas'a getirilmis, getirildigi gece eski yerine donmiistur. Yore 
halkmm inancma gore Er Aslan'm asil adi 'Seyyit Mahmut 
Hayram'dir. Bu arada, Aksehir'deki muhtesem tiirbesinde medfun 
bulunan ve 1269' da vefat eden bir diger Seyyid Mahmud 
Hayrani'yi not etmek yerinde olacaktir 361 . Er Asian Ehl-i Beyt 
soyundan gelmektedir. Babasmm adi Mesut'tur. Egitimini 
Horasan'da bitirdikten sonra Anadolu'ya gelmistir. Ilk zamanlar 



360 Ozen K. Sivas Efsaneleri 



361 Seyyid Mahmud-i Hayrani Tiirbesi, Yekta Demiralp, TDV Islam 
Ansiklopedisi 

297 



Tunceli civarma yerlesmistir. Tiirbe, erkek 9ocuk isteyenler ve bas 
agnsi 9ekenler tarafmdan ziyaret edilir. 

Akbaba, Kevgiir Baba ve Kiire Baba 119 kardes olup 
Horasan'dan Tokat'm Artova il9esine gelirler 362 . Burada U9 ayn 
yere tas atarlar. Akbaba'mn attigi tas Akpinar koyiiniin 10 km. 
kuzeybatisma diiser. 

Il9eye 6 1 km. mesafede bulunan Akkoca koyiinde yatan ve 
koyiin ismini aldigi Akkoca Sultan'm Anadolu'ya, Horasan'dan 
U9 kardes ve bir arkadasiyla birlikte gelmis oldugu anlatihr 363 . 
Kendisi bugiin medfun bulundugu Akkoca koyiinii, kardesinin biri 
Zile'yi, digeri Sapogul'u, arkadasi da Karalar koyiinii mekan tutar. 

Menkibeye gore, Akkoca, koyiin ileri gelen insanlarmdan 
biriymis 364 . Herkes onun ermi§ oldugunu dii§iiniirmii§. Ne var ki, 
koyde tarim ve hayvancihkla ugra§an Akkoca'mn hammi, asik 
surath, aksi, 90k inat9i, misafirden hoslanmayan biriymis. Akkoca 
bir giin tarlaya bur9ak yolmaya gitmis. O sirada Haci Bekta§ Veli, 
miirideri ile koyiin yakmlarmdan ge9mekteymi§. Hiinkar, Akkoca 
Sultan'i ziyaret etmek istedigini soylemis. Miiritler Akkoca 
Sultan'm evine bir kisi gondermi§ler. Eve giden dervi§, Akkoca 
Sultan'm kansma durumu anlatmis. Akkoca Sultan'm karisi eve 
misafir istemedigi i9in, Akkoca'mn tarlada oldugunu soylemis ve, 
"Gidin, orada goriin!", demis. Haci Bektas Veli, Akkoca'mn 
9ahstigi tarlaya gitmis. Onu bur9ak yolarken gormiis. Sohbete 
baslamislar. Haci Bektas Veli, "Bu kadar bur9agi yolmak sana zor 
gelir. Ben bir dua edeyim, siz amin deyin. Burgaklar yolunur, 
toplamr, yigihr.", demis. Sonra da Haci Bektas Veli dua etmis, 
yamndakiler amin demis. Bur9aklar yolunmus, toplanmis, yigm 
olmus. Biraz daha konusmuslar. Akkoca mahcup olmus. "Pirim, 



362 Kaya D. Sivas'ta Yatmakta Olan Horasan Merkezli Anadolu Erenleri 

363 Kaya D. Sivas'ta Yatmakta Olan Horasan Merkezli Anadolu Erenleri 

364 Ozen K. Sivas Efsaneleri 

298 



ben alnimm teriyle cahsayim, bur9aklan yolayim", demis. Haci 
Bektas Veli tekrar dua etmis. Yanmdakiler de amin demisler, tarla 
eski haline gelmis. Akkoca, misafirleri evine goturmiis. Kansi 
misafirlere saygisiz davranmis, onlan iceri almamis. Akkoca 
Sultan' a, "Eger beni sirtma alip evi siipurttiirursen, konuklan eve 
alinm." demis. Akkoca Sultan, mecburen kabul etmis. Kadmi 
sirtma almis. Tarn bu sirada evin penceresine bir guvercin konmus 
ve asagi inip dile gelmis. Bu durumu sormus. Adam, olani biteni 
anlatmis. O anda guvercin kanatlarmi sallamis ve Haci Bektas 
Veli'ye donusmiis. Haci Bektas Veli, kadma, "Hay tas kesilesin!", 
demis. Kadm simsiyah bir tas halini almis. Koyde Akkoca 
Sultan' in tiirbesinde bir de kansmm sandukasi vardir. Sanduka 
biraz tahrip edilmis olsa da kadm sekline benzetilir. 

Hasan Efendi (1896-1973) ilgeye 48 km. mesafede bulunan 
Ba^koy'de medfiin bulunmaktadir 365 . Annesi ismet Ana, babasi ise 
Kureysan Ocagmdan Kamber Dede'dir 366 . 51. gobekten Hz Ali'ye 
dayamr. Devrinin ortaokulundan mezun olan Hasan Efendi 
egitmenlik yapar. Tunceli'nin Ovacik ilcesinde Sah Ahmet 
ocagmdan el aldigi bilinmektedir. Gen9lik yillarmdan itibaren 
kendini tasawufi alanda yetistiren Hasan Efendi zahir ve batm 
ilimleri alamnda devrinin onemli seyitleri arasmda yer ahr. Halil 
Oztoprak ve Asik Veysel gibi simalarla sohbetler diizenlemis ve 
Noksani Baba'nm nefeslerine nazireler yazmistir. Bir nefesinde 21 
yasmda evlendigini soylemektedir Hasan Efendi'nin esi Elif 



365 http://www.baskoyluhasanefendi.net/ 



366 Anlatildigma gore Haci Kurey§, Seyyid Mahmut Hayrani'nin soyundan 
gelmektedir. Diizgiin Baba da Haci Kureys'in tek ogludur. Tunceli'deki 
ocak Mazgirt kazasinin Diizgiin Baba Dagi civanndaki Biiyiik 
koyiindedir. Rivayete gore Mogol istilasiyla baslayan gdf sirasinda Haci 
Kureys, Horasan'dan cikarak Nizip'in Milelis Koyii'ne gelmis, burada 
Hakk'a yiiriimii^ ve koy civanndaki Zarar mevkiine defnedilmistir. Halk 
tarafindan Kureysan Ocagi Dedeleri ruh hastahklanna sifa bulmak 
amaciyla ziyaret edilmektedirler. 

299 



anadan 11 cocugu diinyaya gelir. Biitiin yavrularmi 90cuk yasta 
kaybeden Hasan Efendi bu durumu bir nefesinde soyle dile 
getirmektedir. 

Millet kulagmiza koyun soziimii 

Size baglamisim dogru oziimii 

Kurban verdim oglum ile kizimi 

Yaziyi yazm mezarim kaybolmasm. 

Biitiin evlatlarmi kaybeden Hasan Efendi kardesinin oglu 
Kamber Dede'yi kendisine evlat edinerek kendisinden sonra 
Kamber (Aga) Dede'ye el vermistir. Daha 24 yasmdan itibaren bu 
fena miilkiiniin zevki sefasmdan el etek cekerek kendini Hakka 
adamistir. Diizgiin Baba, Biiyiik £esme ve Agir (Aygir) golii 
ziyaretlerinde aylarca yaz kis demeden hizmet eder. Ehl-i Beyt 
muhiplerini tek tek, koy koy gezerek ziyaret eder. Fakirlerin, 
yoksullarm ve yardima muhtac durumda olanlann elinden tutar. 
Sevenleri tarafmdan kendisine verilenleri muhta9 durumda 
olanlarla paylasir, ve bunu da tarn bir gizlilik i9erisinde yapar. 

1950 de Hacc'a giden Hasan Efendi'nin bu seyahat 
esnasmda beraberinde giden Siinniler dahil, yol arkadaslan 
gosterdigi ^esitli kerametleri dilden dile anlatmaktadir. 

Menkibeye gore, Kevgiir Baba'nm tasi il9eye 37 
km.mesafede bulunan Yoklaya (eski adi Qakxaz) koyiiniin dokuz 
km. uzagmda rakimi 1 000 m. olan bir tepeye diiser ve Kevgir Baba 
da buraya gelir 367 . Tepede tek kath iki odah bir bina vardir ve 
Kevgiir Baba bu binamn ifinde yatmaktadir. Mezar yaklasik uc 
metre uzunlugunda iki metre genisliginde, etrafi mermer siitunla 
fevrili iizeri toprakla kapatilmis durumdadir. Uzerinde yesil renkli 
ortiiler vardir. Kabir, iki odah bir binamn igerisindedir. Odalardan 
birinde mezar bulunmakta, digeri ise sergiler ve minderler serilmis, 



367 Kaya D. Sivas'ta Yatmakta Olan Horasan Merkezli Anadolu Erenleri 

300 



oturulup ibadet edilebilecek durumdadir. Binanm bahfesinde 
kavak ve ardi? agaflan ile bir havuz, bir 9esme vardir. 

Mezarm yerinin tespiti konusunda birbirine benzer iki 
rivayet vardir 368 . Birincisine gore, bundan senelerce once Tokat'm 
Zile kazasmdan Tahsildar Mehmet Efendi isminde bir zat 
riiyasmda Kevgir Baba'yi goriir. Kevgir Baba kendisine soyle der: 
"Ben batakhklar igerisindeyim. Gel beni kurtar." Bu istek iizerine 
Mehmet Efendi sora sora gelerek £akraz koyiinii bulur. Riiyasmda 
gordiigii tepeye 9ikar. Oradaki batakhgi kazdinr. i9inde bir elinde 
kili9 ve sag goziinden ok yarasi almis sari sakalli muhterem bir kisi 
bulur. Batakliktan yaklasik on adim iistiinde kazilan bir mezara 
aynen konur ve kabrin etrafi betonla 9evrilir. Sonra oradaki 
batakhk goze (kaynak) haline getirilir. Ikinci rivayete gore, Tokat 
iline bagh Artova il9esinde yasayan gen9 bir kiz riiyasmda 
buradaki batakhkta elinde kihci olan birini yatar vaziyette goriir. 
Bu kisi gen9 kiza; "Gel beni kurtar, beni suyun iizerine gikar ve 
mezarimi yaptir." der. Bunun iizerine gen9 kiz £akraz koyiine 
gelir, durumu koyliilere anlattiktan sonra koyliilerle beraber riiyada 
gordiigii tepeye 9ikarlar. Kazilar neticesinde Kevgir Baba diye 
bilinen evliyamn tabut seklindeki muhafazasi bulunur. Bu 
muhafaza a9ildigmda taze kamn aktigi ve cesedin hala yeni vefat 
etmis sekilde oldugu goriiliir. Kizm riiyasmda gordiigii gibi elinde 
kihci olan birisi suyun i9inde yatmaktadir. Kihcim elinden almaya 
9alisirlar ama kihci birakmaz. Sonra i9lerinden birisi, "Ey 
Miibarek! Kihcim tekrar verecegiz", deyince kihci birakir. Mevta, 
eski yerinin biraz iist tarafma kihci ile beraber defnedilir. Daha 
sonra gen9 kizm babasi Kevgir Baba'nm mezarmi yaptinr. 

Kevgir Baba, her ne kadar Yildizeli il9esine bagh Yolkaya 
koyii yakmlarmda ise de sadece Yildizeli ve 9evresindeki koylerin 
halki degil, aym zamanda Sarkisla il9esine bagh 9esitli koylerden 



368 Ozen K. Sivas Efsaneleri 



301 



de birgok insan gelip Kevgir Baba'yi ziyaret etmektedir. Gece 
riiyasmda aglayan focuklar buraya goturuliir. Kabrin yanma boylu 
boyunca yatinhp dua edilir. Topragmdan birazcik almarak bir 
muska seklinde yapihp 90cugun boynuna asihr. Askere giden 
gentler, gitmeden bir gun once Kevgir Baba'yi ziyaret edip dua ve 
niyazda bulunduktan sonra, oradan aldiklan topragi muska 
seklinde sanp boyunlarma asarlar. Cocugu olmayan kadmlar, 
90cuk sahibi olmak icin Kevgir Baba'yi ziyaret ederler. Kabrin 
yanmda bir gece yattiktan sonra, beraberlerinde kabirden bir avur; 
toprak alarak donerler. Bu topragm bir kismmi on iki gun 
yemeklerine katarak yerler, bir kismmi da muska sekline getirerek 
boyunlarma asarlar. Aynca, Kevgir Baba'yi sarasi olanlar, 
viicudunun herhangi bir yeri tutmayip uyusanlar, sevdigine 
kavusmak isteyenler ve cocugu gee yuriiyup dili peltek olanlarm 
ziyaret ettikleri ve ondan yardim isteyip dua ve niyazda 
bulunduklan, oradaki sudan da sifa niyetiyle ictikleri nakledilir. 

Diger taraftan Kevgiir Baba'nm Yedi Kardesler'den birisi 
oldugu soylenir. 

Kiire Baba'nm Artova'dan attigi tas il9eye 32 km. mesafede 
bulunan Davulalan koyiinun 15 km. batismdaki 1100 m. 
yiikseklikteki kayahklara diiser. Kiire Baba da oraya gelir. Burada 
yattigi soylenmekle beraber kabrinin yeri belli degildir. Eskiden 
persembe giinleri bu kayahklarda bir lsigm yamp sondiigu rivayet 
edilir. 

Seyit Baba, Yildizeli'nin il9eye 24 km. mesafede bulunan 
ve eski ismi Salavat olan Erenler koyiinde yatmaktadir. 
Horasan'dan 119 kardes olarak (Seyit Baba, Saban Dede, Celtek 
Baba) bu yoreye gelirler. Saban Dede ve Celtek Baba kendi admi 
tasiyan koyde yatmaktadir. 



302 



Seyh Halil il9eye 45 km. mesafede bulunan ve admi verdigi 
§eyh Halil beldesinde yatmaktadir 369 . Tiirbesi, koydeki caminin 
yanmda olup kubbelidir. Tiirbede aynca kendisinden baska ii? 
90cugunun ve hanimimn da kabirleri bulunmaktadir. Kapidan 
giristeki ilk sanduka Seyh Halil'e, yamndaki hanimma, digerleri 
cocuklarma aittir. Hanimmm ismi Hatice, ogullarmm ismi 
Sahbazoglu, Seyh Nusret ve Seyh Ahmet'tir. Asil adi Seyh Yahya 
Bin Hacib olan Seyh Halil, Horasan'dan gelmis olup Selcuklular 
zamanmda yasamis Horasan Erenleri'ndendir. Ayni zamanda 
Sel9uklu Hiikiimdan tarafmdan kendisine bir de sancak verilmistir, 

Menkibeye gore; Seyh Halil Sultan, gelmeden once, koyde o 
zamanlar Hristiyanlar bulunmaktaymis. Seyh Halil Sultan, koye 
yakla§ik iki km. kadar uzakhkta bulunan 'Sehitler Burnu'nda 
Hristiyanlarla harbe girer. Harbi kazamr. 

Ba§ka bir menkibeye gore, Seyh Halil, muritleriyle birlikte 
Hristiyanlarla savasir, bu savasi kaybeder. Yanmda savasan 
askerlerle birlikte hammi, bir kizi ve iki oglu da sehit diiser. Seyh 
Halil Sultan'm da kafasmi keserler. O da kafasim alarak, kelle 
koltukta, tiirbenin bulundugu yere kadar yiiriir ve sehit diiser. 

Tiirbeyi genellikle 90cugu olmayanlar ve hastalar ziyaret 
ederler. 

Anlatildigma gore, Seyh Halil, koyiin karsismdaki Bokliice 
iizerinde ziraat yaparmis. Kosum hayvam olarak da geyik 
kosarmis. Kullandigi karasaban ve boyunduruklan da som 
altmdanmis. Seyh 9ahsmasim bitirdikten sonra geyikleri daga 
basibos sahverirmis. Ertesi gun tarlamn basma gittiginde "Gel 
bogam. .." dermis. Yildizeli il9esinin bu bolgesinin "Gelmuad" 
ismini almasi da bu hitaba baglamr. 

Osmanhlar doneminde burada bir tekke a9ildigi, 
Cukursaray, Esmebasi, Baskoy, Karalar, Cobansaray, Giindogan, 



369 http://www.seyhhalil.bel.tr/ 



303 



Belpmar, Yenikoy Kislasi, Sanyaprak, Alanyurt, Papakh, Qote, 
Akkoca, Oylubagi koylerinden alman vergilerin Seyh Halil 
koyiinde toplandigi, fakir halka dagitildigi ve bu uygulamanm 
1870 yilma kadar devam ettigi anlatihr. 

Askere gidecek olan gengler, tiirbeye gelir ve orada iki rekat 
namaz kilarlar. Daha sonra Seyh Halil Sultan'm sandukasi 
iizerinde bulunan ortiiden bir par?a yirtarlar. Bunu iizerlerine 
takarlar. Boylece askere ugurlamrlar. Bugiine kadar askerden hie 
sehit gelmedigi anlatihr. Bu da Seyh Halil Sultan'm kerametine 
baglamr. 

Seyh Halil tiirbesini genelde cocugu olmayan erkek ve 
bayanlar, cesitli dilekleri olanlar, hastalar ziyaret ederler. Seyh 
Halil tiirbesini ziyaret edenlerin iceri girdiginde, i9eri giren kisi 
erkek ise, i9eride bir bayamn olmasmdan dolayi Seyh HaliPin 
ziyaretgiyi silkeledigi/titrettigi; i9eri giren kisi bayan ise i9eride 
yatan bir erkegin olmasmdan dolayi silkeledigi soylenir. 

Hasan Dede Tekkesi, Banaz'm tarn ortasmda, Pir'in evi 
oldugu kabul edilen Mehmet Simsek'e ait evin bitisiginde 
bulunmaktadir 370 . Menkibeye gore, Pir Sultan Abdal'm 
"Horasan'dan gelirken asasma takip getirdigi tas" olarak bilinen 
delikli tasm sergilendigi Hasan Dede tekkesi, daha once 
onanlmissa da bakimsizhktan yikilmis, yine 2006 yilmda vakif 
tarafmdan tekrar tamir edilerek eksikliklerinin tamamlanmasmdan 
sonra 2007 yih senliklerine hazirlanmistir. 

Tasmmaz kultiir varhklan listesinde Banaz koyii tiirbesi 
olarak kaydedilen yapiya 9evrede Emir Dede, Banaz zaviyesi, 
yatir, diisek, cami veya kiimbet gibi 9esitli isimler verilmektedir. 
Halk arasmda anlatildigma gore, Emir Dede Banaz'm ileri gelen 
dedelerinden biri olarak Pir Sultan' i yetistiren, sirlanm paylasan 



370 http://tr.wikipedia.org 



304 



onemli sahsiyet olmahdir . 

"Pir Sultamm Emirzade, 
Gel sirrimi verme yade." 

Emirdede zaviyesinin Banaz'da nisanh iken sevdigi olen 
zengin bir kizm ^ehizini satarak yaptirdigi da soylenir. 

Ziyaret dagi zirvesinde Pir Sultan' in 119 oglundan biri 
oldugu kabul edilen Seyid Ali'nin yatin kismen onanlmistir. Pir 
Sultan'm idammdan sonra aile ka9is veya siirgiinle dagildigmdan 
Seyit Ali'nin bir zaman sonra kellesini koltuguna alarak baba 
yurdu olan Banaz'a dondiigii anlatihr. 

Yine Ziyaret Dagi eteginde bulunan Pir Memmet yatin ise, 
ytizyillar oncesi hangi durumdaysa, bugiin de ayni konumda 
bulunmakta, kutsal kabul edilmesi sebebiyle, yiizbinlerce kiigiik 
tasm atildigi bir tas yigmi altmda bulunmaktadir. Pir Sultamn diger 
oglu olan Pir Mehmet, halkm anlattigma gore, buradan (yerin adi 
kuru elmadir) koydeki kavga seslerini duymus, rahatsiz olmus, 
"yurduma iblis oturmus", deyip Banaz'a girmekten vazgegmistir. 

Haziran aymda koyliilerin kurbanlar keserek cemler 
diizenledigi ziyaret tepesi, onemli kutsal mekanlardan olup bir 
kosesinde Seyit Ali'nin mezanmn bulundugu cem alani taslarla 
fevrilmis, aga9lar arasmda yer ahr. Dileklerin ve adaklarm 
sunuldugu ziyaret tepesine eskiden en giizel kiyafetlerin giyilerek 
fikildigi, salmcaklar kuruldugu nakledilir. Cem alanmm bas 
kismmda tasm altmdaki yuva veya cep yerine para birakdir, 
ihtiyaci olan alirmis. Su olmadigi i9in insanlar llicak'tan buraya 
yalm ayakla su tasirlarmis. Banazhlar ve 9evre insanlan, Ihcak 
suyunun sifali ve kutsal oldugunu kabul ederek, bu suyla 
yikananlarm "biitiin dertlerinden kurtulacagma" inamrlar. 

Banaz'm erenlerinden Topuzlu Baba'nm 9am aga9larmm 



371 www.banazkoyu.com/ 



305 



altmdaki normalden uzun olan mezan, Yusufoglan koyiinden 
Hiiseyin Ulucan ve vakfm katkilan ile yapihr 372 . Buraya icme suyu 
getirildiginden ve mesire alam olarak uygun goriildiigunden Pir 
Sultan Abdal 2 Temmuz Egitim ve Kiiltiir Vakfi tarafmdan 
cemevi, vakif idare merkezi, konukevi ile kurban kesim ve yemek 
tesisleri insa edilir. Besyiiz metre mesafede Kakhk denilen yerde 
kaya oyugundan cikan su ile hastalan yikadiklarmda ve birbirine 
yaslanmis bu kayalarm tiinel gibi icinden gecildiginde sifa 
bulunduguna inanihr. 



Zara Evliyalan 



Eski bir yerlesim merkezi olan Zara, Osmanh doneminde 
onceleri Sivas'a bagh bir koy iken, XVIII. yiizyilda Sivas ili 
kazasmm XIX. yiizyil ortalarmda ise Kofgiri kazasmm merkezini 
olu§turur 373 . 

Erzincan yolu giizergahmda Harput ve Divrigi §ehirlerine 
gefi^in gerfekle^tigi bir konak merkezi olan Zara, 1880-82 
yillarmdan itibaren de Halil Rifat Pa§a'nm Sivas valiligi sirasmda 
Karadeniz ve Dogu Anadolu'ya a9ilan yol kavsagmda yer alir. 

Selcuklular doneminde Zara'nm, idari, siyasi ve ekonomik 
anlamda kayda deger bir yer oldugu bilinmektedir. Osman Turan, 
donemin kaynaklarmdan ibn-i Bibi ve Anonim Selgukname'ye 
dayanarak Anadolu Selfuklu sultani Alaeddin Keykubad'm (1220- 
1237) 100,000 akga iradi ve 60 kisilik sipahisi bulunan Zara'yi 



372 www.banazkoyu.com/ 

373 Eken G. XIX. Yiizyilda Zara Uzerine Bazi Bilgiler 

306 



komutanlarmdan Kemaleddin Kamyar'a ikta olarak verdigini 
kaydeder 374 . XIV. asrm sonlarmda Sivas hakimi bulunan Kadi 
Burhaneddin Ahmed, emirlerinden Kor Bayezid'in gonliinii almak 
amaciyla "Zara ve Todurga vilayetini" dirlik olarak ona tevcih 
eder. Ancak XVI. yiizyilda Zara'nm "nefs-i Sivas" sancagma bagli 
bir "karye" oldugu gozlenmektedir. XVIII. yiizyila gelindiginde ise 
Sivas ili kazasmm bir koyiidiir. 1844 yihna ait temettii kayitlarmda 
da Sivas ili kazasma bagli olan Zara, 1854 yilmda yapilan idari 
diizenleme ile Sivas sancagmm Kocgiri kazasmm merkezi haline 
doniisur. 

XVIII. yiizyila ait belgelerde burada iki caminin varhgi 
kayithdir. Bunlardan biri Zarahzade Mehmed Pasa Camii, digeri de 
hurufat kayitlarmda bazen mescit bazen de cami olarak belirtilen 
Haci Hasan Camiidir. Zarahzade Mehmed Pasa Camii, bugiin 
Zara'da Meydan Camii olarak bilinir. Bu cami icin Mehmed 
Pasa'nm Zara'da bulunan ham vakfettigi anlasihyor. Aym cami 
icin, Sahin Aga boyahanesinin gelirinden de faydalamldigi goruliir. 
Insa tarihi ve yeri tarn olarak tespit edilmese bile Zara'da bir de 
kilise bulunuyordu. XIX. yiizyilm sonlarmda kasabaya ugrayan 
Vital Cuinet de Zara'da iki cami, 10 adet mescid, iki medrese, bir 
kilise ve iki de Hnstiyan okulunun oldugunu, kasabada 1286'smm 
Muslim (%85,7); 214'ii'niin gayr-i Muslim (%14,3) olmak uzere 
1500 kisi bulundugunu belirtir. 1890 tarihli vilayet salnamesinde 
ise bu yillar itibariyle Zara'da bir hamam,, iki han, iic firm, iki 
camii, bes mescid, iki medrese, bir mekteb-i riistiye, iki islam, iki 
gayrimuslim mektebi ve bir kilise ve yine XIX. yiizyilm ikinci 
yansmdan sonra insa edildigi anlasilan bir hiikiimet konagmm 
bulundugundan bahsedilmektedir 

ilceye 1 9 km. mesafede bulunan Adamfaki koyiinde asil ismi 
Adem Fakih olan ve Faki Baba diye amlan zat medfundur. Onun, 



374 Turan O. Sel?uklular Zamanmda Tiirkiye, sh.341 



307 



§eyh Merzuban'm halifesi ya da §eyh Merzuban ile Bahar §eyh'in 
kardesi ve aym zamanda koyiin kurucusu oldugu ileri siirulur 375 . 
ismini koye de veren Adem Fakih Hazretlerinin koy icin onemi 
biiyuktiir. Peygamber Efendimizin 8. ku§ak torunu diye 
adlandinlan Adem Fakih Hazretleri, Hoca Ahmet Yesevi 
tarafmdan Anadoluyu Tiirklestirmek ve Muslumanlastirmak ifin 
Horasandan gonderilmis alperenlerdendir. Tiirbesinin 1970 
yillarma kadar her yagmurda, selde fatisimn yikilmis oldugu, fakat 
rahmetli haci Hakki Yiicel tarafmdan yeni 9ati yaptinldiktan sonra 
biigune kadar hi9 yikilmadigi anlatihr. Yurdun dort bir yamndan 
gelen bir9ok yabanci Adem Fakih tiirbesini ziyaret etmektedir. 
2008'de Selfuklu mimarisine uygun bir §ekilde insa edilen tiirbe 
torenle afihr. 

Anlatildigma gore, Adem Fakih, §eyh Merzuban 
Hazretlerinin Tekke koyiindeki dergahma gidiyormu§. Yolun 
iizerinde bulunan bir bahce duvarmm iizerinden atlamak i9in 
ayagim kaldirmi§. O anda duvar hareket etmi§. Ata biner vaziyette 
§eyhinin yanma vardigmda, §eyh onu bu halde goriince, "Bana 
gelmen icin ba§kasmm duvarmdan atlamana gerek yoktu. Hem ola 
ki, senin §u andaki halin nefsinin bobiirlenmesine sebeb olur." Der. 
Dolayisiyla §eyhi Adem Fakih'in bu halini begenmez. Kendine ait 
olmayan bir duvardan atlayarak kul hakkma riayet etmedigini, 
nefsini yiiceltmek i9in yaptigim dii§uniir ve ona "Allah da senin 
iizerinde yapi durdurmasm" der. Rivayet olunur ki, Adem Fakih 
vefat ettikten sonra iizerinde yapilan 9atmm, ertesi gun 
bozulmadan Acnrmak kenarmda gorulmu§. Koy halki birka9 defa 
tiirbenin 9atisim yapmislarsa da, 9ati yine yikilmis. Ancak 1970 
yilmda kurbanlar kesilip tiirbenin iizerini ortebilmisler. 

Il9eye alti km. mesafede bulunan Ahmethaci koyiinde Mogol 
askerleri tarafmdan §ehit edildigi kabul edilen Haci Ahmet isimli 



375 http://www.adamfaki.com/ 



308 



zatm turbesinin bulundugu yerde bir su kaynagi vardir . Her 
Persembeyi Cumaya baglayan gece bu suyun (goze kan akar) kizil 
olarak aktigi ileri suriilur. Ziyaret edilip sularmda yikamlan bu 
suyun sifah olduguna inamlir. 

Kiipeli Baba ve Kizil baba'nm kardesi oldugu kabul edilen 
Elmali Baba ilgeye 23 km. mesafede bulunan Akoren koyiinde 
yatmaktadir. Bu iic kardes tig tepeye Selfuklu bayragi dikmislerdir. 
Sonraki senelerde Tepe Tarla denilen mevkide ekin bigen 
kadmlarm, bu bayraklan gordiigii ve saatlerce izledigi rivayet 
edilir. Koyiin kurulusunun 13. asrm ortalarma kadar indigi ileri 
suriiliir. Kurulu§undan beri Sivas'a bagli bir koy olup mevcut 
arazilerinin yansi 1546 yilmda Sivas'da Ali Baba Vakfma gelir 
olarak kaydedilmi§tir 377 . 

Horasan erenlerinden oldugu ileri siiriilen Emir Baba'nm 
kabri Akoren koyiiniin kuzeyindedir. Ordu komutam oldugu da 
ileri siiriilen Emir Baba koyiin iki km. kuzeyinde sehit edilir 378 . 
Yamnda bir cesmenin bulundugu bu mevkie 750 yildan beri Emir 
Pman diye anilir. Akoren koyiinde 90k eski zamanlardan beri 
ticaretle ugrasildigi bilinir. Koy icersinde kervanlarm konaklamasi 
icin bir de han in§a edilmis, ticaret buradan develerle yapilmistir. 
Koyiin kuzeyinde 1530 m. rakimli (^igdemlik Tepesinde 
kervanlarm giivenligini saglamak i9in yapilan derbentin, yani 
gozetleme yerinin kalmtilan halen mevcuttur. 

Kinah Gazi, Akoren koyiinde Osman (^ekirdek'in evinde 
medfundur. 

Aglayan Baba (Gazi baba)'nm, Sultan Alaaddin 
Keykubat'm askerlerinden oldugu soylenir. Akoren koyiinde §ehit 
dii§mii§tiir. Osman (^ekirdek'e ait eski evin kuzeyinde yatmaktadir. 



376 Ozen K. Sivas Yoresinde Qocuk Sahibi Olmaya Bagh Adak Yerleri 

377 www.zarahaber.com/ 

378 Kaya D.A§ik Karaoglan'm §iirlerinde Babalar 

309 



Persembe geceleri kabirden inleme sesleri geldigi icin bu zata 
Aglayan Baba ismi verilmistir. Tiirbesi yikilmis olup yen copliik 
halindedir. Bir gun Aglayan Baba'nm yattigi yerin sahibi tiirbenin 
icine an kovani ile call siipiirgesi koyar. Adam, ertesi gun 
kovanlarm ve siipiirgelerin atildigmi goriir. Riiyasmda da adama 
bunlarm kendisini rahatsiz ettigi soylenir 379 . 

Kizil Baba, Kiipeli Baba ve Elmah Baba'nm kardesidir. 
Akoren koyiinde yatmaktadir 380 . 1243 yilmda Sel9uklu ordusu 
Kosedag Savasmda yenilgiye ugraymca Mogollar Anadolu'ya 
saldinr. Kuzeyden gelen Pontus kuvvetleri Zara'nm koyleri 
civarmda Selcuklu askerleriyle savasir. Sel9uklu ordusundan 
binlerce asker bolgede §ehit olur. Kizil Baba'nm kabri yakmlarmda 
Pontus kuvvetleri tarafmdan esir alman yiizlerce Sel9uklu askeri 
sehit edilir. Tiirbenin etrafmda hala askeri mevzilerin izleri 
bulunmaktadir. Kimi zaman geceleri tiirbesinde lsik yandigi rivayet 
edilir. 

Kinali Gazi'nin yattigi yer kesin olarak bilinmemekle 
beraber, Zara'nm Akoren koyiinde Osman (^ekirdek'in evinde 
medfun oldugu soylenir. Kabir yeri onceden sokiilmiis, harman ve 
copliik yeri yapilmis oldugu icin yeri tarn olarak belli degildir. 
Buramn bir^ok yerinde persembe giinleri lsik yanmaktadir. Kmah 
Gazi, heniiz evli ve elleri kinali iken savasa katilmis, sehit 
olmustur. Halk bu yiizden ona "Kmah Gazi" demistir. Koyden 
birinin riiyasma girer ve soyle soyler: "Ben ellerimin kmasiyla 
cihat ettim, siz iizerime gop dokiiyorsunuz. Bir daha buraya pislik 
dokmeyin.". Bu kisi kan ter iferisinde uyanir. Kinali Gazi'nin 
viicudundan kanlar aktigim ve ellerinin iistiinde ii? bogum kinanin 
mevcut oldugunu soyler. 



379 Kaya D. A§ik Karaoglan'm §iirlerinde Babalar 



380 www.zarahaber.com/ 



310 



Kiipeli Baba Akoren koyiiniin yarn basmdaki tepede 
yatmaktadir. Anlatildigma gore, Kizil Baba, Elmah Baba ve Kiipeli 
Baba tig kardes olup Kosedag Savasma katilmis, bulunduklan 
koyde Pontus Rumlanyla carpismislardir. 

£6rmiik Baba, Akoren koyiiniin iir; km. kuzeyinde eski 
Ilice koyiine bagh Tiirbe Yazisi denilen bir tepede yatmaktadir. 
Burada kukurtlii bir su bulunmaktadir. Bu zatm adi, muhtemelen 
bu pmardan gelmektedir. 

§eyh Merzuban'm miiridi oldugu kabul edilen Bahar 
§eyh'in tiirbesi ilgeye 22 km. mesafede bulunan Bahar§eyh 
koyiindedir. Bir soylentiye gore ise Bahar §eyh, §eyh Merzuban ve 
Faki baba ile karde§tir. 

ilfenin 20 km. kuzeyinde ozkoyleri diye tabir edilen bolgede 
bulunan Burhaniye 1243 Kosedagi Sava§i sirasmda kurulmu§ eski 
bir koy olup giineyinde Gani Baba yatmaktadir. Yapak koyiinde 
medfun bulunan Kara Baba'nm kardesi oldugu soylenir 381 . 

Ya Hu Dede, Burhaniye koyii mezarhgmda yatmaktadir. 
Daha 90k derdine sifa arayanlar ziyaret ederler. 1878 yilmda 
kurulan Yahuda koyiiniin adi, bu zattan gelmektedir. 

Ilceye 25 km. mesafedeki Emirhan koyiinde Emirhan, 
^avus Dede ve §ih ^oban'm mezarlan iic ayn tepede 
bulunmaktadir. Bu zatlarm mezarlan hastalar tarafmdan sifa 
amaciyla ziyaret edilir. Koyiin bu iic kardes tarafmdan kurulmus 
oldugu kabul edilir 382 . 

Kara Yakup Baba, ilgeye 14 km. mesafedeki Eymir 
koyiinde yatmakta olup Horasan erenlerindendir. §eyh 
Merzuban'm miiritlerinden oldugu ileri suriiliir. 

Kabirleri Kurucdbdt ve Eymir koyleri arasmda bulunan 
Kesman Baba ve kardesi Kepez Baba'nm, Horasan' dan gelmis 



381 www.kocgirikulturmerkezi.com/ 

382 www.wikipedia.org/ 



311 



olduklan kabul edilir. Anlatildigma gore, Kepez Baba'nm 
yanmdaki ardi? agaci, sehit oldugunda kaninm aktigi yerde 
filizlenmis ve bugiine kadar gelmistir. Eymir koyii mezarhgmda 
yatan Horasanh Kose Yakup'un yegeni oldugu rivayet edilir. 

Kose Yakup Eymir koyii mezarhgmda yatmaktadir. 
Horasan pirlerinden olup 1224 yilmda Eymir koyiine yerlesmistir. 
Alaaddin Keykubat'm onde gelen askerlerindendir ve savas 
sirasmda sehit diismiistiir. Kardesi Kamber Baba, Koyulhisar'm 
iskenderseyh koyiinde yatmaktadir. 

Kosa Baba'nm kabri, Eymir koyii yakmlarmdadir. Kabrinin 
yakmlarmda kayahklardan fikan ve Kosa Pman ismiyle amlan su, 
sifah ve kutsal olarak bilinir. Anlatildigma gore, saghgmda kendi 
koyleri civarmda cami bulunmadigmdan Ko§a Baba, Kose Yakup, 
Ku§qu koyiinden Kusfu Hasan Baba ile birlikte Zara'nm Tekke 
koyiinde bulunan §eyh Merzuban Veli Camiine Cuma namazi 
kilmaya giderlermis. Kosa Baba, Kose Yakup, Kuscu Hasan Baba 
aracihgiyla §eyh Merzuban Veli'ye miirit olmuslar. Kosa Baba 90k 
hizh yiiriidiigii i9in halk onu bu isimle yad etmistir. Alaeddin 
Keykubad'm askerlerinden olup 1243'te Eymir koyiinde sehit 
diiser. 

Yedi Karda§, ilgeye 17 km. mesafede bulunan ve uzun bir 
ge9mise sahip olan Giimiiggevre (eski adi Kemeriz) koyiiniin bes 
km. kuzeyinde yatmaktadir. Yedi Kardas'm yattigi yerde, yedi adet 
ardi9 agaci bitmistir. Vaktiyle koyliilerden birisinin bu agacm bir 
dahm kestigi, adamm orada fel9 olup daha sonra da olmiis oldugu 
anlatihr. Denilir ki, her kim buraya gidip bir Fatiha okuyup dilek 
dilerse, bu zatlarm hiirmetine dilegi kabul olur. 

Horasan erenlerinden Hug Baba ilgeye 23 km. mesafede 
bulunan Karacahisar koyiine bir iki km. yakmlarmdaki Hug 
tepesinde medfundur. Diger iki kardesi ise Karacahisar koyiinde 
yatmaktadir. 



312 



Pir Gazi, ilgeye 23 km. mesafede bulunan Karacahisar 
koyiiniin batismda Gozlek Tepesi denen mevkiinin yakmlarmda 
yatmaktadir. Yore halki buraya "Tekke" demektedir. Diger iki 
kardesi ile Bizanshlara karsi savasirlar ve burada iic kardes de sehit 
diiser. Tekkeye daha ziyade sikmtisi olanlar gelir. Halk, bu zatlarm 
gece ellerinde kandillerle yatsi namazma camiye geldiklerine 
inanir. 

Osman Gazi'nin, Kosedag Savasmda sehit diisen Horasan 
erenlerinden oldugu kabul edilir. ilceye 40 km. mesafede bulunan 
Kizik koyiinde medfundur. Osman Gazi'nin Kose Siileyman, Fatma 
Ana ve Semsi Ana ile kardes oldugu soylenir. 

Anlatilir ki, Kus^u Hasan Dede'nin tiirbesi ilgeye 19 km. 
mesafede bulunan Ku§qu koyiindedir. Seyh Merzuban'm 
muritlerinden olup kuslarm dilinden anladigma inanihr. Selcuklu 
sarayinda kusfubasihk yapmistir. Hasan Dede, Zara'ya geldiginde 
ufurdugu kuslarm simdiki Ku§9U koyii arazisine konmasi 
dolayisiyla oraya yerlesmis ve koyiin temellerini atmistir. Alaeddin 
Keykubat, koyde onun adma bir cami yaptirmistir. Caminin 
kitabesinde "Hasan-i Sel9ukiyye Miilkii" yazihdrr. Yavuz Sultan 
Selim'in 1514 yilmda Caldiran Seferine giderken mayis ayi 
sonlarmda Kus?u Hasan Baba'yi ziyaret ettigi ve Kus^u Camiini 
de tamir ettirdigi soylenir. 

Pir Gokgek'in Seyh Merzuban Veli ve Imranli'da yatmakta 
olan Cogi Baba'nm kardesi oldugu soylenir. Kabri, ilgeye 15 km. 
mesafede bulunan Akdegirmen ile Baglama koyii arasmdaki bir 
dere icindedir. Onceleri tiirbenin iistii acikken, yakm zamanda 
koyliiler tarafmdan ortulmustiir. Alevi ve Siinni inanca sahip her 
kesimden insan ziyaret etmektedir. Bir sure oncesine kadar mart 
aymm uciincii garsambasmda torenler diizenlenerek ziyaret 
gerfeklestirilmekteydi. 

Il9eye 18 km. mesafedeki Yapak koyiiniin Pur mevkiinde 
medfun bulunan Kara Baba, Horasan erenlerinden olup rivayete 

313 



gore, ruhaniyetiyle 1951'deki Kore savasma katilmis, yarah Turk 
askerlerini tedavi etmistir. 

Dervi§ Baba'nm, eski Tiirk boylarmdan Dodurga isminden 
gelen Todiirge (bugiinkii ismiyle Demiryurt) goliiniin bati kismmda 
gol i9erisinde tiirbesi bulundugu nakledilir. 

Seyh Merzuban Veli, Horasan erenlerinden olup soyunun 
Peygamberimize dayandigi kabul edilir. Tiirbesi, Zara'ya bes km. 
uzakhktaki Tekke koyiindedir. inamsa gore Seyh Merzuban, 
Zara'nm manevi koruyucusudur. Bu bakimdan 700 yildir, 
dertlerine sifa arayanlar ve 9esitli muradi olanlar onun kabrini hep 
ziyaret ede gelmistir 383 . Merzuban lakabi smir muhafizi, hakim, 
padisah anlammdadir. Mahmut Merzuban Hazretleri ile ilgili su 
rivayet anlatihr. Seyh Merzuban Veli Bagdatta tiirbedarhk 
yaptiktan sonra islamiyetin yayilmasi i9in tramn Horasan bolgesine 
ge9er. Anadolu'nun Tiirklesmesi ve Islamlasmasi doneminde seyhi, 
Tac'iil-Arifm Ebii'1-Vefa hazretlerinin manevi isaretleriyle on 
ikinci asir sonlarma dogru Buhara'dan Anadolu'ya gelir 384 . Sivas ili 
Zara il9esi yakmlarmdaki Tekke koyiine yerleserek halki irsada 
baslar. Pek 90k kerametleri goriiliir. Anadolu Sel9uklu Sultani 
Alaeddin Keykubad, doguda bir sefere giderken, yolu iizerindeki 
Zara'ya ugramis ve §eyh hazretleriyle goriisiip kerametine mazhar 
olmustur. Zara il9esinin bugiinkii yerinde "Zaro" isimli bir 
Ermeninin 9ifligi vardir. Aga, sultani aksam yemegi yedirmek i9in 
9ifligine davet eder. Yemekten sonra, iig dort km. uzakta bir lsigm 
yandigmi farkeden Sultan, Zaro Agaya lsik yanan yerde koy olup 
olmadigmi sorar. Aga da, "Koy yok efendim, fakat orada bir sarhos 
adam var, civar koylerden avane toplayip alem yapiyorlar. Bu 
yiizden zaman zaman bizi de rahatsiz ediyorlar." der. Zeki bir insan 
olan Alaeddin Keykubad, Aga'nm bu sozlerinden siiphelenip; 



383 http://www.zara.org/tarih/ 

384 http://www.tekkekoyu.biz/ 



314 



"Aga, oyleyse o sarhosa i9ki gondermek gerek." der. Sabahleyin 
bir katir yiikii ifki yiikletip askerleriyle seyhe gonderir. Katir, 
seyhin Dergahma yaklasmca, daha ileri gitmez. Bunun iizerine 
i9kiyi gotiiren asker, seyhe gidip, "Sultanm kendisine igki 
gonderdigini, fakat katir yoruldugu i9in getiremedigini, i9kileri 
gelip kendisinin almasmi soyler." §eyh hazretleri askere, 
"Sultanma selam soyle, gonderdigi i9kiler yag bal olsun, askerine 
yedirsin." der. Asker geri doner, durumu Sultan'a anlatir. Katirdaki 
yiikler indirilir, ger9ekten de i9kilerin yag, bal oldugu goriiliir. 
Alaeddin Keykubad bu zatm biiyiik bir veli oldugunu anlar. Gidip 
seyhin elini oper, askerlerine toprak gektirerek 'Sadaka' tepesini 
yigdinr. §eyhi yanma alarak ' Sadaga' tepesine 9ikarlar. Ve diledigi 
araziyi verecegini soyler. §eyh Zara'ya sirtmi doner ve gozle 
goriilebilir biitiin araziler, Tekke koyiinde bulunan §eyh Merzuban 
zaviyesine verilir. Ve ihdas edilen zaviyenin yam sira devrinin 
yiiksek okulu sayilan, bir de medrese kurulur. Medrese 
ogrencilerinin ihtiya9lan vakfm arazi gelirlerinden saglamr. II. 
vakfiye Sel9uklu Sultani III. Keyhiisrev tarafmdan 1274 yilmda 
tanzim edilir. Buna gore vakfm gelir kaynaklan 119 koy ile 12 
mezradan olusmaktadir. Yilhk gelir 8390 ak9edir ve sartlarma gore 
gelip ge9en yolcularm yedirilip i9irilmesini Tekke koyii sakinleri 
saglayacaktir. Vakfm tevliyeti ve zaviyenin mesihati ise §eyh 
Merzuban' in evladma sart kosulmustur. 

1536 tarihinde Korkut Bey ile kizkardesi Miislime Hatun 
tarafmdan da §eyh Merzuban zaviyesine doit koy ile 17 mezra 
vakfedilmistir. Kendisinden sonra, torunlan da irsad gorevine 
devam eder ve Tekke ve Zaviyelerin kapatilmasma kadar hizmet 
siirdiiruliir. 

Tekke koyii bugiin §eyh Merzuban adiyla il9e merkezine 
mahalle olarak baghdir. §eyhin tiirbesi §eyh Ibrahim El Aziz 
Camii ile karsihkhdir. Tiirbe sekizgen govdeli, kubbeli bir yapidir. 
Onanm sirasmda kuzeydogusuna bir eyvan eklenmistir. Tiirbenin 

315 



ortasmda sanduka, giineyinde de mihrap nisi vardir. Kitabesinden 
anlasildigi iizere, tiirbe 1529 senesinde yapilmistir. Daha sonra 
1792 ve 1889 senelerinde tamirat goriir. 

III. Giyaseddin Keyhusrev'in 1274'te bu zaviye ve tiirbe igin 
tesis etmis oldugu vakfm vakfiyesinde, Seyh Marzuban'm kimligi, 
Bagdath oldugu, Hz. Hiiseyin'in soyundan geldigi, admin Mahmud 
ve babasimn isminin de Ali oldugu belirtilmektedir 385 . 

1536'da Seybekoglu Korkut Bey b. Mirza Muhammed ve 
kizkardesi Miislime Hatun tarafmdan bu zaviye i9in tesis edilen 
vakfm senedinde Seyh Marzuban'm kimligine, aciklayici iki bilgi 
daha eklenir. Birincisi Vefai Tarikati'na, ikincisi ise Hanefi 
Mezhebi'ne mensup oldugudur. 

Rivayete gore, Hicri 501 (M. 1101) senesinde vefat eden 
Ebu'l-Vefa'nm yedinci halifesi olan Seyh Hiiseyin er-Rai (Seyh 
coban) ile Seyh Marzuban tarikat kardesi ve yol arkadasidirlar. 
Horasan'dan birlikte yolculuk yapip Anadolu'ya geldiklerinde, 
§eyh Marzuban'm devesi Zara'nm Tekke Koyii'ne, §eyh 
(^oban'mki ise Sivas'a coktiigii i9in bu iki yere ayn ayn yerlesirler. 
ikinci bir rivayete gore, Tacii'l-Arifin Ebu'1-Vefa Hazretleri'nin 
manevi isaretiyle XII. asrm sonlarma dogru Anadolu'ya gelmis 
olan §eyh Marzuban Zara'nm Tekke Koyii'nde zaviye afmistir. 

Kanum Sultan Siileyman (1520-1566) iran'dan Anadolu'ya 
uzanan biiyiik ticaret yoluna eski miireffeh gecmisini geri getirmek 
istedigi zaman, bu yol iizerindeki zaviyelerin ihyasmi zorunlu 
goriir. 

Hasan Yiiksel makalesinde, Anadolu-iran ticaret yolu 
iizerinde bulunan Seyh Marzuban Zaviyesi ifin tesis edilen bir 
vakfm vakfiyesine, Sii-Safevi endiseleri ber taraf etmek gayesiyle, 



385 Yiiksel H. Selcuklular Doneminden Kalma bir Vefai Zaviyesi (§eyh 
Marzuban Zaviyesi). Vakiflar Dergisi. 25. Sayi 

316 



§eyh Marzuban'm Hanefi Mezhebi'ne mensubiyetini belirten "el- 
Hanefi" ibaresi eklenmis olabilecegini ileri surer. 

Ali Baba Zaviyesine ayni donemde yapilan vakifta da 
Sunnilestirme gayretlerinin ihsas olundugu a9ikti. 

£ilehanenin i9 kismmda solda taslar kesilerek yapilmis bir 
sedir)ve bu sedirin kapi tarafi iistunde yine tastan yastik mevcuttur. 
£ilehane hakkmda anlatilan bir rivayet soyledir. §eyh Merzuban 
Veli Hazretleri hayatmm son zamanlarmda diinyadan tamamen 
elini etegini 9eker ve burada gece giindiiz siirekli ibadet yapar. Bir 
gun otururken sag ayagmm tabanmi tasa basmis ve o ayak izinden 
su fikmistir. §eyh Merzuban'm bu su ile ihtiya9larmi gidermis 
oldugu soylenir. Halen guniimiizde de mevcut olan bu su yaz kis 
ayni debide ve sicakhkta 9ikmaktadir. 

Anlatildigma gore, §eyh Merzuban Veli Hazretleri gocuk ve 
yakmlan tarafmdan getirilen iizumu yiyerek ve 9ilehaneden 9ikan 
suyu i9erek ibadet edip, vefatma kadar 9ilehanede hayatmi 
siirduriir. 

Koyiin hemen yakmmda §eyh Merzuban Veli Hz. tiirbesinin 
oniinden ge9en Acnrmak iizerine kurulmus olan koprii diizgiin 
kesme taslardan yapilmis, iki gozHi yuvarlak kemerli, tas 
korkuluklu saglam bir Osmanh eseridir. 

1888 Salnamesinde Ko9giri kazasi i9inde verilen bilgiler 
dolayisiyla, §eyh Merzuban Veli Hazretierinden soz edilmektedir. 



317 



318 



^fl- 




Sivas'ta Tarikatlar 







320 



Sivas'ta Halvetiyye 



Tarikatm kurucusu Semseddin Sivasi Efendi, vefatmdan 
once bir vakif tesis eder. 1627 tarihli Mufassal Tahrir Defteri 

kaydmdan ogrendigimize gore, Semseddin Efendi'nin biitiin 
kardesleri, evlatlan ve dervisleri her turlu vergiden muaf ve 
musellemdir 386 . 

Semseddin Sivasi Efendi'nin vefatmdan sonra yerine oglu 
ve halifesi Pir Mehmed Efendi gecer. Bu vazifeyi iki yd 
surdiirdukten sonra vefat etmistir. Yerine Semseddin Sivasi 
Efendi'nin, yegeni ve damadi olan diger halifesi Receb Efendi 
posta oturur. Receb Sivasi, 947 veya 949 tarihlerinde Zile'de 
diinyaya gelmistir. Semseddin Sivasi'nin kardesinin oglu, damadi 
ve halifesi olup, alim bir zattir. Kiifiik yasta memleketinde 
basladigi egitimini Istanbul'da tamamlayarak Sultan Mehmed 
Medresesi'nde ders-i amlik yapmistir. Sonra amcasi Semseddin 
Efendi'den tekmil-i tarikat ile hilafete nail olur. PTr Mehmed 
Efendi'nin vefatmdan sonra postnisin olursa da 6mru vefa etmez. 
Basta Semseddin Sivasi Efendi'nin menakibma dair Necmii'l- 
Hiidd olmak tizere Esmau'l-Vusiil, Nuru'l-Huda isimli eserlerin 
sahibidir. Aynca ilahileri de vardir. Sivas'ta Semseddin 
Hazretlerinin tiirbesinde medfundur. Receb Efendi'nin vefatiyla 
bosalan asitanenin seyhligini diger halife ve muridlerin istegi 
iizerine Zile'de postnisin olan Abdiilmecid Sivasi Efendi iistlenir. 



386 Yilmaz N. XVIII. Asirda Anadolu'da Tasawuf. Doktora Tezi. 
Marmara Uni. Istanbul. 2000 

321 



Onun bir miiddet sonra Istanbul' a hicretiyle yerine 
Semseddin Sivasi Efendi'nin ortanca oglu Hasan Celebi postnisin 
olur. 1611 senesinde vefat edene kadar bu hizmetini siirdiiriir. 
Ondan sonra da kiiciik kardesi Seyh Miieyyed Celebi vazifeyi 
devrahr. Abdiilmecid Sivasi'den tarikati ogrenen eden Semseddin 
Sivasi'nin ku9iik oglu Miieyyed Efendi (6.1659), Abdiilmecid 
Sivasi Efendi'den ser'i ilimleri de tahsil eder. Miieyyed Efendi, 
otuzu askm kitabim zaviyeye vakfeder. Nazmi Efendi'nin beyanma 
gore Abdiilmecid Sivasi Efendi'den hemen sonra, Hocazade'nin 
Ziyaret-i Evliydsi'ndL gore ise biiyiik kardesi Hiiseyin Celebi'den 
sonra postnisin olmustur. Nazmi Efendi, elli yildan fazla irsad 
vazifesini yiiriittiikten sonra 1664-65 senesinde, Hocazade ise 
1659-60'da vefat ettigini soylemektedirler ki, postnisin oldugu tarih 
1611 senesine tekabiil etmektedir. Boyle olunca Abdiilmecid 
Efendi'nin istanbul'a hicret ettigi tarih olan 1599-1600'dan 16H'e 
kadar seyhlik vazifesini birinin yuriitmiis olmasi gerekir. Bu sahis 
da Hocazade'nin soyledigi Seyh Hiiseyin (^elebi'dir. Zaten ser'i 
ilimleri ve siilukiinii Abdiilmecid Sivasi Efendi'den tekmil eden 
Miieyyed £elebi babasmm vefat ettiginde biiyiik ihtimalle 90k 
kii9uk yaslardadir. Onun terbiyesini de Abdiilmecid Efendi 
iistlenmis ve muhtemelen yamnda istanbul'a gotiirmustiir. 
Miieyyed Efendi de kendilerine saglanan bu imkanlarla, 1669 
Muharremi'nde, babasmm tesis etmis oldugu vakiftan yetmisdort 
sene sonra baska bir vakif diizenler. Miitevellisine de kendisinden 
sonra asitanenin postnisinligini iistlenecek olan biiyiikoglu Halil 
Efendi'yi tayin eder. 

Vakif gorevlileri veya evlad-i vakif arasmdaki miicadeleler, 
uriiniin toplanmasi veya taksimi hususunda cereyan etmektedir 387 . 
Oyle ki, Seyh Semseddin Zaviyesi miitevellilerinden evlad-i vakif 



Demirel O. Sivas §ehir Hayatinda Vakiflann Rolii. Doktora Tezi. 
Ankara Uni. Ankara. 1991 

322 



olan Seyh Omer, Seyh Halil ve Seyh Receb'in uzun siiren 
miicadeleleri, bu konuda donemin en goze garpan ornegini teskil 
eder. Seyh Semseddin evkafmdan Isham memluhasmi iir; yilhgma 
senevi 350 kurus olmak iizere, Haci Fatima'ya iltizam edip parayi 
aldiktan sonra, miitevellileri olan Hasan ve Ibrahim memliihayi 
baskalarma iltizam etmislerdir. 

Halil Efendi'den sonra sirasiyla Halil Efendi'nin oglu Omer 
Efendi, Omer Efendi'nin oglu Miieyyed Sani, ve Miieyyed 
Sani'nin oglu Omer Sani postnisin olurlar. Ahmet Suzi'nin 
Divan' mda verilen mesayih silsilesine gore AbdurrahTm-i Turhali, 
Seyh Mustafa Turhali, Seyh Abdiilmecid Tokati ve Ahmed Suzi (6. 
1830)'nin birbirlerini takip ettigi anlasihyor 388 . Dim bilgileri 
Hadimi'den, tasavvufla ilgili bilgileri Seyh Abdiilmecid Efendi'den 
ogrenen Ahmet, ilmi ve tasawufi bir 9evrede iyi bir egitim alarak 
yetisir 389 . Hac domisiinden sonra Semsi Dergahi'nda postnisin olur. 
Turbedeki 18 numarah mezar Suzi Ahmed Efendi'ye aittir. 
Divamnda yer alan, Halvetiyye tarikati silsilesini anlattigi bir 
manzumede kendisinin Semseddin SivasT'den sonra yedinci seyh 
oldugunu ve Seyh Abdiilmecid Efendi'den el aldigmi 
belirtmektedir. 

Omer Basol'un cahsmasmda yer alan, "..Medine-i Sivas"da 
kain merhum ve meffur Hasan Pasalar rahmeta"llahu aleyh 
rahmeten vasif hazretlerinin evkafma bi'1-fiil miitevelli olan 
Seyyid Abdurrahman ve Seyyid Mehmed Efendi ibn-i Seyyid 
Ahmed Efendi nam kimesneler..", ifadelerden 1839-40 yillarmda 
Hasan Pasa vakfmm miitevellilerinin Seyyid Ahmed oglu Seyyid 
Abdurrahman ve Seyyid Mehmed Efendiler olduklan 



Arslan Z. Divan-i Suzi-i Sivasi Tenkitli Metin-Indeks, Yiiksek Lisans 
Tezi. KSU. Kahramanmara§. 2010 
389 Aksoy H. Suzi, TDV Islam Ansiklopedisi 

323 



anlasihyor 390 . Abdurrahman' in Ahmed Suzi'nin oglu, muhtemelen 
Seyyid Mehmed'in de 1840'ta vefat eden ve kendisinden tarikat 
alan kardesi Mehmed Zeki Behluli Efendi oldugu tahmin 
edilebilir. 

Yerine gecen Seyh Ibrahim Naibi (6. 1840) ve Seyh Hiiseyin 
Sani (6. 1862) Mehmed Behliil Efendi'nin ogullandir. Hiiseyin 
Sankaya'mn cahsmasmdan, "Kiiciik Minare Mahallesi'nde Seyh 
Semseddin Sivasi'nin torunlarmdan olan Seyh Ibrahim ile Seyh 
Hiiseyin Efendilere ait bir kayda burada temas etmek de yerinde 
olacaktir 391 . Kayitta iki zatm kendi vakiflarma temlik olunan tuzla 
ve menkuller ile tekkenin imari ve tekkeye gelen fukaramn 
doyurulmasi gibi hayirlarla mesgul olduklan, kendi tekkelerinde 
yirmi sekiz neferin hizmetkarhkta bulundugu gecmekte ve 
yaptiklan bu hizmetler karsihgi vergi miikellefi olmadiklan 
belirtilmektedir. Bu kayit, vakfm XIX. yiizyilm ortasmda faal 
oldugunu gostermektedir. 1889'da vefat eden Ibrahim Naibi'nin 
oglu Ali Efendi' den sonra §eyh Hiiseyin Efendi'nin oglu Ahmed 
Efendi'nin posta gectigi goriiliir. Onun 1889'daki vefatiyla biiyiik 
oglu §emseddinzade Mehmed Zeki Behluli Efendi 1912'deki 
vefatma kadar tekkenin basmda kahr. Mehmed Efendi'nin biiyiik 
oglu Hiiseyin §emsi (Giineren) tekkelerin kapatilmasma kadar 
gorevde kalan son seyhtir. Kiifiikminare Mahallesi'nde, 1888'de 
diinyaya gelen §emsi beyin annesi §erife Hamm'dir. §emseddin 
Sivasi'nin onuncu gobek torunudur 392 . istanbul'da Mekteb-i 
Hukuk'ta tahsil goriir, daha sonra Sivas'a doniip, Merzifonlu 



390 Ba§ol O. 20 Numarah Sivas §eriyye Sicilinin Transkripsiyonu. Yiiksek 
Lisans Tezi. Gazi Osmanpa§a Uni. Tokat, 2010 

391 Sankaya H. Temettuat Defterlerine Gore (1844-1845) Yuzyilm 
Ortalannda Sivas Kazasmm Sosyo Ekonomik Ve Demografik Durumu 
(18 Mahalle Ornegi). Yiiksek Lisans Tezi. Marmara Uni. Istanbul. 2008 
392 Gundogdu C. Halvetiyye Tarikati Semsiyye Kolu Mesayihi ve Semsi 
Dergahi Son Postnisini Hiiseyin Semsi (Giineren) 

324 



Muallim Mehmet Hilmi Efendi'nin kizi Ayse Sidika Hanimla 
evlenir ve Nuriye, Hatice, Mehmet Behliil ve Mehmet Fatih 
adlarmda dort evlat sahibi olur. Manevi terbiye ve seyr-i siilukunda 
once Agacikzade Hoca Mustafa Efendi'ye, daha sonra kamil bir zat 
olan ve kendisinden daima "Siyah Efendim" diye sozettigi "Siyahi" 
Efendi'ye intisab eder. Pederi §eyh Mehmet Efendi'nin, Sivas 
vilayet makammda ikram edilen kahveyi igtikten sonra zehirlenme 
belirtileri ile vefatmdan sonra §emsi Dergahi'nda postnisin olur 393 . 
Tekke ve zaviyeleri lagv eden kanunun kabulunden sonra dergahi 
kapatarak seyhlik hizmetlerine son verir. Soyadi Kanunu cikmca, 
§ems-i Sivasi Hazretlerinin lakabi olan "§ems-i Aziz" soy adim 
almasma miisaade edilmedigi ifin, "§ems-i Aziz" terkibinin 
Tiirkr;e karsihgi olan "Giineren" soyadim ahr. 

Dergahm kapatilmasim takip eden siirede, ailenin vakiflan 
ve ozel miilklerine vaki olan olumsuz miidahaleler sonucu maddi 
sikmtiya dustiigunden, ge^imini temin etmek iizere, Sivas'tan go? 
ederek, Ankara'da Maarif Vekaleti'ne ait 'Umumi Kiitiiphane'de 
memuriyet ahr. Ankara'ya giderken ailesini Merzifon'a birakmis, 
kizlarmi Merzifon Amerikan Kiz Koleji'ne vermistir. 1935 yilmda 
Konya'daki Hazreti Mevlana'nm Miize ve Kiituphanesine (o 
zamanki ismiyle, Konya Asar-i Atika Miize ve Kiitiiphanesi) 
mudiir muavini olarak atamr. Buradaki dort yilhk memuriyeti 
siiresinde, Bakanhk Gozciisii olarak Alman ve Fransiz 
arkeologlarmm Antalya, Silifke, Kahta ve Bogazkoy'deki 
kazilarma istirak eder. 1939 Yilmda, Beyazit Meydam'nda, Ordu 
Caddesi ile Vezneciler yolunun arasmdaki medresede bulunan 
'Inkilab Miize ve Kiitiiphanesi'ne mudiir olarak atamr. Burasi daha 
sonra 'Belediye Miize ve Kiitiiphanesi' haline getirilmis (Hali 
hazirda Hat Eserleri Miizesi olmustur) ve §isli'deki Atatiirk 



393 Hatirlanacaktir ki, vilayet makammda kahve ile zehirlenme hadisesi, 
Kefecizade Izzet Molla i^in de anlatihr. 

325 



Miizesi, Asiyan'daki Tevfik Fikret Miizesi, Gazanferaga Medresesi 
gibi miiesseseler de buraya baglanmistir. 1954 Yilmda emekli 
olana kadar bu gorevde kahr. Huseyin §emsi Bey' in hayatmdaki en 
onemli hadise, 1939'da Istanbul'a gelisinden bir iki hafta gibi gok 
kisa bir zaman sonra, Hoca Efendi Hazretleri olarak tanmmis 
Marash Ahmet Tahir Memis Efendi Hazretlerinin (6.1954) elini 
operek onun terbiyyet ve irsad dairesine girmesidir. Hoca Efendi 
Hazretleri Beyazit Camii arkasmda bulunan ve Huseyin Bey'in 
^alistigi muzenin hemen karsismda olan Beyazit Umumi 
Kutiiphane'sinde Tasnif Heyeti Baskam idi. §emsi Bey, Istanbul'a 
gelisinden sadece birkac gun sonra miirsidini bulmustur. Hoca 
Efendi Hazretleri'nin sik sik Huseyin §emsi Bey'in miizedeki 
odasmi sereflendirdigi ve 90k zaman tarn bir siikut i9ersinde goniil 
sohbetleri yapmis olduklan nakledilir. "Huseyin Bey kendi eliyle 
kahve pisirip sunmakta, ozel olarak Bebek'teki meshur sekerciden 
aldigi ve Hazretin sevdigi badem ezmelerini ikram etmektedir." 
"Huseyin Beyin Hoca Efendi Hazretlerine baghhgi, sevgi ve 
saygisi kadar buyiiktii ki, ilerliyen yasma, siddetli anfizeme bagli 
nefes darhgma ragmen, Hoca Efendi Hazretlerinin Cengelkoy 
tepelerindeki yazhklarma ziyarete giderken taksiye binmeyi edebe 
aykiri goriir, yokusu yuriiyerek 9ikardi. Hoca Efendi 
Hazretlerinin ahrete intikali kendisine biiyiik elem ve keder 
vermisti. Miirsidinin vefatmm hemen ertesi giinii, Ahmed Tahir 
bey Hazretlerinden sonra manevi emanetin sahibi olan Mustafa 
Ozeren (6.1982) Bey Hazretlerini ziyarete gitmis, elini opmek 
istemistir. Mustafa Bey Hazretleri, tevazuen, "Siz benden 
yashsimz, ben sizin elinizi opeyim" deyince, Huseyin Bey 
cevaben, " Benim burnum koku almakta yamlmaz, Efendimin 
kokusu simdi sizden ne§'et ediyor, elinizi verin de opeyim, 
herkesin i9inde bana ayaklanmzi optiirmeyin", diyerek Hazretin 
ellerini opmiistur. Bu Muhammedi kokunun, Hoca Efendi 
Hazretlerinin cenazesi Beyazittan Fatih'e dogru 90k kalabahk bir 

326 



cemaatle omuzlarda tasimrken pek 90k kisi tarafmdan da duyulmus 
oldugu nakledilir." 

"Hoca Efendi Hazretleri hayatta iken, Mustafa Bey Hazretlerine, 
Hiiseyin §emsi Bey ifin, "§emseddin-i Sivasi Hazretlerinin tac-i 
serifini bihamdillah Hiiseyin'e giydirdik Mustafa " buyurmuslardir. 
Boylece Hiiseyin §emsi bey pak ecdadmm evlad-i sulbisi olmak 
yanmda evlad-i manevisi olmak serefme de erismistir." 

"Hiiseyin §emsi Beyde 90k derin ve sarsilmaz, ask derecesinde bir 
Allah sevgisi, Resulullah sevgisi, Ehl-i Beyt sevgisi, miirsidine 
sevgi ve turn mahliikata sevgi vardi. Evlatlarma ve yakmlarma 
daima Resulullah Efendimiz ve Ehl-i Beyt' in muhabbet ve 
hizmetinden aynlmayrp, her iste ve her zaman onlarm sefaat ve 
himmetlerine sigmmayi ogiitlerdi. Konusmalarmm mihverini, canh 
cansiz biitiin yaratdmislara sevgi ve saygi, baskalarmm hakkma 
riayet, dogruluk, diiriistliik, sabir, hosgorii, affetme, asinhktan 
kafmma, ozii sozii bir olma, hurafe ve yobazhktan sakmma, 
Allah' a ve Kur'an-i Kerim'e katiksiz iman ile sarilma, vatan ve 
millet sevgisi, milletin ve vakiflarm hak ve mallarma asla zarar 
vermemek, gosteristen kafinmak teskil ederdi. Hiiseyin §emsi Bey 
ifrat ve tefritten sakmir, daima i'tidalle hareket ederdi. Sakin 
konusur, W9 bir zaman kaba ve galiz kelimeler kullanmaz, 
insanlan 9ekistirmezdi. Bir meclise girdiginde, insanlar gayr-i 
ihtiyari ayaga kalkarlar, saygi gosterirlerdi. Asik surat gostermez, 
daima tebessiim eder, fakat kahkaha ile giilmezdi. Sohbeti tath ve 
i9 ferahlatici olur; meramim, egitici, ogretici, yol gosterici ufak 
fikralar ile anlatmayi yeglerdi. Ikna kabiliyeti 90k yiiksekti. 
Tiirk9esi son derece akici, kelime hazinesi zengindi." 

" Genis tasawufi bilgisi ile birlikte Arap9a ve Fars9ayi 90k iyi 
bilirdi. Eski yazinin ve hat san'atmm her tiiriinii rahat9a okurdu. 
Zamamnda eski yazi uzmam olarak tanman kimseler, 
okuyamadiklan kitabe veya kabir tasi yazdarmda yardimmi 
isterlerdi. 

327 



Hayati boyunca nefes darhgi ve gecim sikmtisi cekmis, ailenin 
vakiflarina ve miilklerine haksiz tasarruflan bertaraf edebilmek, ve 
Ikinci Cihan Harbi'nin pahahhk, yokluk, kara borsacilik yillarmda 
ufak bir memur maasiyla ailesinin gecimini temin edebilmek, 
evlatlarma iyi bir egitim verebilmek kaygusu ile, ilmi cahsmalara 
ayirabilecegi zamanmm biiyiik kismmi, torbalar dolusu evrakla 
ugrasarak mahkemelerde gecirmek zorunda kalmistir. Bu yiizden, 
dagimk siirlerini toplayip yaymlayamamis, tasavvufi konulardaki 
birikimini yaziya dokmeye imkan bulamamistir. Buna ragmen, 
omriiniin son yillarmda bazi onemli eserler hazirlamistir. Maddi 
imkansizhklar sebebiyle saghgmda yaymlayamadigi bu eserler 
sunlardir. §eyh Receb Sivasi'nin, §emseddin Sivasi Hazretlerinin 
hayatmi anlatan " Necm-iil Hilda Fi Mendkib-is Seyh Sems-id-din 
Eb-is Send" adh eserinin Arapcadan terciimesi, Sivas'taki dergahta 
icra edilen zikir merasimlerinde okunan ve fogunun giifte ve 
bestesi Hiiseyin Beyin babasmm dedesi §eyh Hiiseyin Efendiye, 
doit adedi de Hiiseyin §emsi Beyin kendisine ait olan 84 ilahinin 
giiftelerinin ve notalarmm tespiti ve yazdinlmasi, Futuwetndme 
(Zamanimn Tiirkfe'sine sadelestirme). Hiiseyin §emsi bey, 1956 
yilmda, sag kalp yetmezligi, iiremi ve mide kanamasi ile Hakk'a 
yuriimiistiir. Kabri Edirnekapi §ehitligi'ndedir 394 . 



Sivas'ta Kadirilik 

Osmanh doneminde vakiflar yoluyla sehrin iskamnda 
onemli rol oynayan zaviyelerden ilki, 1420 tarihinde Tarikat-i 
Kadiriyye'den Hoca Sari Seyh es-Seyyid Pir Ahmed Bey'in, sehir 



394 Giindogdu C. Turk Tasavvuf Kulturiinde bir §eyh Ailesi: §emsi- 
Sivasiler 

328 



carsilarmm merkezinde ve Ermeni mezarhgi ile Rum Kilisesi 
yakinma kurmus oldugu zaviyedir 395 . Hoca San Seyh Es-Seyyid 
Pir Ahmed Bey b. Es-Seyyid Ahmed Bey Zaviyesi yahut kurulus 
yerine izafeten Hoca Araste Zaviyesi cami, han ve evlerden olusan 
bir imar faaliyeti olarak, Hoca San Seyh (nam-i diger Hoca Arasta) 
vasitasiyla gerceklestirilir. Daha sonraki asirlarda carsi ve mahalle 
kendi ismiyle amhr. Ne yazik ki, guniimuze gerek camie gerekse 
zaviyeye ait herhangi bir temel bakiyesi ulasamamistir 396 . Arsiv 
belgelerinden, cami hakkmdaki bilgilerin 1835 yilma kadar devam 
ettigi goriilur. Ziya Bey Kutiiphanesi'nm giineydogusunda 
bulunan ve 1945'li yillara kadar mevcut olan tek serefeli caminin 
beden duvarlarmda kerpi9, list ortii ve tasryici sistemde ahsap 
malzemenin kullamldigi anlasihyor. 

Ali Baba Zaviyesi'nin ise ancak 19. asirda gecici olarak bir 
Kadiri zaviyesi haline geldigi gorulur. 1850 tarihli bir buyruldudan, 
Ali Baba Zaviyesi seyhi Seyh Hasan Efendi'nin, Tarikat-i Aliyye- 
i Kadiriye'den oldugunu ogreniyoruz. Bilindigi gibi, zaviye daha 
sonra Rifai ve Mevlevi tarikatlarma mekan olacaktir. 

Mur Ali Baba (1805-1882) Kadiri tarikatmm XDC. asirda 
Sivas'taki bir diger temsilcisidir. Kadiri tarikatmm Halisiyye 
kolunun kurucusu Abdurrahman Halis Kerkiiki'nin miiridi olan Ali 
Baba'nm bugiin kabrinin bulundugu yerde, bir tekke ile mescidi 
bulunmaktadir. Mur Ali Baba'nm Hakk'a yiiriimesi iizerine 
tekkenin giineydogu kosesine dikdortgen planh, eliptik bir tek 
kubbe ile orturii bir tiirbe yapilarak defnedilmistir. Tekke ve mescit 
tamamen yikilmis oldugundan 1980'li yillarda iki kath betonarme 
bir bina olarak yeniden yapilmistir. Yeni yapilan bu binamn, 



395 Demirel O. Sivas §ehir Hayatinda Vakiflarm Rolii. Doktora Tezi. 
Ankara tlni. Ankara. 1991 

396 Unsal M. Sivas II Merkezindeki Osmanh Camileri. Yiiksek Lisans 
Tezi. Erciyes Uni. Kayseri. 2008 

329 



birinci kati cami olarak kullanilmakta, ikinci kat ise, yine kendi adi 
ile anilan Mur Ali Baba Yatih Bolge Kur'an Kursu olarak hizmet 
vermektedir. imaret Mahallesinde Mor Ali Baba Dergahi ismiyle 
Kadiri tarikatmdan §eyh Mehmed El-Muttalib bi-Mor Ali el-ali ibn 
Ahmed Pasa'nm 1878 tarihli vakfiyesi vardir. 

Durak Baba (muhtemelen diger adiyla Nur Baba) 20. 
yiizyilda (1831-1916) tarikatrn diger bir temsilcisi olarak bilinir. 
Aynca, 1321 tarihli vilayet salnamesinden Kadiri mesayihinden 
§eyh Seyfeddin Efendi'nin varligmdan haberdar oluruz 397 . 



Sivas'ta Mevlevilik 



Mevlevihane; sehrin kuzeyindeki en dis mahallelerden 
olan, K6sedere-i Zimmi Mahallesinde, asagi tarafmda Tavra deresi 
ve yukansmda ise, gittikce yiikselen meyilli bir arazi iizerinde 
kurulmustur 398 . M.V. Berchem-H. Eldem'in 1910 tarihli plani ve 
arsiv belgeleriyle mahalledeki yashlarm ifadeleri sonucunda 
Mevlevihane'nin yeri kesin olarak bilinmektedir. Gunumiizde ise, 
Mevlevihane 'den bir iz kalmamakla birlikte, "Mevlana" ismi ayni 
bolgede bir caddeye ve markete ad olarak verilmistir. 



397 Birsoy C. Salname-i Vilayet-i Sivas Hicri 1321. Yiiksek Lisans Tezi. 
Gazi Osman Pasa Uni. Tokat. 2001 

398 Demirel O. Sivas Mevlevihanesi ve Mevlevi Seyhlerinin Sosyal 
Hayatlanna Dair Bazi Tespitler. Vakiflar Dergisi. Sayi 25 

330 



Mevlevihane'nin Ulu Arif £elebi tarafmdan tesis 
olundugu belirtiliyorsa da, bunu teyit eden beige ya da bilgiye 
rastlanmaz. Sivas Mevlevihanesi seyhi Mehmed Resit tarafmdan 
1911'de diizenlenen belgeden, Ulu Arif (^elebi'den sonra Koprulii 
Mehmed Pasa'nm Mevlevihane insa ettirdigi belirtilmektedir. 
Ancak, Ahmet Eflaki'nin Menakibu'l-Arifin adh eserinde, Ulu 
Arif (^elebi'nin Sivas'a gelislerinden teferruath bir sekilde 
bahsedilirken Mevlevihane tesisi ile ilgili bir kayit soz konusu 
degildir. Aym surette Koprulii Mehmed Pasa hayrati arasmda ve 
Mevlevihane ile ilgili diger arsiv belgelerinde de soz konusu 
banileri teyit edici bilgiye sahip degiliz. 

II. Selim'in zevcesi Nurbanu Sultan (1525-1583) tarafmdan 
Sivas'ta bir koyiin gelirleri dervislerin taamiye bedeli olarak ne 
zaman insa edildigi bilinmeyen Mevlevihaneye vakfedilir 399 . 
Mevlevihane fukarasma, Uskiidar'daki Valide Atik evkafmdan 
taamiye tayin edilmesi, Sivas Mevlevihanesinin XVI. asnn ikinci 
yansmda faal olduguna isarettir. Mevlana Miizesi Arsivinde 
bulunan bir ferman suretinde XVI. asirda dergahm vakiflan 
arasmda bulunan ve muhtemelen zamanla kesintiye ugrayan 
Uskiidar Valide Atik evkafmdan 140 kurusun tahsis edildigi 
belirtilmektedir. Nitekim bu husustan yola cikan Nejat Ogiinc 
dergahm Kopriilii Mehmed Pasa tarafmdan insa ettirilmedigini, 
insa mahiyetinde tamir olundugunu belirtmektedir. 

Mevlevihane muctemilati ile ilgili ilk bilgi 1835-1836 
tarihli Vakif Muhasebe kaydmda "Tekye-i mezbur elan mevcut ve 
ma'mur" oldugu, Mevlevihane nezdinde bir bahcesi ile Silahtar 
Sehriyari Mehmed Pasa tarafmdan bina edilen bir koskii bulundugu 
kayithdir. Silahtar Mehmed Pasa'nm 1762 yilmda Sivas Valisi 
oldugu, aym zamanda pasanm gittigi her yerde bir kasr insa 



399 Goyiing N. Konya Mevlana Miizesi Ar§ivmm Onemi Hakkinda 

331 



etmekle hayli eseri bulundugu ve ulemaya itibarmm foklugu 
kaynaklarda yer alir. 

Nejat Goyiinf tarafmdan yaymlanan Mevlana 
Miizesindeki 1911 tarihli belgede, Sivas Mevlevi Seyhleri'nden 
Zileli Yagsi Dede'nin yaptirmis oldugu bir havuz ve bir kiink suyu 
ve yine Sivas Mevlevi Seyhlerinden Konya'li Bahaeddin Celebi'nin 
yaptirmis oldugu tahtani 119 hiicre ve fevkani 119 oda ile Sivas 
Valilerinden Recep Pasa'mn bir kosk bina ettigi kayithdir. Ancak, 
koskiin banisi olarak 1835 ile 1911 tarihli iki ayn belgede farkh iki 
isim yer alir. Bunlardan 1776-1798 yillan arasmda Sivas 
mutesellimliginde bulunan Zarahzade Recep Pasa (6.1804),'nm 
dort ayn vakfiyesi bulunmakla birlikte koskle ilgili bilgi ve vakfiye 
kaydma rastlanmaz 400 . Ote yandan, Sivas vakiflan ve Mevlevihane 
hakkmda zengin ve guvenilir bilgiler veren 1835-1836 tarihli Vakif 
Muhasebe Defteri'ndeki Silahtar Mehmed Pasa'mn kosk yaptirdigi 
kaydi daha guvenilir goruluyor. 

Sivas Mevlevihane'sinin 1917 tarihinde harap durumda 
oldugu, kapi ve duvarlarmm yikilmaya yiiz tuttugu ve daha sonraki 
yillarda da kullamlmayacak durumda bulundugu anlasihyor. 

Oncelikle Sivas Mevlevihane'sinin Konya Merkez Dergahi 
ve Sivas sehri'ndeki diger zaviyelerde oldugu gibi koklii vakif 
gelirlerinin bulundugunu soylemek mumkiin degildir. Zira, 1768 
tarihli bir mesihat tecdid arzmda Mevlevihane'nin bihasil oldugu, 
buna ragmen dervisanm bu durumdan sikayet etmemekle birlikte 
gunlerini dua ile ge9irdikleri belirtilmistir. Aym sekilde 1803-1804 
tarihli bir berat kaydmda da, Mevlevihane seyhi Seyyid Mehmed 
meclis-i ser'e gelerek "...Mevlevihane'de sakin dervisanm akvat-i 
yevmiyelerine vafi iradlan olmadigim" soylemis ve yardim 



400 Ege I. Son Donem Osmanh Tarihinde bir Ayan Ailesi: Zarah-zadeler, 
Yiiksek Lisans Tezi. Cumhuriyet Uni. Sivas. 2006 

332 



isteginde bulunmustur. Yapilan tahkik neticesinde, 
Mevlevihane'nin gelirinin olmadigi tespit edilerek, yardim talebi 
kabul edilmistir. Bu sebeple, "emr-i all" ile tahsis edilen 
Mevlevihane gelirlerinin biiyiik bir boliimunun, 1835-1836 tarihli 
kayitta, dervislerin taamiyesi olarak kullamldigi anlasilmaktadir. 
Bu gelirlerden ilki, 1803-1804 tarihlerinde gercekleserek, Sivas 
Bahk Mukataasi'ndan verilmek iizere ayrilan 200 kurustur. 
Mevlevi Seyhi Seyyid Mehmed'in miiracaati iizerine ilk defa ihdas 
edilen bu gelir kalemi, Emir Babiloglu Seyyid Abulkadir ve Seyyid 
Ismail uhdesine istiraken malikane kaydedilmis ve zikredilen 
miktann her sene verilmesi sarti konulmustur. Ikincisi de, II. 
Mahmud doneminde Tokat ve TevabT Mizan-i Harir 
Mukataasi'ndan yillik 73.5 kurus verilmekte oldugunu fakat bunun 
baslangic tarihini tespit edemiyoruz. 

Vakif Muhasebe Defteri'ndeki bir baska kayida gore, yine 
emr-i ali ile dervislere Yeni II koylerinden Sanca/Sanci koyiiniin 
gelirinden 3 mud 18 kile bugday tahsis edilmistir. Merkeze bagh 
koyler arasmda bu isimle bir koy bugiin bulunmamaktadir. Halbuki 
Fatih Qmar makalesinde gelir getiren koy olarak Savcun'un ismini 
vermekte ve bu koyde bir Mevlevi ileri geleninin medfun 
bulundugunu kaydetmektedir. Bu gelir Mevlevihane'ye su sekilde 
intikal etmistir: Zikredilen koy, Valide-i Atik Nur Banu Sultan 
Evkafi'ndan olup, vakfiyesinde Yeni II Koylerinin mahsulatmdan 
her sene 16 fakire 35 mild bugday verilmesi sarti konulmustur. Bu 
vakfiyede, gelirin kimlere ve hangi miiesseselere ve ne kadar 
verilecegi; ilave olarak gelirden hisse alanlardan biri vefat 
ettiginde hissesi maiset darhgma diisen fakir bir alime "mensvir-i 
padisahi" ile tevcih edilmesi gerektigi belirtilmistir. Vakfiyede 
verilen listede, Sivas Mevlevihane'si ismine rastamlmadigi gibi, 
mevcut sahis isimleri arasmda Mevlevihane ile ilgili bir bag 
kurulamamistir. Dolayisiyla bu gelirin, 18. asrm ikinci yansmda 
bihasil oldugu belirtilen Mevlevihane'ye ancak bu tarihten sonra 

333 



tahsis edilmis olabilecegi dtistintilmektedir. Aym zamanda III. 
Selim ve II. Mahmud doneminde bilhassa Konya merkez dergahma 
bagis, hediye (tiras baha, sem'i revgan ve taamiye) ismiyle onemli 
miktarlarda gelirler ayrildigi bilinmektedir. Bu sebeple, Sivas 
Mevlevihane'sinin bu tic onemli gelirinin aym doneme rastlamasi 
tesadtifi olmasa gerekir. 

Mevlevihane'nin bir baska geliri, Mevlevihane 
bah9esinin icara verilmesinden elde edilen senevi 200 kurusluk 
miktardir. Bahcenin 1835-1836 tarihlerinde 400 kurusluk geliri 
muhasebe kaydmda belirtilmistir. Aynca, Mevlevihane nezdinde 
Silahtar Mehmed Pasa'nm bina ettigi kosktin iki adet dtikkani ile 
kimin tarafmdan vakfedildigi bilinmeyen haffaf (ayakkabici) 
dtikkani vardir. Haffaf dtikkanmm senelik ican 30 kurus iken 
Mehmed Pasa'nm iki dtikkanmm toplam ican 20 kurus olarak 
kaydedilmistir. 

Bu gelirlerinden bazilarmm stireklilik arzetmedigi, yine 
yukanda i§aret edilen muhasebe kaydmda aciklama olarak yer 
almistir. Bilhassa, Bahk Mukataasi ve Tokat Mizan-i Hark 
Mukataasi gelirlerinden ilkinin "kadimden beru", digerinin ise 
1823-1824 yillarmdan itibaren tahsil edilemedigi serhi 
dtistilmtisttir. 1835-1836 tarihlerinde Mevlevihane'nin iki yilhk 
toplam gelirinin 6440 kurus; bunun da onemli bir kismmm Sanca 
koytinden oldugu gortilmtisttir. Buna ragmen, aym tarihlerde 
sehirdeki diger zaviyeler arasmda geliri a9ismdan kiyaslandigmda 
son siralarda yer aldigi gortiltir. 

Mevlevihane'nin daha sonraki yillarda, 1867'de koy 
gelirinin yilhk 140 kurus; 1911-1912'de de yilhk toplam 35163 
kurus oldugu tespit edilmistir. 

Mevlevihane gelirlerinin harcanma sekli ise, belgelerde 
gortildtigti tizere, genellikle Mevlevihane'de barman dervisamn 
taamiyesi ile ayende ve revende (gelen gidenin) masraflarma 
sarfedilmesidir. 1835-1836 tarihli muhasebe kaydmda gelirinin 

334 



tamammm bu tip masraflara harcandigi belirtilirken 1911-1912 
tarihlerinde ayrmtih bilgiye rastlanmakta ve 2500 kurusu koyun, 
sigir eti ve kiyma ifin sarf olmak iizere toplam yiyecek giderleri 
17460 kurusu bulmaktadir. Dervislerin elbise, ayakkabi, sikke, 
arakiyye gibi giyecek masraflan 2675 kurus, odun, komiir, 9ira ve 
mum olmak iizere yakacak bedelleri karsihgi 3475 kurustur. Diger 
giderler i9erisinde ise, 1000 kurusluk tamirat, dergahm vergisi, 
mevliid masrafi ve dergah hademelerinin ayhklan yer almistir. 

1911-1912 tarihli bir belgede Mevlevihane'de toplam 47 
kisinin ismi ve gorevleri zikredihnistir. Bunlar arasmda seyhin 
kardesi, bir mesnevihan, dort neyzen, bir naat-han, iki meydan 
dedesi, iki ayin-han, bir gile-kes, bir hoca bulunmaktadir. 

1742 tarihinden baslamak iizere 1911-1912 yihna kadar, 
Sivas Mevlevihane seyhlerinin isim ve gorev siireleri bir silsile 
halinde kaynaklara yansimistir. 1742'den 1836'ya kadar 
Mevlevihane'de aym aileye mensup kisiler seyh olmuslardir. Bu 
tarihte Mevlevihane'nin tespit edilen ilk §eyhi Esseyyid §eyh 
Mehmed'dir. Seyyid Mehmed'in de Sivas muftusu Numan Efendi 
(1692-1768) ile Istanbul'da misafir iken bir sahitligi kaynaklara 
yansimi§tir. 1768 tarihli bir mesihat tecdid arzmda, 
Mevlevihanenin hi9bir gelirinin olmadigi, buna ragmen dervislerin 
buna sabrettikleri belirtilmistir. 

Seyh Seyyid Mehmed Efendi, 1817 tarihinde Hac yolunda 
vefat etmi§, geride, Mevliide ve Zeliha isimlerinde iki zevce, 
kendisinden sonra Mevlevihane'ye §eyh olan oglu Mehmed Niyazi, 
Serife ve Hatice isimlerinde iki kizi ve nihayet bir de cariye 
birakmistir. Seyh Mehmed Efendi ve babasmm sosyal iliskilerinin 
iyi oldugu, 9evresinde ve bilhassa mahallesinde giivenilir kimseler 
olduklan da anlasilmaktadir. Zira, mahallede meydana gelen ve 
kadiya, dolayisiyla sicillere ge9en belgelerde sahitlikleri soz 
konusu olmustur. Bundan sonra oglu Esseyid Seyh Mehmed 
Niyazi Halife gorev ahr. Boylece Mevlevihane'de diger zaviyelerde 

335 



de oldugu gibi, seyh ailesi gelenegi tesekkiil etmis olur. 1835-1836 
yillarmda Tokat Mukataasmdan da 73,5 kurus ve Sivas Emval-i 
maliyesinden 288 kurusun tahsisi goriifiir. 

Sirasiyla Urgiiblii Ibrahim Dede (1836-1843), Kiitahya'h 
§eyh Ali Dede (1843-1850), Sivasli §eyh Bahsi Dede (1850- 
1851/1852)'den sonra Zile'li Yagsi Dede (1852/1853- 
1856/1857)'nin doneminde Mevlevihaneye bir kiink su getirttigi ve 
bir de havuz yaptirdigi goriifiir. 

Konya'h §eyh Bahaeddin ^elebi (1856-1884/1885) , Hz. 
Mevlana'nm on yedinci gobekten torunu olarak Konya'da diinyaya 
gelir 401 . Babasi Mustafa £elebi, dedesi Bayram (^elebi onun da 
babasi Mehmet Arif £elebi olup dogum tarihi kesin olarak 
bilinmemektedir. 1855-56 yilmda Sivas'a seyh olarak atanmasi ile 
Konya'dan aynlmis ve vefatma kadar bu gorevini devam 
ettirmistir. Konya' h Mehmed Bahaddin £elebi de Recep Pasa'nm 
insa ettirdigi koskiin bitisigine, alt katmda iic hiicre, iist katmda ise 
iic oda bulunan bir bina insa ettirir. 1884-1885 yillarmda vefat 
ettigi anlasilan Bahaiiddin £elebi bugiin "Yan Acik Cezaevi" 
olarak kullamlan binamn oniindeki "Mevlevi §eyhleri 
Mezarhgf'na defnedilir. Kabri halen buradadir ama bina 
kamulastinlmca kabirler yikilmistir ve kabri binamn bahcesinde 
kalmistir. Torunlarmdan edinilen bilgilere gore Bahaiiddin 
(^elebi'nin yikilan kabrinin mezar tasi daha sonra "Tek Mezar" 
olarak bilinen §uayb Dede'nin kabrinin basma dikilmistir. 
Bahaiiddin (^elebi'nin, zevcesi Mevliide Hamm'dir ve bu 
evliliklerinden Mehmed Resid £elebi, Hiisameddin (^elebi ve 
Ahmed £elebi isimlerinde iic erkek cocuklan diinyaya gelir. 
Bahaiiddin (^elebi'nin birden fazla evliliginden bahsedilmektedir. 



401 Cinar F. Sivas Mevlevihanesinde Gorev Yapan Son Celebi Ailesi 



336 



Diger evliliklerinden de kizlan olan Bahauddin (^elebi'nin kizlan, 
Ayse Hatun (Sivas'ta evlenmistir), Serife ve Rabia Hatun 
(Konya'ya yerlesmisler) ve Emetullah Hatun (Sivas'ta 
kalmistir)'dur. Bahauddin £elebi, Konya'da 1001 gun cilesini 
iistatlarmin nezaretinde tamamlar ve 18 Hizmet Kolu'nun hepsini 
basan ile gecerek Mesnevihan, Semazen ve Mutnb Heyeti Baskani 
olarak Sivas'a atanir. Ve nihayet son seyh olarak tespit edilen 
Seyh Bahaeddin gelebi'nin oglu Seyh Resid Efendi (1884/ 1885- 
1911/1912) babasi Bahauddin (^elebi'nin vefatmdan sonra 
Konya'dan Sivas Mevlevihanesi'ne atanir. Mehmed Resid £elebi, 
Konya'da diinyaya gelmis babasmm Sivas'taki gorevi nedeni ile 
Sivas'ta hayatim devam ettirmek durumunda kalmistir. Mehmed 
Resid (^elebi'nin hanimmm ismi de Mevliide'dir ve bu evliliginden 
sadece Ahmet Turan (^elebi isminde bir oglu diinyaya gelmistir. 
Mehmed Resid £elebi, babasi Bahauddin (^elebi'nin gozetiminde 
Mevleviligin usul ve erkanlarma gore yetistirilmistir. Sivas'taki bu 
goreve atanmasmda saglam bir altyapi ile yetismesinin onemli 
etkisi olmustur. Mehmed Resid (^elebi'nin doneminde 
Mevlevihane'de dergah miintesibi ve gorevlilerin sayisi 47'dir ve 
hepsinin maaslan zikredilmektedir. XIX. asirda bircok 
mevlevihane onceden sahip oldugu vakif gelirlerini kotii 
yonetimler ve dergah i^i 9ekismeler sebebiyle yavas yavas 
yitirirken Sivas Mevlevihanesi' nin gelirlerinin artiyor olmasi 
dikkat cekici bir husustur. 

1911 yilmda elde edilen gelirlerin nerelere harcandigi 
ayrmtilanyla belirtilmektedir ki, buna gore aym yil dergahm yilhk 
masrafmm yekiinii 29238 kurustur 402 . Bu masraflarm 17460 kurus 
gibi biiyiik bir kismim yiyecek giderleri teskil etmekte, geriye 
kalan gelirlerin ise 2675 kurusu, dervislere elbise, ayakkabi, sikke, 



402 Kii^iik S. XIX. Asirda Mevlevilik ve Mevleviler, Doktora Tezi. 
Marmara Uni. Istanbul. 2000 

337 



arakiye yaptinlmasi, 3475 kurusu odun, komiir, 9ira, gazyagi, mum 
bedeli gibi masraflara, 1000 kurusluk kismi da tamirat, dergahm 
vergisi, mevliit masrafi ve dergah hademelerinin masraflarma sarf 
edilmistir. 1911 senesi masraf listesinden anlasildigma gore dergah 
miintesipleri ve gorevlileri olarak 47 kisinin adlan ve aldiklan 
maaslar tek tek sayilmaktadir. £ogunun dervis diye isimleriyle 
birlikte kaydedildigi listede 45 kurusluk maaslan belirtihnis, 
dervislerle beraber dergah gorevlilerinden ayinhan dervis Sabri, 
Mesnevihan Mustafa Efendi, Meydan dedesi Dervis Muhammed, 
Hoca Nuri Efendi, naathan Dervis Muhammed, dort neyzenin 
isimleri ve aldiklan maaslar yazilmistir. Dergahta bu donemde, 
ayinhan olarak Dervis Sabri, Mesnevihan olarak Mustafa Efendi, 
Meydan Dervisleri olarak Dervis Muhammed ve Hoca Nuri 
Efendiler, Naathan olarak da Dervis Muhammed gorev 
yapmaktadir. 

Mehmed Resid £elebi askerlikten muaf tutulmustur ama 
daha sonra onun yerine oglu Ahmed Turan £elebi Yemen' de sekiz 
yil askerlik yapmistir. Mehmed Resid (^elebi, 1911-1912 yillarmda 
vefat etmis ve durum Konya'ya bildirildiginde yerine oglu Ahmet 
Turan (^elebi atanmistir. 

Ahmet Turan (^elebi, iyi bir egitim siirecinden ge9mis birisi 
olarak bu goreve atanmis ama yasmm 90k gen9 olmasi ve bu 
gorevi layigi ile devam ettirmeyecegi endisesi ile bu gorevin 
amcasi Hiisameddin Qelebi'ye tevdi edilmesini istemis ve neticede 
de oyle olmustur. 

Ahmet Turan (^elebi de egitimini babasmm refakatinde 
tamamlamistir. Fars9a ve Arap9ayi iyi derecede bilen Ahmet Turan 
(^elebi bmpok goniil insam ile uzun siireli sohbetler icra etmistir. 
Keskeklilerin Hafiz, Ahmet Erdayi ve ara sira Ankara' dan gelen 
Profesor Sukrii Akkaya onlardan sadece birka9 tanesidir. Sivas 
Mevlevi Seyhligi gorevini gen9ligini bahane ederek amcasi 
Hiisameddin (Qelebi'ye devreden Ahmet Turan (^elebi 90k saghkh 

338 



bir omiir ge9irmistir. Son donemlerinde kalp rahatsizhgma 
yakalanan Ahmet Turan Celebi, dergahta hizmet ile mesgul 
olurken aniden rahatsizlanmis ve evine goturiilen Celebi birkar; 
saat sonra rahmet-i rahmana kavusmustur (6.1956). Ahmet Turan 
gelebi'nin Ahmet Adil C.elebi, Arif C.elebi, MelTha Hatun, Ahmet 
Adil Celebi, Semseddin Abid, Sadreddin Emir Zahid, Kimya 
Hatun ve Husameddin Vacid (^elebi isimlerinde sekiz cocugu 
diinyaya gelmi§tir. Torunlarmdan edinilen bilgiye gore Ahmet 
Turan £elebi, amcasi tekkeye §eyh olunca tekkede Neyzenba§i ve 
Mesnevihan olarak gorevlendirilmi§tir. 

Bahaiiddin (^elebi'nin oglu olan Husameddin £elebi, 
tekkeler kapanmcaya kadar dergahm seyhligini iistlenir. 1917 
yihnin Temmuz aymda Sivas Mevlevihanesi'nin harab durumda 
bulundugundan, kapi ve duvarlarmm yikilmaya yiiz tuttugundan, 
tamiri i9in vilayet9e 1500 lirahk bir kesf bedeli tespit edilir. Bu 
tamir gerceklestirilemez ve Mevlevihane, muhtemelen bu tarihten 
sonra Sivas'ta bulunan bir baska yere Ali Baba Zaviyesi'ne tasmir 
ve tekkeler kapatilmcaya kadar Ali Baba Zaviyesi Rifai-Mevlevi 
dergahi olarak gorev yapar. Bu durumu dergah haziresinde bulunan 
bazi Mevlevi kabirleri de teyid etmektedir. 

Ali Baba Zaviyesi muhtemelen Bektasi, Kadiri ve Rifai 
tarikatlarma mekan olmustur 403 . Sozii edilen tarihlerde zaviyenin 
seyhi Ali Efendi'dir (6.1937). Oglu Mehmet Nuri Efendi'nin Rifai 
seyhi olarak hakkmda anlatilanlarm yam sira Mevlevilige olan 
meyli de bilinmektedir ve torunu Semsi Yilmaz da guniimiize 
kadar Mevleviligin Sivas 'taki temsilcisi olur. 

Hayati hakkmda elimizde 90k detayh bilgiler bulunmayan 
Husameddin (^elebi'nin vefati ile ilgili su olay anlatilmaktadir: 



403 Savaj S. XVI. Asirda Sivas'ta kurulan Ali Baba Zaviyesinin Dini, 
Sosyal ve Ekonomik Fonksiyonlan Hakkmda bir Ara§tirma. Doktora 
Tezi. Ankara Uni. 1990 

339 



Hiisameddin Celebi, bir gun hammini caginr ve, "Hamm, 
blumlii diinya. Ne olur ne olmaz. Gel sana bir cenazeye neler 
yapilmah anlatayim", der. Hanimma, "Oliiniin cenesini baglarlar 
gel cenemi bagla. Ayagmi baglarlar gel ayagimi bagla" gibi bir 
oliiye yapilmasi gereken biitun isleri kendi iizerinde uygulatir. 
Elbisesini soyundurur, kefenini giydirtir vs. En sonunda, "Hamm 
hakkin helal et", der ve vefat eder (6.1925). 

Hiisameddin Celebi ve Mehmet Resid Celebi'nin kabirleri, 
gelirleri Mevlevihane'nin ihtiyaclan icin degerlendirilen ve il 
merkezine 32 km. mesafede bulunan Savcun Koyii'nde yiiksek bir 
tepenin iizerindedir 404 . Ahmet Turan Celebi'nin kabri ise, ilk once 
dergahm bahcesindeki Mevlevi §eyhlerine ait olan mezarhkta iken, 
buralarm istimlak edilmesi iizerine Yukari Tekke'deki aile 
kabristanma ta§imr. Hiisameddin Celebi'nin ilk hammmdan dort 
kizi ikinci hammmdan bir oglu ve bir kizi olmustur. 



Sivas'ta Naksibendilik 



1780 tarihli vakfiyesi ile Ke9ibula Mahallesindeki §eyh 
Mehmed'e ait bir Naksibendi zaviyesinin varhgmi goriiriiz. 
Vakfiye sartlarma gore Naksibendi zaviyesinde pazartesi ve 
persembe giinleri " cehri hatmi hivacagan" ismiyle adlandinlan 
zikr ibadeti yapilmaktadir. Ayrica tarikat mensuplarmm bu zikir 
ibadetini Ulu Camide de icra ettikleri goriiliir. 

Halidiler Nisan 1828'de II. Mahmut'un emriyle Istanbul'da 
bulunduklan yerlerden toplanarak Sivas'a siiruliirler. 1828 siirgiinii 



404 (Jinar F. Sivas Mevlevihanesinde Gbrev Yapan Son (Jelebi Ailesi 

340 



tarikatm tarihindeki en kapsamh surgiindiir ve toplu olmasi 
sebebiyle kisileri hedef alan digerlerinden farkhdir 405 . 

Mustafa Taki Efendi (1873-1925), manevi egitimi igin son 
Osmanh Mebusan Meclisi'nde Tokat Mebusu olarak gorev yapan 
meshur alim Mustafa Sabri Efendi'nin yegeni olan ve halk arasmda 
"Melek Hafrz" lakabi ile tanman Tokath Mustafa Haki Efendi'ye 
(6.1917) intisap eder ve kisa bir siirede icazet alarak Sivas'ta irsada 
memur kihmr 406 . Naksibendiligin Halidiyye koluna mensup olan 
Haki Efendi'nin vefatmm ardmdan ihvanlan Mustafa Taki 
Efendi'ye intisap ederler. Mustafa Taki Efendi ihramcizade Ismail 
Hakki Toprak, Mustafa Haki'nin oglu Bahaeddin Efendi ve 
Mustafa Taki'nin damadi olan Cizozlii Yusuf efendi olmak iizere 
uc kisiye halifelik vermistir 407 . Taki Efendinin vefatmdan sonra 
irsat makamma Sivas ve cevresinde bir9ok cami, yol, cesme vs. 
hizmetlerin tesisinde onemli roller iistlenmis olan ihramcizade 
Ismail Hakki Toprak (6.1969) ge^er. 

Mustafa Taki Efendi'nin bilinen dort eseri vardir. Hz. 
Muhammed'in hayatim ele alan ve 18 ciiz halinde yazilan Tarih-i 
Nur-i Muhammedi, 1923 - 1925 tarihleri arasmda Sivas 
Matbaasi'nda basilmistir. Kirk Hadis (Ilmihal: Siyasi ve ictimai) 
isimli eserin bir niishasi Sivas Belediyesi Kemal ibn-i Hiimam 
Kutiiphanesi'ne Haci Hasan Akyol tarafmdan vakfedilen kitaplar 
arasmda bulunmaktadir. Mustafa Taki Efendinin nesir olarak 
kaleme aldigi Mevlid isimli eserini sonradan ihramcizade Haci 
ismail Hakki Efendi nazma cekmistir. Agag Dikmenin Fazileti, 
ismiyle oldukca hacimli bir kitabmm oldugu belirtilmektedir. 
Sirat-i Miistakim, Sebilurresad ve Beyanu'1-Hak dergilerinde sade 



405 Durma A. Evliyalar §ehri Amasya 



406 Qinar F. Mustafa Taki Efendi'nin (6.1925) Medeniyet Anlayisi 

407 Qinar F. Milli Miicadelenin ve ilk Meclisin Manevi Mimarlanndan 
Sivash bir Alim: Mustafa Taki Efendi (D.1873-V.1925) 

341 



ve anlasihr bir dille yazmis oldugu makalelerle dikkatleri iizerine 
geken Mustafa TakT Efendi, zamanimn onde gelen fikir 
adamlanndan biri olarak Turk siyasi ve fikir tarihinde onemli izler 
birakmistir. 

Asil ismi Bedrettin Dogruyol olan Haci Hafiz Bedrettin 
Efendi, Naksi seyhlerindendir. 1911 yilmda dogmustur. Haci 
Mustafa Taki Efendinin ogludur. Yildizeli ve Sivas'ta hayatmi 
surdurmustiir. Yildizeli Carsi Cami imam-hatipligi gorevinde 
bulunmustur. 1984'te Catalpmar Cami'nde cuma namazi esnasmda 
Hakk'a yuriir 408 . Kabri, mezarliklar tarafmdan gidilirken camiye 
600 metre kala sol taraftadir. 

ihramcizade Ismail Hakki (1880-1969)'mn annesi, "Ya 
Rabbi bana bir evlat ver ki, onu cami kolesi yapayim" diye 
niyazda bulunur 409 . 

Cocuklugu Sanseyh Mahallesinde ge9en Ihramcizade Ismail 
Hakki Efendi Hazretleri daha sonra babasmm adliye baskatibi 
oldugu icin Zara'da yedi yasma kadar bulunur ve sibyan mektebini 
burada okur. On yasmdayken Sivas'a gelip Ortulupmar 
Mahallesine yerlesirler. Askeri Riistiye'ye giren Ismail Hakki,, 
1894-1895 yilmda okulu bitirir. Iki veya uc sene medrese egitimini 
§ifaiye medresesinde ahr. Daha sonra adliyede miilazimeten 
(stajyer) memur olarak gorev ahr. 1914 de I. Diinya savasi cikmca 
askere gider. Birinci Diinya Savasi yillarmda askerligini kol 



408 Sivas'ta Hiillukoglu Caddesi ile Ali Baba Caddesinin kesi§tigi ko§ede 
yer alan Qatalpinar camiinin kitabesi guniimuze gelememi§tir. Bununla 
beraber cami iferisindeki bir levhada Ali A§kar Pa§a'nm 1833 yilmda 
yaptirdigi yazihdir. Moloz tas. ve tugladan yapilmi§ olan cami kareye 
yakin dikdortgen planhdir. Uzeri kirma 9ati ile ortiiliidur. Icerisinde 
herhangi bir bezeme bulunmamaktadir. Yaninda tas. kaide iizerine 
yuvarlak govdeli, tek §erefeli minaresi vardir. 

409 Altunta§ i.I.H., Gavsii'l Azam Ihramcizade Ismail Hakki Toprak 
Sivasi, Istanbul, 2009 

342 



komutam olarak emrindekilerle birlikte Susehri'ne cephane 
tasimak ve Ordu, Koyulhisar, Susehri arasmda postacilik ve erzak 
nakli yapmalan suretiyle yerine getirmistir. Bu sebepten bulundugu 
yorede Emanetgi Baba diye amlmistir. Askerlik gorevinden sonra 
Tokat'ta Duyun-u Umumiye de Muskirat Memurlugunda cahsir. 
Bu donem Tokath Pir Mustafa Haki kuddise sirruhu'l aziz 
Efendi'ye baglandigi zamana rastlar. Ismail Hakki Efendi 1928 de 
Duyun-u Umumiye miiesseselerinin kapanmasi ile Sivas tnhisarlar 
Dairesine geger. Buradan Zara-£arhi Tuzlasma bagh Cedit 
Tuzlasmda gorev yapar. Bu gorevini aniden birakip Sivas'a gelir 
ve 1931 Temmuz aymda kendi istegi ile emekli olur. £ikan soyadi 
kanunu geregi Arapca olan lakaplar kaldinlip herkese yeniden bir 
soyadi verilmeye baslanmistir. Ismail Hakki Efendi Hazretlerinin 
lakabi ihramcwglu-ihramazade oldugu ifin, Toprak soyadim 
almistir. Bundan sonra biitun vakitlerini ihvamn yetismesine ve 
umuma yararh cemiyet islerine ve hayir islerine ve eserlerine 
vakfetmekle gecirir. Devlet biiyiikleri ile goriismeler yapar. Bu 
goriismeler ile sehrin sorunlan halledilmis veya onlara gerekli 
uyanlan yapmistir. Ihramcizade Haci Ismail Hakki Efendi 
Hazretleri'nin cesitli zamanlarda kisa siireli olmak iizere alti sefer 
hapis yattigi soylenir. Atatiirk doneminde goriilmeyen baski, ismet 
Inonii zamanmda ihvana siirekli hissettirilir. Ikinci Diinya Savasi 
yillarmda (1939-1945) ihvanma ailesinden miras kalan mulklerin 
hepsini satarak destek olur. Bu siralarda biiyiik bir maddi sikmti 
i9ine de girmistir. 1950 yilmda Sivas Merkezinde bulunan Yeni 
Camii yamnda £orapci Hani'mn list katmda kiraladigi, iki oda 
"vekdle" olarak kullamlir, sohbetlerine uzun miiddet burada 
devam eder. 27 Mayis 1 960 ihtilalinde ucyiiz kadar seyh tutuklamp 
Erzurum'da tevkif edilirken Efendi Hazretlerine dokunulmaz. Yaz 
giinlerinde gelen misafirler mesire yerlerinde Kepenegin Gozii, 
Kurtderesi, Tekkeonii ve Yilankirkan fiftliginde sohbet ortamlan 



343 



olusturularak irsad faaliyetlerine devam edilir. Vefat ettiginde Ulu 
Caminin haziresine defnedilir. 

ilk ve Riisdiye tahsilini Darende' de yapan Hasan Efendi 
(1895-1984), fevresinde sevilen sayilan bir kisi idi 410 . Askerligini 
Istanbul'da Selimiye kislasrnda yaptigi sirada Seyyid Mustafa Haki 
Efendi'ye intisap eder. 1925 yilmda Taki Efendi'nin Hakk'a 
yuriimesiyle ihramcizade Ismail Hakki Toprak Efendi'ye ihvan 
olarak ilk intisap eden kisidir. Hasan Efendi, Darende'nin Kurtbagi 
Mahallesi'ne kendi ismiyle 1957 yilmda yapilan camide dokuz yil 
fahri imamhk yapar. Maddi ve manevi himmetleriyle birfok 
insamn ticarete atilmasmda, Darende'nin ilim ve irfan diyan 
olmasmda biiyiik katkisi olur. Daha sonra 20 Eyliil 1966 yilmda 
Sivas' a tasmir. Seyhine hizmet etmek icin Sivas'a hicret etmis ve 
bir 90k hizmette bulunmus, ihramcizade ismail Hakki Efendinin 
sirdasi, yakm arkadasi ve onun dar zamanlannda goniildasi olarak 
destek vermistir. Kabri Sivas Yukari Tekke kabristamnda Haci 
Mustafa Taki Hazretlerinin kabri civarmdadir. 



Sivas'ta Rifailik 



XX. yiizyilm baslarmda vefat eden ve Mevlana ilkogretim 
Okulunun bah9esinde medfun bulunan Rifai seyhi Durak Baba 
(1831-1916), Rifailigin Sivas'taki temsilcilerinden biri olarak 
zikredilebilir. 



410 Altunta? i.I.H., Kutbu'l Arifln Haci Hasan Akyol Efendi 
Kaddese'llahii SiiTah'iil Aziz ve Tasavvurat-i hayriyyem'i (Giizel 
Diisuncelerim) 

344 



Arab Seyh lakabiyla bilinen Seyyid Abdullah Hasimi (1829- 
1922), 1876'da Sultan Abdulhamid'in istegiyle Sivas'a yerlesir ve 
dergahmi afar. Devlet kademeleriyle iyi miinasebetler tesis etmis 
olmasi sebebiyle, 1909'da ittihad ve Terakki'nin hedefmdedir ve 
siirgiine gonderilir. Yedi yd surgiinde kaldiktan sonra Sivas'a 
doner. Milli Miicadeleye dogrudan destek verir. 

Heniiz saghgmda icazetname vermis oldugu oglu Mehmet 
Ragip Beyi yerine halife tayin eder. 

Abdullah Hasimi Hazrederine Ismail Bey £iftligi dergahmm 
ve kendi ihtiyaclarim karsilamasi icin Sivas-Yildizeli civarmdaki 
Mumcu Koyu'niin bir kismi miilk olarak verilmistir. Kurdugu Rifai 
tekkesi icin Pasabey Mahallesinde bir konak satm alarak gerekli 
tadilat ve semahaneyi yaptirdiktan sonra burayi dergah haline 
domistiirerek 27 Kasim 1 9 1 3 ' de vakif haline getirir. iki kath 
buyiikfe olan konagm list katmda semahane, misafirhane, mutfak, 
meydan odasi, alt katmda ise, odunluk, sofa, ahir ve diger 
mustemilat bulunmaktadir. Bir vakif senedine gore Pasabey 
Mahallesinde kurmus oldugu tekkesinde insa ettigi mescitte 
hatiplik yapacak kisilere verilmek iizere 1893 yihnda bes yiiz 
kurusluk bir vakif tesis etmistir. 24 Arahk 1913 tarihini tasiyan 
vakif senedine gore, vakfm idaresi ile dergahm seyhligini biiyiik 
oglu Seyyid Mehmed Ragib'a, bunun vefatmdan sonra da kiiciik 
oglu Seyyid Ahmed Siraceddin'e birakmistir. 

Bu tekkeyle ilgili olarak Muzaffer Sansozen'in babasi 
miiderris Hiiseyin Hiisnii (1843-1917) tarafmdan yazilan bir siire 
gore tekke 1884 tarihinde yapilmistir. 

Kendisine verilen icazet su sekildedir. 

'Bismillahirrahmanirrahim 

Allah Teala'ya Hamd olsun, bu icazetnameyi beseriyeti 
terbiye icin bu aciz Adem almistir. Hidayet seccadesine 
oturmustur. Beserin ulasmasi gerekli olan hedefe varmak icin 
kurtulus yoluna intisap edip ve cennete kavusmak diinya ve dini 

345 



fark edip ayirmak zikrin aslma ulasmak niibuwet sartlarma uymak 
icin kabul etmistir. 

Birligi Yiice olan Mevla'yi tesbih ederim ki; 

Allah Teala O'nu (icazet sahibini) baskalarmm nefislerinin 
bilmedigine ulastirmis, O'nu gururdan ve nefsani duygulardan 
temizlemis, maneviyat elbisesini giydirmis, kendi nuruyla 
nurlandirmis, O'na Kutsi elbiseler giydirmis ve nimetlerini vermis, 
ulvi himmetlerini yiiksek tutmus ve O'nu afv ederek bu icazetname 
sahibini dostlan derecesine cikarmistir. Hamd ederim ki, hamd 
etmek, Hakk tarafmdan istenen seylerdendir. O'nun verdigi 
nimetlere siikiir ederiz. O'ndan baska ilah, birligine ortak yoktur. 
Gozlerin disan firlayacagi giinde, hata ehli, cahiller, asm gidenler 
ve smin asanlar O'nu bulacaklardir. Kim ki; cahil birini yol 
gosterici kabul ederse, bilsin ki, o ilimsiz kisinin davetine icabet 
Cahiliye Davetine icabet etmek gibidir. Ben sehadet ederim ki, 
Seyyidimiz, Efendimiz, Sahibimiz Muhammed sallallahii aleyhi ve 
sellem Allah Teala'nm kulu, elcisi, risaletle gelen, Hanif dini iizere 
olan ve iimmetine Hakk' a yiiriiyene kadar nasihat edene, aline 
ashabma salat ve selam ederim. Bize Rabbani bilgileri ogretti. 
Kurtulus ve dinin yollanm afikladi. 

Bize icazet verenler Siinnet-i Muhammediye'ye yapismislar 
ve bu yola bagh yasamislardir. Muhammedi Terbiye yoluna 
girenlere salat ve selam olsun. 

Ey benim Gardaslanm! Allah Teala'nm razi oldugu sifat 
onlardadir. Daima onlar huziinlii. §ehvani duygulara dii§mekten 
korkarak, yiizlerini O'na cevirip dua ederek, kalblerinde Allah 
Teala sevgisi ile zikrin tilaveti ile me§guldurler. Kalblerinde O'nun 
nuru, nefesleri misk kokusu, meleklerin zevklerine muttali olmu§ 
sanki sarho§lar ve sorulduklarmda mecnun gibi, derler. Onlara 
bakar §a§ar kahrsm. Onlara daglarm, yerlerin ve goklerin 
anahtarlan teslim edilmi§. Onlar §eytanm azdirmasmdan korunmu§ 
ve meleklerin, ruhanilerin dost edindigi kisilerdir. 

346 



Vesselamii ala men it-tebe'al-Hiida' 

XVI. yiizyilm genel karakteri, Sivas sehrinin vali, seyh ve 
dervisler vasitasiyla imar ve iskanmm yapildigi en faal bir donem 
oldugudur 411 . Omer Demirel, bu asirda Sivas'ta kurulan iki yeni 
zaviye ile sehrin iskan yoniiniin giineyden kuzeye dogru 
degistiginin goruldugunii kaydeder. Bu zaviyelerden ilki, sehrin 
tarn kuzeyinde Cancun kapisi civarmda olan, Ali Baba 
Zaviyesi'dir. Zaviyenin kuruldugu mevki, 1455, 1520, 1528 ve 
1554 yillarma ait tahrir kayitlarma ve vakfiyelere bakildigmda, 
sehrin iskan sahasi dismda, bostan ve bahcelerin bulundugu bir 
bolgedir. Ali Baba Mesciti Mahallesi ismi ise, ilk defa 1574 tahrir 
kaydmda gegmektedir. Ayni kayitta, Mahallenin dokuz miislim, 55 
gayr-i miislim olmak iizere 64 haneden meydana geldigi goriilur. 

Ali Baba Zaviyesi Vakfi evladiyelik vakif olup, miitevellilik 
ve zaviyedarlik gibi yonetim isleri Osmanh Devleti'nin sonuna 
kadar Ali Baba'nm evladmdan evladma devredilmistir 412 . Devlet 
ile vakif arasmda cereyan eden yazismalar sonucu olusan 
belgelerin bir kismi, aile fertleri tarafmdan muhafaza edilerek 
giinumiize kadar gelmistir. Bu belgeler, gerek zaviyenin sosyal, 
ekonomik ve kultiirel tarihini ve gerekse vakiflar yoluyla devlet- 
tekke iliskisini aydmlatmada biiyiik onem tasimaktadir. 

Saim Savas falismasmda Ali Baba Zaviyesinin sadece dini 
yonii degil, ayni zamanda sosyal ve ekonomik yonleri iizerinde de 
durur 413 . Yikilmakta olan bir evin cati katmda bir sandik icinde 
bulunan evraklar bu cahsmamn temelini teskil eder. Vakifm son 



411 Demirel O. Sivas Sehir Hayatinda Vakiflarm Rolii. Doktora Tezi. 
Ankara Uni. Ankara 1991 

412 Bilgili A. S. Sivas Ali Baba Zaviyesi Vakfi Belgeleri 

413 Savas. S. XVI. Asirda Sivas'ta kurulan Ali Baba Zaviyesinin Dini, 
Sosyal ve Ekonomik Fonksiyonlan Hakkinda bir Ara§tirma. Doktora 
Tezi. Ankara Uni. 1990 

347 



halkalanndan temin edilen belgelere eklenen devlet arsivlerindeki 
belgelerle Ali Baba zaviyesi biiyiik 6l9iide aydmhga kavusur. 

Tarihi gergeve i^ersinde, Safevi tran'm propaganda 
faaliyetlerinin yogunlastigi merkezlerden birisi de Sivas bolgesidir. 
Iran'a dogru yapilan g09lerin sebeplerinin basmda, Osmanli 
Devleti'nin uyguladigi merkeziyet9i politikalar gelir. Devletin, 
gogebe halinde yasayan Kizilbas Turkmen asiretlerini tahrire tabi 
tutup, muntazam vergiler odemeye mecbur birakmasi, beyleri 
idaresinde miistakil yasamaya ahsan ve zaman zaman yaptiklan 
saldinlarla zirai ekonomiyi alt list eden bu asiretlerin hareket 
kabiliyetlerini olduk9a kisitlar. Bu yiizden tahrir memurlarma 
saldinlar yapilir ve meydana gelen hosnutsuzluk sebebiyle askeri 
kuwetlerle karsi karsiya gelen asiretler, Iran'a g09 etmek zorunda 
kahrlar. Siiphesiz isyan ve g09 hareketlerinin sadece dini kaynakli 
olmadigi kabul edilmelidir. 

iran'm bolgedeki dini kisveli siyasi boluciiliik faaliyetlerinin, 
bolge halkmm mezhebi durumu dolayisiyla tehlikeli olabileceginin 
goriilmesi, Osmanli Devleti'ni baska bir takim sosyal ve ekonomik 
tedbirler almaya da mecbur eder. Aym sekilde, bu tip tedbirlerin 
almismda, bolgede gayr-i muslim nufusun yogun bir sekilde 
yasamasmm da etkili oldugu diisiinulebilir. Bu etkiler sebebiyledir 
ki, zaten 15. ve 16. asirlarda sehir mifusunun 90gunlugunun gayr-i 
muslim oldugu bilinen bolgede, Osmanli Devleti'nce 
islamlasmamn tesvik edildigi ve Siinniligin desteklendigi 
soylenebilir. 

Ali Baba Zaviyesinin asil vakiflan, Vezir-i A'zam Riistem 
Pasa tarafmdan yapilmistrr ki, burada biiyiik bir devlet destegi 
oldugu muhakkaktir. Bu vakfiyenin iki yerinde, Ali Baba ve 
evladmdan sonra gelecek mutevellilerin "Siinni" olmalarmm sart 
kosulmasi, devletin Safevi propagandasma karsi aldigi tedbirler 
r;err;evesindedir. 



348 



1850 tarihli bir buyruldunun Ali Baba Zaviyesi seyhi Seyh 
Hasan Efendinin, Tarikat-i Aliyye-i Kadiriye'den oldugunu 
gostermesi ile zaviyenin 19. asirda bir Kadiri zaviyesi haline 
geldigi anlasihyor. 

Horasan Erenlerine dahil edilen Ali Baba'nm Sivasli bir Ahi 
ailesine mensup olmasi da muhtemeldir. Bugiin, Ali Baba 
Camii'nin i9inde Biiyiik Ali Baba, oglu Ahi Mehmed Beg, onun 
oglu Kii9iik Ali Baba ve onun kizi Fatma Hatun'a ait oldugu 
soylenilen kitabesiz dort adet kabir bulunuyor. 

1574 tarihli Sivas Mufassah'nda ise, Ali Baba'nm biraderi 
olan Piri ve onun ogullan Veled, Hasan ve Hiiseyin kayith 
bulunmaktadir. 1574 tarihli bir Muhimme kaydmdan, Ali Baba'nm 
bu tarihte vefat ettigini ogreniriz. 1547'de, kendi adma zaviyesi 
bulunan bir seyh durumundadir. 

Riistem Pasa, hocasi Ali Baba'ya vakif yaptigi tarihte 
yaklasik 47 yasmdadir. Bu bakimdan, Ali Baba'nm, talebesinden 
daha yash veya en azmdan aym yasta oldugu kabul edilirse, Slum 
tarihi olan 1574 itibariyle, Ali Baba'nm 75-100 yil yasadigi tahmin 
olunabilir. 

Kiigiik Ali Baba'nm tesis etmi§ oldugu vakfa yiizyillar boyu 
muhtelif kimseler tarafmdan miiteaddit miidahaleler yapilmi§ 
olmasma kar§ihk, birka9 istisna harif, Biiyiik Ali Baba vakfina, bu 
sekilde sik9a miidahalelerin yapildigi belgelerde goriilmiiyor. 

§emsi Yilmaz Susami§'m babasmdan naklen anlattigma 
gore, Ali Baba, Horasan'dan gelmis olup, Kanuni Sultan 
Siileyman'm veziri Riistem Pasa'nm (veya bizzat padisahm) 'hoca 
vekili' idi. Riistem Pasa'nm vefatmdan sonra Istanbul'dan Sivas'a 
hicret edip, Ali Baba Zaviyesi'ne yerlesmistir. 

Kaynaklarda Ali Baba'nm evliya, arif ve mutasavvif yonii 
hakkmda bilgiler bulunmakla birlikte, onun ilmi yonii, hakkmda 
herhangi bir malumat bulunmamaktadir. 



349 



Ktigtik Ali Baba'nm (ikinci Sah Ali-Ali Efendi) IV. Murad 
ile birlikte Bagdat Seferi'ne katildigi ve sefer esnasmda yaralamp, 
Sivas'a donustinde vefat ettigi anlatihr. Kuctik Ali Baba'nm IV. 
Murad ile birlikte Revan Seferi'ne katildigi, savasta yaralandigi ve 
zaferin kazamlmasi iizerine mtikafat olarak boyle bir temlike 
mazhar oldugu dustintilebilir. 

Ktigtik Ali Baba, tesis ettigi vakfa, oglu Ahi Mehmed Beg'i 
mtitevelli tayin eylemisti. Ancak, vakif tarihi olan 1639'dan ondort 
yil sonra( 1653), Ali Baba'nm kizi Fatma Hatunun mtitevelli olarak 
goztikmesi, Ali Baba ve oglu Ahi Mehmed Beg'in bu arada vefat 
ettigini gosterir. 

Ali Baba'nm vefatmi miiteakip dergahm seyhligine oglu Ahi 
Mehmed gecmistir. Ahi Mehmed' den sonra zaviye seyhligine 
gelen Ktigtik Ali Baba 1639'dan birkag sene sonra vefat etmistir. 
Onun seyhligi zamamnda zaviye "Biiyiik Ali Baba " ve "Kiigiik Ali 
Baba" (Veled-i diger Ali Baba) Zaviyesi olmak iizere iki farkh 
isimle amhr olmustur. Kiifuk Ali Baba' dan sonra oglu Ahi 
Mehmed seyh ve miitevellilik makamma ge9mistir. Ondan sonra 
1653'te kizlan Fatma ve Ummihani, zaviyede zaviyedarhk ve 
miitevellilik yapmislardir. Osmanh Devleti'nin sona erisine kadar 
Kiicuk Ali Baba'nm bu iki kizmdan gelen kisiler dergahi yonetmis, 
zaviyedarhk ve tevliyet makamlan onlarm elinde bulunmustur. 

Ali Baba Zaviyesi seyhlerine gosterilen hiirmet, 
mensuplarma verilen muafiyetler ve zaviyeye yiiklenen gorevler, 
bu zaviyenin Osmanh Devleti nazarmda itibarh bir miiessese 
oldugunu gostermektedir. Bu itibarm zaviyenin bolgede oynadigi 
rolden kaynaklandigi a9iktir. Bunun icindir ki, zaviyenin 
masraflarim karsilamak iizere, Kanuni Sultan Siileyman, onun 
sadrazami Riistem Pasa ve Sultan Selim H'nin hammi, Sultan 
Murad III' tin annesi Nurbanu Valide Sultan gibi hayirseverler, 
kendi vakiflarmdan buraya gelir bagismda bulunmus, daha sonra 



350 



gelen Osmanh Sultanlan da zaviyenin problemleriyle yakmdan 
ilgilenmislerdir. 

Riistem Pasa ve Ku9iik Ali Baba vakiflarmm ikisi de Ali 
Baba evladma mesrut olmakla birlikte, vakfiyelerdeki farkli 
tevliyet sartlan, yani ekonomik 9ikarlar zaviye mensuplan arasmda 
asirlar boyu siiren miicadelelere sebep olmustur. 

Ali Baba Zaviyesi vakiflan 1835-36 yillarmda Evkaf 
Nezareti'ne baglanmistir. Bu tarihlerden sonra, zaviyeye bagh 
vakiflarm kontrolii yavas yavas evlad-i vakifm elinden 9ikmaya 
baslar. Netice itibariyle, muhtemelen 20. asrm baslarmda zaviyeye 
ait vakiflar, tamamen Ali Baba evladmm elinden 9ikmistir 

Riistem Pasa'nm tertip ettirdigi vakf ile Kii9iik Ali Baba 
vakfinm evladiyelik olmasi, yaklasik besyiiz yilhk bir seyh ailesi 
seceresinin 9ikartilabilmesini saglar. 

1653'lerde zaviyedar ve miitevelli olarak Kiigiik Ali 
Baba'nm kizlan Fatma ve Ummuhani hatunlar goriindiigu i9in, bu 
ikinci Ahi Mehmed'in bu tarihlerde vefat etmis olmasi 
muhtemeldir. Iste bu tarihlerden itibaren baslayip, zamammiza 
kadar devam eden, evladlar arasi vakif gelirlerine sahip olabilme 
miicadelesi yasanir ki, bu miicadele, soz konusu iki kiz kardesin 
evladi arasmda devam edip gelmistir. Yaklasik ikiyiizelli yih askm 
bir siiredir devam eden bu miicadelede, Osmanh donemi boyunca 
umumiyetle ekonomik 9ikar hesaplan belirleyici motif halinde 
iken, zamammizda mezhep farkhhgmm on plana 9iktigi 
goriilmektedir. 

Ali Baba Zaviyesi'nin halihazirdaki durumuna bakihrsa, bir 
Rufai tekkesi oldugu goriilecektir. Semahane'nin kible tarafmdaki 
mihrapta bulunan Rufai sisleriyle yapilmis siislemeler, kolayhkla 
boyle bir hiikme gotiiriir. Ancak, tekkenin bu halinin ne zamandan 
beri devam ettigi bilinmiyor. Bugiinku tekke binasmm, 
muhtemelen 19. asrm baslarmda insa olundugu ve tekkenin o 
tarihlerden itibaren boyle bir kimlige kavustugu soylenebilir. Buna 

351 



karsilik, Ali Baba Zaviyesi seyhlerinden Seyh Hasan Efendi'nin, 
1850'de "Tarikat-i Aliyye-i Kadiriye'den" yani Kadiri Tarikati'ne 
mensup olarak goziikmesi yukandaki hiikmii kesinlestirmeyi 
engelliyor. Bununla beraber, evlad-i vakifm, muhtelif tarikatlere 
mensup olmasi da mumkiindur. Nitekim, bugiin, ailenin ulasilan 
kollarmdan ikisi Siinni, birisi Bektasi-Alevi'dir. 

Ali Baba ailesinin bir kolundan gelen Seyh Hiiseyin 
Tekkesinoglu'nun yazdigi "Ali Baba kimdir" bashkh hususi bir 
evrakta ise, Ali Baba'nm Bektasi oldugu belirtilmistir. Sozlii 
gelenege ve gunumiizde yasayan aile efradmm mezhep ve 
mesreplerine bakildigmda, ailede hem Alevi-Bektasi, hem de 
Siinni-Kadiri-Rufai inanr; sistemlerine bagh insanlarm bulundugu 
goriilmektedir. Evlad-i vakifm, Ali Baba Camii'nde gorev yapan en 
son bireyi olan Mehmed Nuri Susamis ve onun evladi bu 
sekildedir. Nitekim, 1742'de, aym kanada mensup olan Ibrahim 
Halife'nin, tevliyet ve zaviyedarhga ortakhk davasmda, Mevleviye 
§eyhi Es-§eyh Es-Seyyid Mehmed Efendi tarafmdan 
desteklenmesi de bu yoldaki kanaatleri giiclendirir. 

Kiigiik Ali Baba'nm oteki kizi Fatma Hatun kanadmdan 
gelen evladi vakifm, tesbit edilen kollarmdan birisi Siinni'dir ki, bu 
kol, yukanda Kadiri oldugu ifade edilen §eyh Hasan Efendi'nin 
evladim teskil etmektedir. Zaviyeye ait ana evrak gurubu da bu 
kola mensup olan Ruhi Basegmez'den almmistir. §eyh Hasan 
Efendi'nin kardesi §eyh Hiiseyin Efendi'nin evladmm son halkasmi 
teskil eden Muhiddin, Hasan, Huseyin ve Ali (soyadlan 
Tekkesinoglu) ise, Bektasi-Alevi'dir. Bu kesim, Ali Baba 
Zaviyesi'nin bastan beri bir Bektasi zaviyesi ve Ali Baba'nm da 
kendileri gibi Alevi oldugunu iddia etmektedirler. Onlara gore, 
§emsi Yilmaz Susamis'm ailesi, ashnda evlad-i vakifa mensup 
degildir ve bunlar zaviyede gorevli iken, bir yolunu bulup, zaviyeyi 
ele gecirmislerdir. Buna karsihk, Yilmaz Susamis, Kiigiik Ali 
Baba'nm erkek cocugu olmadigim ve Alevi oldugunu gizleyen 

352 



zaviye hizmetkarlarmdan birisi ile Kiigiik Ali Baba'nm kizlarmdan 
birisinin evlenmesi neticesinde bugunkii kansik durumun ortaya 
ciktigim anlatmaktadir. Soylentiye gore ise, evlad-i vakifm zaviye 
ve vakif yonetimini ele ge9irme miicadelesi esnasmda bir oldiirme 
hadisesi olmus, evlattan bir kismi bir Alevi koyiine sigmmi§ ve bu 
§ekilde, aslmda Sunni olan ailenin bir boliimu Alevile§mistir. 

Bununla birlikte, Gazi Asian makalesinde Ali Baba'nm alevi 
halkm muhayyilesindeki yerini uzlastirmaya 9ali§ir 414 . "Bir yanda 
zerre kadar taviz vermeyen Pir Sultan, diger yanda takkiye yapan 
Ali Baba ve birbirlerine 50k guglii bir yol kurah olan musahiblikle 
baghdirlar.. 'Gelme gelme. Gelirsen donme. Gelenin mail gider. 
Donenin cam gider. 01 ama ikrar verme. 01 ikrarmdan donme.'. 
Ali Baba, Hubyar Baba ve Kul Himmet basta olmak iizere 
donemin Alevi onderleri ile de 90k siki iliskiler i9ersindedir. 
Goriinen ki Ali Baba'nm Pir Sultan'm idami sirasmda giil atsa 
bile, tas atanlarm yanmda durmasi, bagis karsihgmda Siinniligi 
kabullenir goriinmesi, takkiye simrlarim zorlamaktadir." Der. Ali 
Baba'nm muhbir oldugu isnadim asla kabul etmez. Ciinku, Pir 
Sultan'i yakalayamayan Hizir Pa§a i§in pesini birakmayacaktir. Ali 
Baba'yi getirin der. Cok zorlu sorgulamalardan ge9en Ali Baba Piri 
ele vermez. Hizir Pa§a Banaz'a yogun baski kurarak, "Pir Sultan'i 
verin yoksa asariz, keseriz", tehditleri yagdinr. Korkan bazi 
Banazhlar baskilarm bitecegini sanarak Hizir Pasa ile gorii§urler. 
Ali Baba dergahmdan, Hizir Pa§a'nm konagma gidip bu 
gammazlara karsi durur. Hemen Banaz'a gidip musahibine ihbar 
edildigini soyler. 

Ali Baba dbneklik etmis olamaz. Ciinku, Ali Baba 16. 
yiizyilm ilk yansmdaki 90k gergin bir donemde, Aleviler daglara 
gekilirken bir9ok konuda riski goze alarak Sivas'ta dergah kurmayi 
ba§armi§sa ve bu Pir Sultan' la birlikte hareket ederek yapilmi§sa, 



414 Asian G. Musahib Ali Baba 



353 



yasanan olumsuzluklar ihanet boyutu ile degil, takiyyeciligin 
sonucudur. 

Ali Baba'nm tarikati mevzuunda kesin bir hukiim 
verilmemekle birlikte onun, devlet kesimiyle iyi miinasebetler 
kurmus, bulundugu bolgenin iskanmda onemli rol oynamis bir 
Turk dervisi oldugu muhakkaktir. 

Bugiin, Ali Baba admi tasiyan mahallede bir cami, cami 
icinde tiirbe, tekke ve tekke oniinde cesme (Asa Suyu) 
bulunmaktadir. Halen mevcut olmamakla beraber, vesikalardan 
anlasildigma gore, bu miiesseselere ek olarak zaviye biinyesinde 
bir de mektep bulundugu bilinmektedir. 

1547'lerde mevcut olan zaviyenin yamnda 1574'lerden once 
bir de mescidin insa edilmis oldugu goriiliir. Kiiciik Ali Baba 
vakfiyesinde ise, ecdadi Ali Baba'nm admi tasiyan zaviye ve 
mescidin yamnda, kendisinin bina ettirdigi mektep kayitli 
bulunuyor. Bu mescid, 1714'lerde "minber vaz' olunub, hatip tayin 
edilmek" suretiyle cami haline getirilir. 1788-1789 tarihli iki 
hurufat kaydi, cami ve tiirbenin Kiiciik Ali Baba tarafmdan bina 
edildigini haber veriyor. 1 785-1 786'da §eyh Feyzullah Efendi 
(evlad-i vakifdan miitevelli-zaviyedar) tarafmdan yaptinlan 
minarenin de eklenmesiyle bugiinkii halini ahr. Ancak, caminin 20. 
asrm basmda yeniden insa edildigi goriiliir. 1318 Hicri tarihli insa 
(biiyiik bir tamir de denilebilir) kitabesinde gecen "Harabe-miisrif 
iken oldu boyle umram" seklindeki manzum kayittan, cami'in bu 
tarihten once harap olmaya yiiz tuttugu veya tamamen yikilmis 
oldugu anlasihyor. inonii Mahallesi, Alibaba Caddesi'ndeki 
yapmm Son cemaat mahalli seklindeki bu on mekamn bati kanadi, 
kuzey-giiney dogrultuda uzanan ahsap dogramalarla bu mekandan 
ayrilmistir. Bu boliimde, dort adet ahsap sanduka kuzey-giiney 



354 



dogrultuda yerlestirilmistir 415 . 1884-85 yillarma ait salnamelerde 
Biiyiik ve Kii9iik Ali Babalarm mezarlarmm sehrin kuzeyindeki 
camilerinin hariminde yer aldigi kaydedilmistir. 

1815 tarihli Gazi Risvan Agasi Ali Aga Vakfiyesi, bugun 
halen faaliyette olan zaviyenin kosk kismi ile zaviye oniinde 
bulunan mai cari 9esmenin, o sirada misafireten Sivas'ta ikamet 
eden Benderli Ali Aga tarafmdan yaptinldigmi, belirtmektedir. 
Benderli Ali Aga, Ali Baba Zaviyesi'nin on kismma (zaviyenin 
kuzey tarafma bitisik durumda) bir kosk ve zaviye bahcesine bir 
9esme yaptinr. Demek ki, zaviyenin arka kismmda bulunan 
Semahane, Cilehane, Mutfak (bu ucu alt katta bulunuyor) ve list 
kattaki Kafesli Kadmlar kismi, daha onceki bir tarihte yapilmistir. 
Semahane'deki siislemelerden ve tekkede bulunan bir takim 
esyadan, bir Rufai Tekkesi oldugu anlasilan binanm, kuzeydeki 
giris bolumiinde, alt kismm sag tarafi ihtiyarlar odasi, sol tarafi ise 
gen9ler odasidir. Bu ikisinin ortasmda bulunan holiin list katmda 
kosk bulunmaktadir ki, biiyiik bir ihtimalle bu on kisim ve kosk 
Benderli Ali Aga tarafmdan yaptinlmistir. Giineydeki ikinci 
boliimiin alt katmda, ortada genis bir semahane (kible tarafmdaki 
mihrap dolayisiyla aym zamanda mescit), mutfak ve gilehane, iist 
katmda ise, kafesli kadmlar kismi bulunuyor. Ali Baba Camii ve 
bugiinkii zaviye binasmm etrafmda bulunan bazi binalann da 
zaviye miistemilatmdan oldugu soylenilebilir. Zamanla, zaviyenin 
fonksiyonunu yitirmesi neticesinde bu binalann degisik sahislar 
eline ge9erek, normal evler haline geldikleri anlasilmaktadir. 1683 
tarihli hiiccete gore, zaviye etrafmda bulunan odalarm bir 90gu ve 
zaviye haricinde bulunan han tamamen harap olur. 1685 tarihli 
hiiccete gore, zaviyenin odalan, ayende ve revendenin (yolcular) 
kondugu ham, iki ahuru, kapici odasi, from, camekani, 



415 Unsal M. Sivas II Merkezindeki Osmanh Camileri. Yiiksek Lisans 
Tezi. Erciyes tlni. Kayseri. 2008 

355 



misafirhanesi, misafirhanenin kahve odasi ve misafirhanenin 
oniinden fikan suyu bulunmaktadir. 1688 tarihli hiiccet ise, zaviye 
biinyesinde bulunan harem, matbah (mutfak), samanlik, ahur ve 
hanm harabe-miisrif ve tamir ve termime muhtaf oldugunu haber 
veriyor. Kiifiik Ali Baba'nm kizi Fatma Hatun (zaviyedar ve 
miitevelli) vefat ettiginde biraktigi menzilin miistemilati da, zaviye 
biinyesinde bulundugu i?in zikredilmege deger. Kiifiik Ali 
Baba'nm ihdas ettigi tek miiessese, sibyan talimi i9in kurdurdugu 
mekteptir. 

Bugiin Belediye tarafmdan restore edilerek eski ihtisamma 
kavusturulan konak, Ali Baba ailesinin son sakinlerinden olan 
Susamislar' m (Mehmet Nuri Susamis ve Ogullan) adma izafeten 
Susamislar konagi olarak adlandinlmistir 416 . 

Ali Baba Tekkesi oniinde, bah9e i9inde halen kullamlir halde 
bir 9esme bulunuyor. "Asa Suyu" ya da "Susamis Suyu" adi verilen 
bu 9esme iistiine, halk arasmda bazi menkibelerin olustugu 
goriilmektedir. Anlatildigma gore; mescit yapihrken, ustalar ve 
is9iler i9mek i9in su istiyorlar. O muhitte su bulunmadigmdan, Ali 
Baba dua ediyor, is9iler de amin diyorlar. Ali Baba asasmi 
vurunca, yerden su 9ikiyor. Diger sekliyle, asa suyunun Kii9iik Ali 
Baba ile IV. Murat arasmdaki miinasebet sirasmda, ordunun susuz 
kalmasi iizerine, Kii9iik Ali Baba'nm asasmi yere vurmasiyla 
9iktigi anlatihr. Bu yiizden "Asa Suyu" ve "Susamislar Suyu" admi 
alan su sifah olarak biliniyor. Sitma ve romatizma hastalarmm, 
1960'lara kadar sifa umuduyla bu 9esmeye su i9meye geldikleri 
nakledilir. 

Zaviyenin bugiinkii miistemilatma bakildigmda, genellikle 
dervislerin barmagi durumundaki bir mekan oldugu fikri 
uyanmaktadir. Buradan hareketle, son devirlerde (19. ve 20. 
asirlar) zaviyenin sosyal hizmet yoniinden ziyade tarikat ve dini 



416 www.sivas.bel.tr/ 



356 



yoniiniin agirhk kazandigi neticesine vanlabilir. Ciinkii, zaviyenin 
daha eski tarihlerdeki miistemilat durumu, bilhassa "ayende ve 
revendeye hizmet" fonksiyonunun agirlikh bir sekilde icra edilmis 
oldugu intibami vermektedir, 

19. asrm ortalarmdan itibaren Biiyiik Ali Baba Zaviyesi 
vakiflarma Ummuhani Hatun evladi, Kiiciik Ali Baba Zaviyesi 
vakiflarma ise, Fatma Hatun evladi tasarruf etmeye baslamislardir. 

Bazi donemlerde, muhtelif sebeplerle, "ayende ve revende" 
hizmetinin kesintiye ugradigi da anlasihyor. Zaviyenin, bu 
fonksiyonunu icra edemez hale gelisinin sebebleri olarak, evlad-i 
vakif arasmdaki miicadeleler, vakif gelirlerinin muntazam olarak 
toplanamamasi, gelir kaynaklarmm zamanla tahrip olmasi ve sehir 
yonetimi tarafmdan, zaviyenin asil fonksiyonu dismda hizmet 
vermeye zorlanmasi sayilabilir. Bunlardan en onemlisi hie siiphesiz 
ki, evlad-i vakif arasmdaki miicadeleler sebebiyle zaviyenin 
bakimsiz hale gelmesi, gerekli tamir ve bakim hizmetlerinin 
yapilamamasidir. Zaman zaman sikayetlere konu olan bu durumun, 
aym zamanda zaviyenin gelir kaynaklan arasmda bulunan 
degirmen, tuzla gibi yerlerin tahrip olmasmm bashca sebebi oldugu 
soylenebilir. Gelir kaynaklarmm harap olmasmm diger onemli bir 
sebebi ise, disandan yapilan miidahalelerle, gelir kaynaklarmm 
baskalarmm eline gefmesi ve bu yiizden uzun siire gerekli tamir ve 
bakimlarmm yapilamamasidir. Bunda, bazi donemlerde 
yogunlasan eskiyahk hadiselerinin de roliinun bulundugu tahmin 
edilebilir. Zaviyenin isleyisi esnasmda bir takim problemlerin 
ortaya fiktigi goriilmektedir ki, bunun bashca sebebi, zaviyenin 
esas fonksiyonu dismda hizmet vermeye zorlanmasidir. §ehir 
yoneticilerinden bazilarimn ve asker kokenli olarak 
nitelendirebilecegimiz Levendan Taifesinin, bazi donemlerde, 
zaviye yonetimi iizerinde baski unsuru haline geldikleri anlasihyor. 
16. ve daha sonraki asirlarda bilhassa biiyiik sehirlerde toplanarak, 
toplum hayatim olumsuz yonde etkileyen issiz giicsiiz levent 

357 



topluluklarmm, gelip gecenlerin konuk edildigi mekanlar olan 
zaviyelere de musallat olduklan goriilmektedir. §ehirlerde biriken 
ve anarsi unsuru haline gelen levent boliikleri, sehir yoneticileri 
tarafmdan, cesitli mekanlarm yanmda bilhassa zaviyelere 
yerlestirilerek, diizen saglanmaya cahsilmistir. Ancak, kalabahk bir 
sekilde zaviyeye yerlestirilen leventlerin, zaviyenin normal 
duzenini de bozduklan goriiliir. 

Ali Baba Zaviyesi'nin, 19. asnn baslarmdan itibaren Kadiri, 
Rufai ve Mevlevi tarikatleriyle munasebetlerinin oldugu aciktir. 
Ancak, Ali Baba'nm kendisinin, Sivasli bir Ahi ailesinden olmasi 
ihtimali mevcut bulunmakla birlikte, onun, Horasan 
Melametiliginin tesirinde bir Kalenderi dervisi iken, devrin 
sultanlan ve ozellikle Riistem Pasa tarafmdan yapilan vakiflarla 
saglanan mali destek mukabilinde Siinni bir kimlik edinmi§ olmasi 
ihtimali de mevcuttur. 

Gelirleri bakimmdan Darti'r-raha'dan sonra ikinci sirada yer 
alan Ali Baba Zaviyesi vakiflan 1835'lerde Evkaf Nezareti'ne 
baglamr. Bu tarihlerden sonra, zaviye vakiflarmm kontrolii yavas 
yavas evlad-i vakifm elinden cikmaya baslar. Muhtelemelen 20. 
asnn baslarmda zaviyeye ait vakiflar, Ali Baba evladmm elinden 
tamamen 9ikmistir. 1928'lerde sozii edilen tek miiessese Ali Baba 
Camii'dir. Gtinumtizde, bu cami halen faaliyetini siirdiiriiyor. 

Ali Baba Camii'nin imam ve miiezzini Mehmed Nuri 
Susami§'m babasmm adi §eyh Ali idi (6.1937). Tekkelerin 
kapatilmasi ile birlikte devlet tarafmdan el koyulan konak 1937'de 
ihaleye cikanhr 417 . Mehmed Nuri bey hammimn degerli bir 
esyasim bozdurarak konagi geri alir. O giinlerde bu konakta oglu 
diinyaya gelir. Bir bucuk ay sonra da babasi Ali Efendiyi kaybeder. 
Konagm semahane kismi bugday amban yapilmak iizere 
askeriyeye kiralamr. Susamis, "Rahmetli babam daha once 



417 www.simeder.com 



358 



ayakkabicilik yapardi ve fahri olarak Ali Baba Camii'nde 
miiezzinlik yapardi. Yapilan smavi kazanarak resmi memur oluyor 
ve 24 sene de memur olarak hizmet veriyor. 1975'te de emekli 
olmustu. 1978 yilmda da vefat etti.", diye babasmdan soz eder. 

Oglunun anlattiklan ile Mehmed Nuri Susamis'm Rufai ve 
Mevlevi yonleri bulundugu goriiliir. 

Anlatildigma gore, §eyh Efendi (Mehmed Nuri Susamis), 
ayin esnasmda bir takim kerametler gostermektedir. Avurtlarma sis 
ge9irme (kanamiyor, kanarsa §eyh Efendi besmele cekip eliyle 
silince kan duruyor). Kizgm demiri dile bastirma. Ya Hay deyip, 
dervislerden birinin basim kesip, bir kenara koyma ve zikre devam 
edip, sonra yeniden basi govdenin iizerine koyup, kesilen kisma 
besmeleyle elini siirerek eski haline getirme. Dervisin karnma kili9 
calma (yara amnda afdip kapamyor). Cok keskin bir kihci miiridin 
karnma koyup, iizerinden yiirume. Zikir esnasmda orada bulunan 
herkesin gusiil abdestli olmasi gerekmektedir. Bir defasmda, 
miiritlerden birisinin avurduna sis sokuluyor. Muthis bir kan 
akiyor. §eyh Efendi, mendiliyle bastinyor, ancak mendil kan 
damlayacak hale geldigi halde kan durmuyor. Bunun iizerine §eyh 
Efendi, kimin gusiil abdesti yoksa ciksm, diyor. Orada 
bulunanlardan birisi basim one egerekten disan 9ikiyor ve o an kan 
kesiliyor. §eyh Efendi, ertesi sabah kalktigmda kanla lslanmis 
mendilin bembeyaz oldugunu goriiyor. §eyh Efendi, sisi miiridin 
girtlagma dayayarak bir 9eki9le kuvvetle vurur, fakat sis batmaz. 

Esasen Semahane'deki siislemelerden ve tekkede bulunan bir 
takim esyadan, konagm bir Rufai Tekkesi oldugu anlasilmaktadir. 

Bununla birlikte Mehmed Nuri Efendi'nin Mevlevilik 
yoniinii gosteren onemli bir delil, onun sema ederken gekilmis olan 
bir fotografidir. Oglu §emsi Yilmaz Efendi'nin anlattiklan, onda 
Mevleviligin Rufailikle adeta aynlmaz bir biitiin olusturdugudur. 
§emsi Yilmaz Efendi on yasmda semazenligin edep ve terbiyesini 
babasmdan ahr. 1955'te §eb-i Arus torenlerine babasiyla birlikte 

359 



katilir. Artik 2004'te emekli oluncaya kadar elli yil boyunca 
Mevleviligin izini takip eder. 



360 



ISIM VE YER DIZINI 



Abdal Baba, 279, 295 
Abdalh, 279 

Abdulkadir Gulami, 87 
Abdullah Ha§imi, 91, 92, 93, 

94, 356 
Abdiilvehhap Gazi, 5, 6, 8, 

10, 15, 17, 49, 50, 178, 

Adamfaki, 319 
Adem Fakih, 319, 320 
Agar Baba, 169 
Agilcik, 180 
Aglayan Baba, 321 
Ahi Baba, 163, 164, 165, 

166, Ahi Emir Ahmed, 

54,55 
Ahi Yusuf Turbesi, 155 
Ahmed Efendi, 334, 335 
Ahmed Turan Gazi, 16 
Ahmet Dede, 170, 235 
Ahmet Turan gelebi, 348, 

349, 350, 351 
Ahmethaci, 320 
Akarcullah Baba, 107 
Akbaba, 309 
Akga Baba, 158 
Akgaini§, 118 
Akgakale, 243, 249 
Akdegirmen, 83, 326 
Akincilar, 2, 122, 123 
Akkoca, 309, 310, 315 
Akkoca Sultan, 309, 310 
Akkog, 119 



Akme§e, 158, 166, 168, 170 

Akoren, 280, 321, 322, 323 

Akpelit, 160, 161, 177 

Akpinar, 136, 232, 309 

Aksaktasi, 206 

Al Ocagi, 204 

Alacahan, 138, 139, 142, 
249, 250, 251, 252, 253 

Aletura, 217 

Ali Baba, 66, 67, 71, 72, 83, 
84, 85, 86, 87, 176, 182, 
236, 237, 240, 241, 250, 
280, 282, 283, 285, 305, 
321, 330, 340, 341, 350, 
351, 353, 358, 359, 360, 
361, 362, 363, 364, 365, 
366, 367, 368, 369, 370 
Alh Gelin, 277 

Alhnyayla, 2, 117, 125, 126, 
127, 129, 131, 132, 133, 
135, 138, 141, 143, 255 

Anzagar, 171, 172, 173, 185 

Arap Baba, 215 

Arap Dede, 121, 126, 127, 
288, 289, 306 

Arap Evliyasi, 107, 108 

Ardi£ Evliyasi, 274 

Ariklar, 280 

A§agi Tepecik, 194 

Agagigeyhli, 240, 241 

Asik Ruhsati, 255, 256 

Av§ar, 237, 238, 239 

Baglama, 326 



Bahadun, 246 

Bahar §eyh, 319, 323 

Baharozii, 306 

Bahar§eyh, 323 

Bahattin §eyh, 123, 124 

Bahauddin gelebi, 347, 350 

Bahgeigi, 204, 205 

Bakimh, 217 

Bakir Baba, 250, 253, 254, 
255 

Balaman Dede, 225 

Banaz, 63, 65, 316, 317, 365 

Ba§koy, 311, 315 

Ba§yayla, 142 

Bayramtepe, 214 

Bedrettin Dogruyol, 353 

Behlul Dane, 194 

Bekta§, 62, 64, 147, 172, 173, 
181, 182, 183, 184, 186, 
190, 225, 226, 227, 229, 
230, 254, 261, 292, 295, 
296, 308, 310 

Beserek, 296, 297 

Be§ Karde§, 291 

Be§parmak, 299 

Beydili, 218, 220 

Beypinar, 205, 207 

Boganak, 235 

Boyah, 269 

Boz Dede, 126, 127 

Burhaniye, 323 

BuyukEvliya, 218 

Biiyiik §ehitlik, 225 

Camili, 274 

Can Abdal, 281, 295, 298 



Cogi Baba, 237, 238, 239, 

240, 326 
Colli Dede, 283, 284 
Corugun Ocagi, 127 
Co§kun Baba, 210 
^akrnak, 217, 219 
gamdede, 300 
£avu§ Dede, 119, 323 
Qayoren, 176 
Qeltek, 109, 116, 117, 121, 

314 
Celtek Baba, 109, 116, 117, 

121,314 
Celtek Baba'nin Karde§i, 

109 
Qevirme, 301 
Cingir Baba, 190 
Ci?ekli Baba, 250, 251 
Qgekliyurt, 282 
Ciftgi Baba, 216 
Coban Baba, 195, 251, 252, 
Qobanh, 122, 194, 195 
Cormiik Baba, 323 
Cubukgu Aziz Baba, 95 
(^ukurbelen, 215, 223 
Dagtarlaiistii, 225 
Davulalan, 314 
Davullu Dede, 117, 121, 

126, 127, 132 
Deliilyas, 130, 131, 132, 133 
Delikta§, 255, 256, 257, 259, 

260, 262, 
Demiryurt, 326 
Dervi§ Baba, 164, 326 
Devletli Dede, 129 
Dz7cz7z, 284, 285 



Dikme Kayasi, 254 
Dilber Kiimbeti, 157 

Dogantepe, 123, 124 
Dolluk, 286, 288 
Duman Baba, 268 
Dumluca, 158, 185 
Dur AH Baba, 240, 241 
Durak Baba, 90, 341, 356 
Diildiil izi Cesmesi, 223 
Ebu Kays Hashasi, 126, 128 
Efkari Baba, 132, 133 
Egerci, 190 
Egerci Baba, 191 
Ekincik, 244 
Ekinozii, 269 
Eksirik, 163, 164, 165 
Elmah, 282, 285, 287, 288, 

321, 322, 323 
Emanetgi Baba, 354 
Emir Arif, 110 
Emir Baba, 321 
Emir Dede, 316 
Emirhan, 119, 323 
Emre, 214, 222, 223, 
Er Asian Tekkesi, 308 
Erenler, 175, 314 
Erikli, 168, 169, 170, 181 
Esenli, 218 
Etyemez, 260, 261 
Etyemez Baba, 260, 261 
Evci, 225 

Evliya Pinan, 242, 305 
Eymir, 324 
Ezbider, 123 
Fatma Ana, 163, 274, 279, 

325 



Fazlullah Moral, 99 
Felfan Baba, 261 
Fettah Dede, 83 
Feyzullah Efendi, 69, 214, 

366 
Fidan Baba, 186 
Garip Musa, 171, 183, 185, 

186, 
Gazibaba, 321 
GaziBaba, 117, 118, 121 
Gazikoy, 117 
Gelenli, 243 
Gezbel, 301 
Gok Kol, 162 
Gokgebel, 172 
Goniil Baci, 220 
Goz Dede, 223 
Gozeli, 119 
Guguk Baba, 308 
Gul Dede, 296, 297 
Guldede, 207, 209 
Giildede Yatin, 207 
Gulmez Baba, 284, 285 
Gumil§gevre, 325 
Gumu§digin, 129, 143 
Gumu§pinar, 302, 303, 304, 

306 
Giinbahge, 157, 158 
Gune§li, 183, 185, 307 
Giineyevler, 163 
Giineykaya, 308 
Giinyamag, 224 
Gurlan Baba, 237 
Giivenkaya, 182 
Guzeloglan, 142, 143, 146 
Haci Ahmet, 139, 277, 320 



Haci Bektas Veli, 62, 147, 

181, 182, 183, 186, 225, 

227, 230, 254, 261, 295, 

296, 308, 310 
Haci Hafiz Bedrettin, 353 
Haci Mehmet, 136, 139, 

140, 156 
Haci Mustafa Taki Efendi, 

95 
Haci Necmeddin Efendi, 

234 
Haci Said Efendi, 138, 139, 

140, 141, 142 
Hacib Ahmet, 156 
Halifelik, 95, 215, 216, 256 
Hanh, 119 

Hardal, 282, 288, 292, 293 
Hasan Akyol, 98, 105, 106, 

107, 353, 355, - 10 - 
Hasan Dede, 316, 325 
Hasan Efendi, 105, 106, 

107, 138, 139, 311, 312, 

355, 364 
Hasan Gazi, 155 
Hasan Pasa Tiirbesi, 159 
Haydar Baba, 120, 242 
Hay dark, 120 
Hayrani Baba, 200, 201, 

202 
Hazekrek, 157 
Hidir Baba, 120 
Hidirnah, 120 
Hoca Mercan, 157 
Hoca San Seyh, 340 
Hosavci Ahmet Baba, 187, 

188 



Hosavci Ibrahim Dede, 176 
Hucu Baba, 271 
Hug Baba, 325 

Huykesen, 121, 122 
Hiisameddin (^elebi, 348, 

349, 350, 351 
Huseyin Abdal, 182 
Hiiseyin Dede, 301 
Huseyin Gazi, 161, 162, 

176, 178, 179, - 21 - 
Huseyin Semsi, 335, 336, 

337, 338, 339, - 19 - 
ihramcizade Ismail Hakki, 

21, 24, 83, 90, 95, 102, 

103, 105, 352, 354, 355 
ihramizade Ismail Hakki 

Efendi, 100 
Ilice, 323 
Incesu, 201, 208 
Incili Hanim, 74, 76 
irfan Ocagi, 211 
iskender Dede, 133 
Iskenderseyh, 270, 271, 324 
ismail Efendi, 68, 69, 98, 

99, 213, 235, 271, 272 
ismail Sivasi, 67, 68, 69 
Kadi Burhaneddin, 59, 60, 

61, 318, 
Kalekoy, 288 
Kamereddin, 154 
Kanber Baba, 270 
Kara Baba, 213, 280, 282, 

285, 286, 287, 290, 291, 

298, 323, 326 
Kara Tonus, 129, 140 
Kara Yakup Baba, 324 



Kara Ziyaret, 137 

Karabalgik, 121 
Karabogaz, 242, 243 
Karacahisar, 325 
Karacalar, 117, 300, 301, 

302, 303 
Karacalar Tekkesi, 117, 

300, 301, 302, 303 
Karacaoren, 236, 237, 244 
Karacam, 269, 271 
Karadonlu Canbaba, 184, 

186 
Karakale, 158, 170 
Karakas Baba, 109 
Karalar, 117, 146, 309, 315 
Karapinar, 209 
Karata§, 242 
Karayakup, 122, 191, 192, 

193 
Karayiin, 121 
Kayitbay Tiirbesi, 156 
Kaynarca, 209 
Kazancigin Karababa, 290 
Keller, 223 
Kelo, 243 
Kemankes, 155 
Kepez Baba, 324 
Kertme, 256 
Kesman Baba, 324 
Kevgur Baba, 309, 312, 314 
Kilavuz Baba, 17 
Kinab Gazi, 321, 322 
Kirkkizlar, 109 
Kizik, 325 

Kizil Baba, 322, 323 
Kizilcagar, 142 



Kizddikme, 262 

Kizdpinar, 210 

Kizlar Sinisi, 244 

Kirik Baba, 244 

Koca Sa^h, 169, 181, 186 

Ko^andagi, 262, 263 

Konakpinar, 210 

Korukoy, 245 

Kosa Baba, 324 

Ko§utdere, 215 

Koyun Baba, 286 

Kose Suleyman, 270, 274, 

277, 278, 279, 325 
Kose Yakup, 324 
Kuduz Ocagi, 207 
Kumlu Baba, 142 
Kurt Baba, 232 
Kurucabat, 324 
Kusuri Baba, 143 
Ku§qu, 203, 324, 325 
Kuzkoy, 248 
Ku£uk£amlikustii, 225 
Kupeli Baba, 126, 145, 300, 

302, 306, 321, 322, 323 
Kiipliice, 271 

Kure Baba, 298, 309, 314 
Kurkguyurt, 134, 136, 137, 

145 
LokmanBaba, 118, 121 
Mancihk, 263 
Mehmed Nuri Efendi, 372 
Mehmed Nuri Susami§, 364, 

370, 371 
Mehmed Re§id Cdebi, 348, 

349 
Mehmed Zeki Behluli, 335 



Mehmet Dede, 119, 258, 

304 
Misirhlar Tiirbesi, 157 
Muhammed Naci Efendi, 

202 
Muhammet Gani Baba, 

171, 173, 174 
Muhtar Abdal, 281, 295, 

296 
Mur AH Baba, 83, 85, 341 
Mustafa Taki Efendi, 95, 

96, 97, 98, 99, 352, 353 
Miieyyed Efendi, 333 
Miistecep Seyh, 278 
Naib Esref, 154 
Numan Efendi, 13, 77, 78, 

79, 346 
Nur Baba, 90, 341 
Olukman, 118, 187 
Osman Cavus, 245 
OsmanDede, 204, 211 
Osman Gazi, 274, 277, 279, 

325 
Osmandede, 211 
Osmanpinari, 299 
Otmanalan, 221, 225 
Oyuk Baba, 269 
OksurukBaba, 121 
Orencik, 261 
Orenlice, 301 
Pir Dede, 245 
Pir Gazi, 325 
Pir Gokgek, 326 
Pir Mehmed Efendi, 332 
Pir Memmet, 317 
Pir Sultan, 63 



Pircivan, 221, 225 
Piredede, 245 
Receb Efendi, 73, 332 
Sa^h Baba, 134, 135, 136, 

137, 138 
Said Baba, 233, 234 
Samud Baba, 264, 265 
Saracin Tiirbesi, 157 
Sarag, 294 
Sarandede, 221 
San Haci, 220 
Sariharman, 271, 272 
Santekke, 295, 296 
Savcun, 344, 351 
Savrun, 189 
Savrun Baba, 189 
Sefil Mehmet, 223 
Selman Baba, 292, 293 
Serinyayla, 117, 126, 127, 

146, - 15 - 
Seyid AH, 317 
Seyit AH Dede, 246, 247 
Seyit Baba, 117, 158, 176, 

314 
Seyit Baba Tiirbesi, 158 
Seyyit Baba, 166, 167, 169 
Sitma Tekkesi, 110 
Sinaniye Hatun Tiirbesi, 

155 
Sitti Melik, 153 
Sivrialan, 173, 293, 296, 297 
Sogiitlii, 243 

Sucakh ismail Efendi, 272 
Sugati, 205, 211, 213 
Sultan, 6, 14, 17, 18, 22, 33, 

55, 59, 62, 63, 64, 65, 66, 



68, 69, 71, 75, 90, 119, 
130, 150, 151, 159, 160, 
161, 164, 178, 183, 185, 
186, 188, 194, 195, 199, 
214, 225, 226, 227, 228, 
229, 230, 258, 267, 280, 
304, 310, 315, 316, 317, 
318, 321, 326, 327, 329, 
332, 342, 344, 356, 361, 
362, 365 

Suzi, 80, 81, 82, 334 

SiitEvliyasi, 110, 111 

§ah Hiiseyin, 111 

§ahap Dede, 110 

§ahne Kiimbeti, 49 

§ehitler, 110, 111, 208, 315 

§eme Baba, 294 

§emmas Pir, 176, 177, 178, 
179, 180, 249, 250, 263, 
264 

§emseddin Sivasi, 68, 69, 
70, 72, 332, 334, 335 

§emsi Ana, 274, 279, 325 

§enyurt, 305 

§eriflerin Tekkesi, 262 

§eyh Akbas Baba, 17 

§eyh Bahattin Bayram 
Dede, 246 

§eyh goban, 112, 113, 114, 
115,121,329 

§eyh Erzurumi, 53 

§eyh Halil, 314, 315, 316, 
333 

§eyh Hasan, 24, 53, 58, 72, 
90, 340, 360, 363, 364 

§eyh ibrahim Efendi, 119 



§eyh Karayakup, 191 

§eyh Kasim, 196, 197, 198, 
199, 200 

§eyh Merzuban Veli, 324, 
326, 330 

§eyh Ziya, 284, 285 

§ih Coban, 119, 323 

§ih Necip Tiirbesi, 121 

§ifa Dede, 280 

Tahyurt, 138 

Tas Kesen, 146 

Tatarmis Dede, 258, 259 

Tav§anh, 216 

Tecer Baba, 305 

Tek Mezar, 237, 347 

Tekke, 5, 9, 12, 85, 106, 139, 
165, 167, 171, 174, 182, 
183, 184, 185, 227, 264, 
265, 281, 287, 288, 302, 
306, 320, 324, 325, 326, 
328, 329, 336, 341, 351, 
356 

Tepelce, 272 

Tezveren Baba, 249 

Toku§, 118 

Tonus, 125, 129, 133, 138, 
139, 255, 279 

Topakkaya, 146, 147 

Topuzlu Baba, 317 

Tuzhisar, 220 

Tulice Baba, 288 

Turkke§lik, 242, 245 

Ugpinar, 159, 160, 165 

Uziimlii, 278 

Ya Hu Dede, 323 

Yalani, 298 



Yahncak, 225, 226, 227, 228, 

229, 231, 232 
Yahncak Sultan, 225, 226, 

227, 228, 229, 231, 232 
Yarhisar, 266 
Yedi Karda§, 325 
Yellice, 188 
Yemen Baba, 217 
Yeniil, 130 
Ye§ildirek, 222 
Yoklaya, 312 
Yolgegen, 206, 213 
Yolkaya, 313 
Yusuf Dede, 204 
Yuva, 170, 213 



Yiigruk San, 116 

Yunoren, 239 
Ziniski, 166, 168, 169 

Ziyaret, 127, 131, 138, 196, 

207, 208, 209, 210, 215, 
218, 222, 223, 233, 235, 
236, 237, 240, 243, 248, 
250, 254, 259, 260, 261, 
262, 263, 266, 275, 279, 
281, 283, 285, 286, 287, 
288, 289, 290, 291, 294, 
295, 296, 298, 306, 317, 
321 

Ziyaret Tepesi, 131, 207, 

208, 243, 248 



KAYNAKCA 
KITAPLAR 

1. ASLANAPA Oktay, Turk Sanati II, Milli Egitim 
Basimevi, 1973 

2. ALKAN Ahmet Turan, Altinci Sehir 

3. ALTUNTAS Ihramcizade Ismail Hakki, Naksi-Haki 
Tarikati ve Ilm-i lediin sirlan 

4. ALTUNTAS Ihramcizade Ismail Hakki, Kutbu'l 
Arifin Haci Hasan Akyol Efendi Kaddese'llahii Sirrah'iil Aziz 
ve Tasavvurat-i hayriyyem'i (Giizel Diisuncelerim) 

5. ALTUNTAS Ihramcizade Ismail Hakki, Seyyid 
Abdullah el Hasimi el Mekki er Rifai Arap Seyh, Gozde 
Matbaacihk, Istanbul, 2010 

6. ALTUNTAS Ihramcizade Ismail Hakki, Gavsii'l 
Azam ihramcizade Ismail Hakki Toprak Sivasi, Istanbul, 2009 

7. CELEBI Evliya, Seyahatname 

8. CELIK Hiiseyin, Abdulvehab Gazi ve Sivas §ehri 

9. Danismendname, Haz. Necati Demir, Niksar, 1999 

10. Durma Abdulhalim, Evliyalar §ehri Tokat 

11. DURMA Abdulhalim, Evliyalar §ehri Amasya 

12. EFLAKI Ahmet, Ariflerin Menkibeleri 

13. GUNDOGDU Cengiz, Bir Turk Mutasavvifi 
Abdulmecid Sivasi, Kultiir Bakanhgi, 2000 

14. HASLUCK F. W, Bektasilik Arastirmalan 

15. HASLUCK F. W, Christianity and Islam Under the 
sultans 

16. MAHIROGULLARI Memduh Ahmet, Ilk Caglardan 
Gumimuze Sivas 111 

17. OGEL Semra, Anadolu Selcuklulannm Tas Tezyinati, 
Turk Tarih Kurumu Basimevi Ankara, 2.Baski, 1987 

18. OZ Mehmet Ali, Butun Yonleriyle Ulas 



19. OZ Mehmet Ali, Biitiin Yonleriyle Giiriin 

20. OZTUNA Yilmaz, Buyuk Turkiye Tarihi, Otiiken 
Yayinevi, Istanbul, 1 997 

21. Salname-i Nezaret-i Maarif, 1317 

22. TANYU Hikmet, Ankara ve Cevresinde Adak ve 
Adak Yerleri, Ankara Universitesi Basimevi, 1967 

23. TURAN Osman, Selcuklular Zamaninda Turkiye, 
Bogazici Yayinlan, Istanbul, 1 993 

24. TURAN Osman, Selguklular Tarihi ve Turk Islam 
Medeniyeti, Bpgazici Yayinlan, Istanbul, 1998 

25. Turk Tarihinde Ve Kultiirunde Tokat sempozyumu, 
Tokat Valiligi, 1986 

26. VASSAF Hiiseyin, Sefine-i Evliya 



TEZLER 

1. ABURSU Faruk, Sivas'ta Iktisadi ve Sosyal Hayata 
Baki§, Yiiksek Lisans Tezi, Inonii Uni., Malatya, 1999 

2. AKPINAR Birsen, Sivas Fikralan, Yiiksek Lisans 
Tezi, Gaziantep Uni., Gaziantep, 2007 

3. AKTA§ Sibel, Hicri 1300 (M.1884) ve Hicri 1302 
(M.1886) Tarihli Sivas Vilayet Salnamelerinin Gunumiiz 
Harflerine Cevrilmesi ve Degerlendirilmesi, Erciyes Uni., 
Kayseri, 2005 

4. AKTER Ahmet, Tehcir Oncesi Vilayat-i Sitteden 
Amerika'ya Ermeni Gogii, Doktora Tezi, Dokuz Eyliil Uni., 
Izmir, 2006 

5. ALTA§ Naciye, T.C. Basbakanhk Vakiflar Genel 
Mudiirliigu Tarafindan Tescili Yapilan Cami Ve Mescitler, 
Yiiksek Lisans Tezi, Gazi Uni., Ankara, 2007 



10- 



6. ARSLAN Zafer, Divan-i Suzi-i Sivasi Tenkitli Metin- 
Indeks, Yiiksek Lisans Tezi, KSU., Kahramanmara§, 2010 

7. BASOL Omer, 20 Numarah Sivas Seriyye Sicilinin 
Transkripsiyonu, Yiiksek Lisans Tezi, Gazi Osmanpa§a Uni., 
Tokat, 2010 

7. BILGEN Deniz, Milli Miicadelede Ali Galip 
Meselesi, Yiiksek Lisans Tezi, Atatiirk Uni., Erzurum, 1990 

8. BIROL Nurettin, Halil Rifat Pasa Donemi ve 
Icraatlan, Doktora Tezijndnii Uni., Malatya, 1999 

9. BIRSOY Cevat, Salname-i Vilayet-i Sivas Hicri 1321, 
Yiiksek Lisans Tezi, Gazi Osman Pa§a Uni, Tokat, 2001 

10. BOZKUS Metin, Sivas ve Cevresinde Ya§ayan 
Alevilerin Inanclan, Doktora Tezi, Ondokuz Mayis Uni, 
Samsun, 1999 

11. BOZPOLAT Serap, Tanzimat'tan Once Sivas'ta 
Gayrimiislimler, Yiiksek Lisans Tezi, Cumhuriyet Uni.„ Sivas, 
2007 

12. BULUT Mustafa, Sivas'taki Gee Donem Osmanh 
Kamu Yapilan, Yiiksek Lisans Tezi, Selcuk Uni., Konya, 2006 

13. CAKIR Cemalettin, 10 Numarah Sivas Seriyye Sicili, 
Yiiksek Lisans Tezi, Marmara Uni., Istanbul, 2003 

14. gAKIR Hatice, Pir Sultan Abdal Turkulerinde 
Tasavvufi Konulann Tespit ve Degerlendirilmesi, Yiiksek 
Lisans Tezi, Selcuk Uni., Konya, 2009 

15. CETINKAYA Mehmet Ali, Pir Sultan Abdal 'in 
Siirlerinde Felsefi ve Tasavvufi Temalar, Yiiksek Lisans Tezi, 
Firat Uni., Elazig, 2010 

16. DEMIR Mustafa, Turkiye Selfuklulan ve Beylikler 
Devrinde Sivas Sehri, Doktora Tezi, Ege Uni., Izmir, 1996 

17. DEMIREL Omer, Sivas Sehir Hayatinda Vakiflann 
Rolii, Doktora Tezi, Ankara Uni., Ankara, 1991 



11- 



18. DOLEK Deniz, Change and Continuity in the Sivas 
Provience. 1908-1918, Yiiksek Lisans Tezi, ODTU, Ankara, 
2007 

19. EGE Ilhan, Son Donem Osmanh Tarihinde bir Ayan 
Ailesi: Zarah-zadeler, Yiiksek Lisans Tezi, Cumhuriyet Uni., 
Sivas, 2006 

20. EKEN Galip, Fiziki Sosyal ve Iktisadi Acidan Divrigi 
(1775-1845, Doktora Tezi, Ankara UnL, Ankara, 1993) 

21. ERDEM Bora,Sivas kenti dogal ve kiiltiirel 
degerlerinin peyzaj mimarhgi ve turizm acisrndan 
degerlendirilmesi, Yiiksek Lisans Tezi, Ankara Uni., Ankara, 
2007 

22. GEMICI Filiz, Milli Miicadelede bir Vali: Sivas Valisi 
Mehmet Resit Pasa (1868-1924), Yiiksek Lisans Tezi, Sakarya 
Uni., 2007 

23. GENC Erol, Salnamelere Gore Sivas Vilayetinde Dini 
ve Sosyal Yapi, Yiiksek Lisans Tezi, Firat Uni., Elazig, 2009 

24. GULSOY Ersin, XVI. Asrin Ilk Yansinda Divrigi 
Kazasi, Yiiksek Lisans Tezi, Marmara Uni., Istanbul, 1991 

25. GUNES Figen Cakir, Pir Sultan Abdal'in Siirlerinde 
Sosyolojik Temler, Yiiksek Lisans Tezi, Cumhuriyet Uni., 
Sivas, 1995 

26. GURLEVIK Sebiha, Sivas Mezar Kitabeleri Uzerine 
bir Inceleme, Yiiksek Lisans Tezi, Cumhuriyet Uni., Sivas, 
2008 

27. HIZMETLi Zehra, 1839-1841 Yillarmda Sivas'ta aile 
Hayati, Yiiksek Lisans Tezi, Selcuk Uni., Konya, 2008 

28. ILHAN Abdurrahman, Arsiv Belgelerine Gore 1915 
Yilmdaki Tehcir Olaymm Sivas'ta Uygulanmasi, Yiiksek 
Lisans Tezi, Dokuz Eyliil Uni., Izmir, 2008 



12- 



29. KARAARSLAN Goniil, Cumhuriyet Doneminde 
Sivas A§iklarmda Sosyal Konular iizerinde bir Ara§tirma, 
Yiiksek Lisans Tezi, Selcuk tlni., Konya, 2006 

30. KARACA Dursun, Koyulhisar'in Sosyokiiltiirel ve 
Dini Yapisi Uzerine bir Ara§trrma, Yiiksek Lisans Tezi, 
Cumhuriyet tlni., Sivas, 2007 

31. KARADAS Siikriye, Sivas 'daki Selcuklu 
Medreselerinin Tas. Bezeme Duzenleri, Yiiksek Lisans Tezi, 
Atatiirk tlni., Erzurum, 2003 

32. KARAKAYA Betul, Abdulkadir Gulami'nin Hayati 
ve Tasavvufi Du§iincesi, Yiiksek Lisans Tezi, Sivas, 2008 

33. KAYA Ash, Sivas'ta II Merkezinde Tiirk Devri Tiirbe 
Mimarisi, Yiiksek Lisans Tezi, Gazi tlni., Ankara, 2007 

34. KAYA Dogan, Sivas'ta Asikhk Gelenegi ve Asik 
Ruhsati, Doktora tezi, Ankara, 1991 

35. KAYA Ismail, Hafik'in Sosyokiiltiirel ve Dini Yapisi 
Uzerine bir Inceleme, Yiiksek Lisans Tezi, Cumhuriyet Uni., 
Sivas, 2008 

36. KAYA Ulkti, 60 Numarah Sivas Seriyye Sicili (H. 
1312-1314/M.1895-1897) Transkripsiyonu ve 
Degerlendirmesi, Yiiksek Lisans Tezi, Erciyes Uni, Kayseri, 
2004 

37. KOCABIYIK Safiyullah, Sivas'ta Selguklu 
Doneminde Yer alan Kitabeler, Yiiksek Lisans Tezi, Erciyes 
Uni., Kayseri, 2002 

38. KUCUR Sadi, Sivas, Tokat ve Amasya'da Selcuklu ve 
Beylikler Devri Vakiflan, Doktora Tezi, Marmara Uni., 
Istanbul, 1993 

39. KUgUK Sezai, XIX. Asirda Mevlevilik ve 
Mevleviler, Doktora Tezi, Marmara Uni., Istanbul, 2000 

40. MILLI Burhan, Osmanh Oncesi Sivas ve Yoresi 
Tarihi, Yiiksek Lisans Tezi, Firat Uni., Elazig, 2007 



13- 



41. ONDER Oguz, Sivas'ta II Merkezindeki Turk Devri 
Hamamlan, Yiiksek Lisans Tezi, Gazi tlni, Ankara, 2007 

42. OZEL Bilge, Non-Muslims in Sivas At the end of the 
18. And beginning of the 19. Centuries, Yiiksek Lisans Tezi, 
Bogazici Uni., Istanbul, 2002 

43. PACACIOGLU Burhan, Battalname, Doktora tezi, 
Erciyes tlni., Kayseri, 1993 

44. SARIKAYA Huseyin, Temettuat Defterlerine Gore 
(1844-1845) . Yuzyihn Ortalannda Sivas Kazasmm Sosyo 
Ekonomik Ve Demografik Durumu (18 Mahalle Ornegi), 
Yiiksek Lisans Tezi, Marmara Uni., Istanbul, 2008 

45. SAVAS Saim, XVI. Asirda Sivas'ta kurulan Ali Baba 
Zaviyesinin Dini, Sosyal ve Ekonomik Fonksiyonlan Hakkinda 
bir Arastirma, Doktora Tezi, Ankara Uni., 1990 

46. SELVITOP Ayten, Hicri 1288 (M.1871) ve Hicri 
1306 (M. 1888) Tarihli Sivas Vilayet Salnamelerinin Gunumuz 
Harflerine Cevrilmesi ve Mukayeseli Degerlendirilmesi, 
Erciyes Uni, Kayseri, 2004 

47. SONMEZ Serpil, Tahrir Defterlerine Gore XV ve 
XVI. Yuzyillarda Sivas Sehir Merkezi, Yiiksek Lisans Tezi, 
Ankara 2007 

48. SUNGU Burak, Sivas ill Altmyayla Ilcesi Serinyayla 
Koyii Tarihi ve Kiiltiirel Ozellikleri, Yiiksek Lisans Tezi, 
Gaziosman Pasa Uni.,, Tokat, 2009, 

49. SENGIL Mizyal, Erzurum ve Sivas Kongreleri, 
Yiiksek Lisans Tezi, Istanbul Uni., Istanbul, 1989 

50. SENOL Seda, Divrigi'de Geleneksel Konut 
Mimarisinin Tipolojik Gelisimi, Yiiksek Lisans Tezi, Mimar 
Sinan Uni., Istanbul, 2007 

51. TASABAT Celal, Sivas'ta Sehirsel Gelisme, Yiiksek 
Lisans Tezi, Istanbul Uni., Istanbul, 2007 



14- 



52. TEKBAS Mustafa, II. Mesrutiyetten Kurtulus 
Savanna Sivas'ta Gaynmiislimler, Yiiksek Lisans Tezi, 
Marmara Uni., Istanbul, 2007 

53. TEMEL Nilgiin, Sivas Seriyye Sicillerinde Ceza 
Davalan (M. 1792-1799 Yillan Arasi), Yuksek Lisans Tezi, 
Cumhuriyet Uni. Sivas, 2004 

54. TOSUN Ramazan, Milli Miicadelede Sivas, Selcuk 
Uni., Konya, 1987 

55. UYSAL Mehmet, Tarihi Merkezlerde Ticaret 
Mekanlannin Degi§im/D6nu§um Analiz Yakla§imi; Konya, 
Kayseri, Sivas Ornegi, Doktora Tezi, Selcuk Uni., Konya, 2004 

56. UNLUDIL Selma, Geleneksel Divrigi Evlerinde 
Ah§ap Siislemeli Tavanlar, Yuksek Lisans Tezi, Erciyes Uni., 
Kayseri, 2005 

57. UNSAL Mustafa, Sivas II Merkezindeki Osmanh 
Camileri, Yuksek Lisans Tezi, Erciyes Uni., Kayseri, 2008 

58. YALCIN Tugba, Sivas'in Iki Yih (1821-1822 Yillan 
Sivas'in Seriyye Siciline Gore), Yuksek Lisans Tezi, 
Cumhuriyet Uni. Sivas, 2002 

59. YAVAS Alptekin, Anadolu Selcuklu Veziri Sahip Ata 
Fahreddin Ali'nin Mimari Eserleri, Doktora Tezi, Ankara Uni., 
Ankara, 2007 

60. YILDIRIM Zubeyde, 1239-1240 Tarihli Sivas Seriyye 
Sicili (Metin ve Degerlendirme), Yuksek Lisans Tezi, 
Cumhuriyet Uni. Sivas, 2004 

61. YILMAZ Mustafa Emre, Power Struggle Within the 
National Struggle the Case of Sivas (1919 - 1925), Yuksek 
Lisans Tezi, Bogazici Uni., Istanbul, 2008 

62. YILMAZ Necdet, XVIII. Asirda Anadolu'da 
Tasavvuf, Doktora Tezi, Marmara Uni., Istanbul, 2000 



15- 



63. YUCEL Idris, Kendi Belgeleri I§iginda Amerikan 
Board'm Osmanh Ulkesindeki Te§kilatlanmasi, Yiiksek Lisans 
Tezi, Erciyes UnL, Kayseri, 2005 

64. YUKSEL Ahmet, Osmanh Sefer Organizasyonlanna 
Ta§radan Bir Baki§; Sivas Sehrinde Sefer Hazirhklan (1787- 
1850), Yiiksek Lisans Tezi, Cumhuriyet tlni., Sivas, 2009 



MAKALELER 

1. ACUN Hakki, Sivas ve Cevresi Tarihi Eserlerinin 
Listesi ve Turistik Degerleri, Vakif Dergisi, Sayi 20 

2. AKSOY Hasan, Semseddin Sivasi, Hayati, Sahsiyyeti 
Tarikati, Eserleri 

3. ASLAN Gazi, Musahib Ali Baba 

4. AYAN Dursun, Coban Baba Efsanesi ve Yavuz'un 
Caldiran Seferi 

5. BARAN Merih, Kurulus Ilkeleri ile Tiirk Esnaf 
Te§ekkullerinin Yapilanmasinda Etkili olan Lonca Sistemi ve 
Ahilik Nedir? 

6. BAYRAM Sadi - KARABACAK Ahmet Hamdi, 
Sahib Ata Fahrii'd-din Ali'nin Konya Imaret ve Sivas 
Gokmedrese Vakfiyeleri 

7. BiLGILi Ali Sinan, Sivas Ali Baba Zaviyesi Vakfi 
Belgeleri 

8. BIRBUDAK Togay Seckin, Salnamelere Gore Sivas 
Vilayeti'nde Egitim-Ogretim (1898 - 1903) 

9. BIRDOGAN Nejat, Pir Sultan Abdal Uzerine 

10. CELIK Isa, Kadiriyye Tarikati Halisiyye Subesinin 
Kurucusu Seyh Abdurrahman Halis Kerkiiki 

11. CINAR Fatih, Ismail es-Sivasi ve Siifilerin 
Raks/Deveram Hakkinda Verdigi Bir Fetvasi 



16 



12. giNAR Fatih,Mustafa Taki Efendi ve Hasan Basri 
gantay 

13. giNAR Fatih, Mustafa Taki Efendi'nin (6.1925) 
Medeniyet Anlayisi 

14. giNAR Fatih, Sivas Mevlevihanesinde Gbrev Yapan 
Son gelebi Ailesi 

15. giNAR Fatih, Huseyin Vassaf Bey'in, "Sefine-i 
Evliya" Adh Eserinde Ismi Gegen, Sivas'ta Ikamet Eden Ve 
Sivash Olan Sfifiler 

16. giNAR Fatih, Milli Mucadelenin ve ilk Meclisin 
Manevi Mimarlarmdan Sivash bir Alim: Mustafa Taki Efendi 
(D.1873-V.1925) 

17. DEMIREL Omer, Sivas Mevlevihanesi ve Mevlevi 
Seyhlerinin Sosyal Hayatlanna Dair Bazi Tespitler, Vakiflar 
Dergisi, Sayi 25 

18. DEMIREL Omer, 1788 - 1808 Tarihlerinde Sivas 
Ser'iye Sicillerinde Gecen Vakfiyeler, Vakif Dergisi, Sayi 20 

19. DERVISOGLU Fatih M. 4 Eyliil 1919 Safagmda 
Sivas Sehri ve bir ermeni Hadimi: Miss Graffam, 

20. DURUKAN Aynur, Anadolu Selcuklu Sanatinda 
Kadin Baniler, Vakif Dergisi, Sayi 27 

21. DURUKAN Aynur, Anadolu Selcuklu Sanati 
Afisindan Vakfiyelerin Onemi, Vakif Dergisi, Sayi 26 

22. EKEN Galip, XIX. Yuzyilda Zara Uzerine Bazi 
Bilgiler 

23. EKEN Galip, 19. Yuzyilda Kangal Kazasi'mn Sosyo- 
Ekonomik Yapisma Dair 

24. ERDOGAN Mehtap, Tevfik Fikret'in Tarih-i 
Kadim'ine Mehmed Fazlullah'in Reddiyesi: Sihabu'l Kudret fi 
RecmiiT Fikret 

25. GOKBEL Ahmet, Sarkisla Yoresinde Ziyaret Yerleri 



17- 



ile Ilgili Inane ve Uygulamalar 

26. GOKBEL Ahmet, Kangal Yoresinde Ziyaret Yerleri 
ile Ilgili Inane ve Uygulamalar 

27. GOKBEL Ahmet, Giirun'de Ziyaret Yerleri 

28. GOKBEL Ahmet, imranli'nm Inane Cografyasi ve 
Ilcedeki Ziyaret Yerleri ile Ilgili Inane ve Uygulamalar 

29. GOYUNC Nejat, Konya Mevlana Miizesi Arsivinin 
Onemi Hakkinda 

30. GUNDOGDU Cengiz, Turk Tasavvuf Kulturunde bir 
Seyh Ailesi: Semsi-Sivasiler 

31. GUNDOGDU Cengiz, Halvetiyye Tarikati Semsiyye 
Kolu Mesayihi ve Semsi Dergahi Son Postnisini Huseyin 
Semsi (Giineren) 

32. GURBUZ Adnan, XV-XVI. Yiizyillarda Sivas 
Sehrinde Idari ve Ekonomik Yapi, Vakif Dergisi, Sayi 26 

33. KARAKAS Musa, Seyyit Garip Musa Sultan ile ilgili 
bir Yeni Beige Dolayisiyla 

34. KAYA Dogan, Sivas 'ta Yatmakta Olan Horasan 
Merkezli Anadolu Erenleri 

35. KAYA Dogan, Sivas 'taYatrrlar 

36. KAYA Dogan, Asik Edebiyatmin Sivas 'taki ilk 
temsilcileri 

37. KAYA Dogan, Asik Karaoglan'in Siirlerinde Babalar 

38. KAYA Dogan, Sivas Kaynakh Conklerde Kizildeli 

39. KAYA Dogan, Asik Ruhsati'nin Tarikati Uzerine 
Dusunceler 

40. KAYA Dogan, Asik Ruhsati - Hayati ve Siirleri 

41. KAYA Abdullah, Selfuklular Donemi Sivas'ta Ilmi 
Hayat ve Ilim Adamlan 

42. KALAFAT Yasar, Sivas Yoresi Turk Halk kulturunde 
Tiirbeler etrafinda olusmus inan?lar Diyanet Isleri Baskanhgi 

-18- 



Arsiv Kayitlanna Gore 

43. KALAFAT Yasar, Diyanet I§leri Baskanhgina Gore 
Horasan Eri Olarak Bilinen Anadolu Yatirlan 

44. KAYAOGLU Ismet, Rahatoglu ve Vakfiyesi, Vakif 
Dergisi, Sayil3 

45. KENANOGLU Ali, Yalincak Sultan Ocagi ve 
Yalmcak Sultan 

46. KODAMAN Bayram, XX. Yuzyil Basinda Sivas 
Vilayeti 

47. KUZUCU Kemalettin, Osmanhlar Doneminde Sivas 
Ilbeylileri ve Ilbeyli Kazasi 

48. KUCUKDAG Yusuf, Divrigi Darussifasi'nm Osmanh 
Doneminde "Medrese-i kebir" Adiyla Egitim Kurumu Olarak 
Islevini Surdurdiigiine Dair 

49. Miilayim Selcuk, Divrigi Kiilliyesinde Teknik 
Giizellik 

50. OGUZ Mustafa, II. Abdulhamid'e Yerel Yonetimlerde 
(Sivas, Canik Sancagi) Yapilan Yolsuzluklarla Ilgili Sunulan 
bir Layiha 

51. OZBEK Yildiray, Divrigi Hamamlan 

52. OZDEMIR Ahmet , ASIK KUSURI 

53. OZEN Kutlu, Tahta Kihch Dervisler 

54. OZEN Kutlu, Sivas Civanndaki Anadolu Erenlerinin 
Menkibelerinde Belli Bash Motifler 

55. OZEN Kutlu, Ahmet Turan Gazi 

56. OZEN Kutlu, Abdulvehhap Gazi 

57. OZEN Kutlu, Divrigi Igimbat Dagindaki Huseyin 
Gazi Yatin 

58. OZEN Kutlu, Sivas Yoresinde (Jocuk Sahibi Olmaya 
Bagh Adak Yerleri 

59. OZEN Kutlu, Sivas Efsaneleri 



19- 



60. OZEN Kutlu, Divrigi Kiiltiir Mirasi ve Korunmasi 

61. OZEN Kutlu, Ahi Baba/Seyh Bayezit Yatm 

62. SAKAOGLU Necdet, Seyyid Garip Musa Sultan 
Tiirbesi 

63. SARITEPE Zulkiif, Derbent Teskilati ve Alacahan 
Derbenti 

64. SAVAS Saim, Sivas'ta Biiyiik ve Kiiciik Ali Baba 
Zaviyeleri, Vakif Dergisi, Sayi 21 

65. SAY Yagmur, Anadolu Kiiltiir, Edebiyat ve Inane 
Tarihinde Onemli bir kaynak: Battalname 

66. SAHIN Sami, Sivas Gokmedrese (Sahibiye 
Medresesi) ve Kitabelerindeki Rivayetlerin Hadis Degeri 

67. TOKER Birgiil, Semseddin-i Sivasi ve Mir'atii'l- 
Ahlak Adh Mesnevisi 

68. TOZLU Selahattin, Sivas Ali Baba zaviyesi Vakfi 
Belgelerinin ash ve Giiniimiiz Harfleriyle Metni 

69. TUNCER Orhan Cezmi, Anadolu'nun Ilk Dort 
Selfuklu Kumandam ve Yaptirdigi Yapilann Ozellikleri,Vakif 
Dergisi, Sayil2 

70. TUNCER Cezmi, Mimar Koliik ve Kaluyan', Vakif 
Dergisi, Sayil9 

71. TUNCER Orhan Cezmi, Sivas Siitevliya Kiimbeti, 
Vakif Dergisi, Sayi 22 

72. TUNCER Orhan Cezmi, Sahip Ata (Gok) Medrese ile 
Ilgili Cahsmalar, Vakif Dergisi, Sayi 28 

73. TURAN Ahmet-BOZKU§ Metin, Giinumuzde Sivas 
Gevresinde Yasayan Alevilerde Inanf Esaslan 

74. TURAN Osman, Selfuklular Zamanmda Sivas §ehri 

75. TURKYILMAZ Murat, Bir Susehri Efsanesi 
Miistecep §eyh 

76. TURKYILMAZ Murat, Deliktas Koyiinde Halk 

-20- 



inanclan Ve Ziyaret Yerleri 

77. UQER Miijgan, Sivas'ta Onyedi Asirhk bir Efsane 
Kirklar ve Kirklar Pinan 

78. UNALAN Siddik, XIX ve XX. Yuzyillarda Sivas'in 
Demografik Yapisi 

79. YILMAZ Ali, Emekli Vaiz Ahmet Yilmaz ve Bir 
Icazetname Ornegi 

80. YINANC Refet, Sivas Abideleri ve Vakiflari, Vakif 
Dergisi, Sayi 22 

81. YURDAKOK Murat, Qocukta bogaza takilan kil9ik ve 
Sivash Aziz Vlas (280-316) 

82. YUKSEL Hasan, Selguklular Doneminden Kalma bir 
Vefai Zaviyesi (Seyh Marzuban Zaviyesi), Vakif Dergisi, Sayi 
25 

83. ESER Erdal, Gokmedrese, Vakif ve Kultiir Dergisi, 1. 
Sayi, Agustos, 1998 



ANSIKLOPEDI 

1. Evliyalar Ansiklopedisi 

2. CETiN Atilla, Halil Rifat Pasa, TDV Islam 
Ansiklopedisi 

3. KURNAZ Cemal, Sim Pasa, TDV Islam 
Ansiklopedisi 

4. PALA Iskender, Abidin Pasa, TDV Islam 
Ansiklopedisi 



21- 



5. EFENDIOGLU Mehmet, Suheyb b. Sinan, TDV Islam 
Ansiklopedisi 

6. YAZICI Tahsin, CUVEYNI Semseddin, TDV 
Islam Ansiklopedisi, 

7. SUMER Faruk, Keykavus I, TDV Islam Ansiklopedisi 

8. CANTAY Gonial, Keykavus Darussifasi, TDV Islam 
Ansiklopedisi, 

9. AFYONCU Erhan, Sokullu Mehmet Pasa, TDV 
Islam Ansiklopedisi, 

10. AKSOY Hasan, Semseddin Sivasi, TDV islam 
Ansiklopedisi 

1 1 . AKSOY Hasan, Suzi, TDV islam Ansiklopedisi 

12. TOREN Hatice, Kadi Burhaneddin, TDV islam 
Ansiklopedisi 

13. OZAYDIN Abdulkerim, Kadi Burhaneddin Devleti, 
TDV islam Ansiklopedisi 

14. FAROQHI Suraiya, Siwas, The Encyclopaedia of 
Islam, Leiden, 1997 

15. DEMIREL Omer, Sivas, TDV islam Ansiklopedisi 

16. BiLGET N.BURHAN, Sivas-Mimari, TDV islam 
Ansiklopedisi 

17. MERT Ozcan, Capanogullan, TDV islam 
Ansiklopedisi 

18. ERTUGRUL Ozkan, Gokmedrese, TDV islam 
Ansiklopedisi 

19. EYiCE Semavi, Buruciye Medresesi, TDV islam 
Ansiklopedisi 

20. KARPUZ Hasim, Kaluyan, TDV islam Ansiklopedisi 

21. ALBAYRAK Nurettin, Pir Sultan Abdal, TDV islam 
Ansiklopedisi 

22. Restorasyon-Konservasyon-Arkeoloji ve Sanat Yilhgi 
Yil:2010Sayi: 1 



■22 



WEB 



1. 


http ://www. sivasinternet.net/ 


2. 


http ://www. kutluozen. com/ 


3. 


http://dogankaya.com/ 


4. 


http ://www.divrigi. net/ 


5. 


http://www.sadibayram.com 


6. 


http://193.140.255.il/tezjic/tez.htm 


7. 


www.turkfolkloru.com/ 


8. 


http://www.sivaskorumakurulu.gov.tr/ 


9. 


www.istsivder.org 


10. 


http://www.turkfolkloru.com/ 


11. 


www.susehri.bel.tr/ 


12. 


http://www.susehridernegi.com/ 


13. 


http://tr.wikipedia.org 


14. 


www.yildizeli.gov.tr 


15. 


www.zarahaber.com/ 


16. 


www.kocgirikulturmerkezi.com/ 


17. 


www.cobanlikoyu.com/ 


18. 


www.golovaliyiz.com/ 


19. 


www.karayakuplular.com 


20. 


www.serinyayla.com/ 


21. 


www.tahyurt.com/ 


22. 


http://www.yalincakkoyu.com/ 


23. 


http://www.zengani.com/ 


24. 


www.wikipedia.org/ 


25. 


http://www.banazkoyu.com/ 


26. 


www.simeder.com 


27. 


www.sivas.bel.tr/ 


28. 


http://www.sivasakincilar.bel.tr/ 



23 



29. www.egrisu.org 

30. http://www.dumlucakoyu.com/ 

31. http://www.hubyar.net/ 

32. www.divrigi.bel.tr 

33. http://divrigimuftulugu.gov.tr/ulucami.htm 

34. www.karakale.net/ 

35. http://www.harmankayakoyu.com 

36. http://www.ahikoy.tr.gg/ 

37. http://durukoyu.com/ 

38. http://www.garipmusa.com/ 

39. http://delicetekkekoyu.org/ 

40. http://canbaba.com/ 

41. http://deliktas.com/ 

42. http://www.mescitli.org/ 

43. http://sariharmankoyu.com/ 

44. http://www.kupluce.biz/ 

45. http://www.koyulhisarhaber.com/ 

46. http://www.hardal.org/ 



24-